Կառլ Գաուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Կառլ Գաուս
գերմ.՝ Carl Friedrich Gauß
Carl Friedrich Gauss.jpg
Ծնվել է ապրիլի 30, 1777({{padleft:1777|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:30|2|0}})[1][2][3][4][5][6]
Բրաունշվայգ, Ստորին Սաքսոնիա, Գերմանիա[7][3]
Մահացել է փետրվարի 23, 1855({{padleft:1855|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})[1][2][3][4][5][6] (77 տարեկանում)
Գյոթինգեն, Հաննովերի թագավորություն, Գերմանական միություն[7][3][8][9][10]
Գերեզման Ալբանիֆրիդհոֆ
Բնակության վայր(եր) Հաննովերի թագավորություն և Բրաունշվայգ
Քաղաքացիություն Ռեյնի միություն
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Գերմանական միություն
Հաննովերի թագավորություն[11][12]
Ազգություն գերմանացի
Դավանանք լյութերականություն
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս, երկրաֆիզիկոս, աստղագետ, գիտական գրող, ֆիզիկոս, գեոդեզիստ և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ) Գյոթինգենի համալսարան
Գործունեության ոլորտ թվերի տեսություն, հանրահաշիվ, մաթեմատիկական անալիզ, դիֆերենցիալ երկրաչափություն, էլեկտրաստատիկա, օպտիկա, մաթեմատիկա, Մեխանիկա, աստղագիտություն և Գեոդեզիա
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա, Accademia Nazionale delle Scienze detta dei XL և Թուրինի Գիտությունների Ակադեմիա
Ալմա մատեր Հելմշտեդտի համալսարան, Գյոթինգենի համալսարան և Բրաունշվայգի տեխնիկական համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին գերմաներեն[13] և լատիներեն
Գիտական ղեկավար Յոհան Ֆրիդրիխ Փֆաֆֆ[14]
Եղել է գիտական ղեկավար Ֆրիդրիխ Բեսսել
Հայտնի աշակերտներ Ֆրիդրիխ Բեսսել, Ռիխարդ Դեդեկինդ, Բեռնարդ Ռիման և Farkas Bolyai
Ազդվել է Լեոնարդ Էյլեր և Ադրիեն-Մարի Լեժանդր
Պարգևներ Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշան Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ Կոպլիի մեդալ Լալանդի մրցանակ[15] և Գիտության և արվեստի Բաբարիական Մաքսիմիլիանի շքանշան
Ամուսին(ներ) Friederica Wilhelmine Waldeck
Երեխա(ներ) Էուժեն Գաուս, Q20811069?, Wilhelmine Gauss և Therese Gauss
Ստորագրություն
Carl Friedrich Gauß signature.svg
Carl Friedrich Gauß Վիքիպահեստում

Յոհան Կառլ Ֆրիդրիխ Գաուս (գերմ.՝ Johann Carl Friedrich Gauß, ապրիլի 30, 1777({{padleft:1777|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:30|2|0}})[1][2][3][4][5][6], Բրաունշվայգ, Ստորին Սաքսոնիա, Գերմանիա[7][3] - փետրվարի 23, 1855({{padleft:1855|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})[1][2][3][4][5][6], Գյոթինգեն, Հաննովերի թագավորություն, Գերմանական միություն[7][3][8][9][10]), գերմանացի ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս, աստղագետ և գեոդեզիստ։ Համարվում է բոլոր ժամանակների մեծագույն մաթեմատիկոսներից մեկը՝ «Մաթեմատիկայի թագավոր»:

Գաուսի անվան հետ են կապված հանրահաշվի, թվերի տեսության, դիֆերենցիալ տեսության, մաթեմատիկական ֆիզիկայի բազմաթիվ հասկացություններ։ Նա 1795 - 1798 թթ. սովորել է Գյոթինգի համալսարանում, իսկ 1807 թ. եղել է այդ ամբիոնի վարիչ և Գյոթինգի աստղադիտարանի տնօրեն։ 1832 թ. Գաուսը ֆիզիկոս Վ. Վեբերի հետ առաջարկել է միավորների բացարձակ համակարգը։ 1839 թ. շարադրել է պոտենցիալի ընդհանուր տեսության հիմունքները, մասնավորապես՝ էլեկտրաստատիստիկայի հիմնական թեորեմը։ 1840 թ. նա մշակել է բարդ օպտիկական համակարգերում պատկերի կառուցման տեսությունը, իսկ 1845 թ. արտահայտել է էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների արագության տարածման վերջավոր լինելու գաղափարը։ Գաուսը զբաղվել է նաև գեոդեզիայի հարցերով և այդ նպատակով ստեղծել է լուսային ազդանշանները հաղորդող սարք՝ «հելիոտրոպ»։ Նա առաջիններից մեկն է հանգել ոչ Էվկլիդեսյան երկրաչափության անհրաժեշտության գաղափարին։ Գաուսի հաշվարկած ուղեծրերով հայտնաբերվել են «Ցերեյա», «Պալադա» և այլ փոքր մոլորակներ։ Հանրահաշվի, թվերի տեսության, դի, դիֆերենցիալ տեսության, մաթեմատիկական ֆիզիկայի ոլորտներում հայտնի են Գաուսի բաշխում, Գաուսի թեորեմ, Գաուսի հաստատուն, Գաուսի սկզբունք, Գաուսի կորություն, Գաուսի մեթոդ, Գաուսի օրենք, Գաուսի ուղիղ, Գաուսի բանաձև և այլ սկզբունքներ ու հասկացություններ։

Միավորների բացարձակ համակարգում մագնիսական ինդուկցիայի միավորը ի պատիվ Գաուսի կոչվել է Գաուս (Գս)։

Կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յոհան Կառլ Ֆրեդերիկ Գաուսը ծնվել է 1777 թվականի ապրիլի 30-ին Բրաունշվայգում աղքատ աշխատավորական կարգի ընտանիքում[16]: Նրա մայրը անգրագետ էր և չէր գրանցել իր որդու ծննդյան օրը, նա միայն հիշում էր, որ այդ օրը չորեքշաբթի էր և Համբարձման տոնից 8 օր առաջ: Հետագայում Գաուսը լուծում է այս հանելուկը և գտնում իր ծննդյան օրը[17] [18]:

Գաուսը հրաշամանուկ էր: Ասում են երբ նա ութ տարեկան էր նա գտել էր մի մեթոդ, որի շնորհիվ կարելի էր հաշվել մեկից հարյուր բոլոր թվերի գումարը[19]: Դեռևս վաղ տարիքում Գաուսը կատարել է մի շարք բացահայտումներ մաթեմատիկայի ասպարեզում: 1789 թվականին Գաուսը ավարտեց իր գլուխգործոցներից մեկը, որը հրատարակվեց, երբ նա 21 տարեկան էր` 1801 թվականին:

Գաուսի ինտելեկտուալ կարողությունները գրավեց Բրաունշվայգի դուքս Չարլզ Վիլիամ Ֆերդինանդին, ով ուղարկեց նրան Կոլեգիում Կառոլինիում (այժմ՝ Բրաունշվայգի Տեխնոլոգիական համալսարան)[19],[20], որտեղ նա սովորեց 1792-1795 թվականներին: 1795-1798 թվականներին Գաուսը սովորում է Գյոթինգենի համալսարանում: Համալսարանում սովորելու ընթացքում Գաուսը ինքնուրույն վերահայտնագործեց մի քանի թեորեմներ[21] [22]: Նրա առաջընթացը նկատվեց այն ժամանակ, երբ նա 1796 թվականին ցույց տվեց, որ բուրգ կարելի է ճշգրտորեն կառուցել նաև միայն կարկինի, մատիտի և քանոնի օգնությամբ, եթե բուրգի կողմերի երկարությունների արտադրյալը հանդիսանում է Ֆերմայի պարզ թվեր: Սա բավականին խոշոր հայտնագործում էր այդ ժամանակաշրջանի համար: Այս մեթոդը նպաստեց կառուցողական երկրաչափության զարգացմանը: Գաուսը նաև հոյակապ բանասեր էր, սակայն, որպես աշխատանք հետագայում նա ընտրեց մաթեմատիկան:

1796 թվականը ամենաարդյունավետ տարին էր թե՛ Գաուսի, թե՛ Թվերի տեսության համար: Նա մշակեց մեթոդ, որի օգնությամբ կարելի էր կառուցել հեպտադեկագոն (17 նիստ ունեցող բազմանկյուն): Նա իր մեծ ներդրումն ունի նաև թվաբանության մեջ: 1796 թվականի ապրիլին նա առաջինն էր, ով ապացուցեց քառակուսային փոխազդեցության օրենքը, որը թույլ էր տալիս որոշել ցանկացած հավասարման արմատների քանակը: Մայիսին նա ապացուցեց ևս մի թեորեմ՝ կապված պարզ թվերի հետ:

Գաուսը բացահայտեց, որ ցանկացած դրական ամբողջ թիվ կարելի է ներկայացնել ամենաշատը երեք եռանկյունային թվերի տեսքով:

Գաուսը ապացուցել է նաև Վեյլի վարկածը, որը 150 տարի ապացույց չուներ:

1801 թվականին Գաուսը հայտարարեց, որ ինքը հաշվարկել է Սերես աստերոիդի ուղեծիրը: Այս ամենից հետո Գաուսը մեծ համբավ ձեռք բերեց:

Ամուսնություն և երեխաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1805 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Գաուսը ամուցնացավ Յոհանա Օսթոֆի[23] հետ և ուցեավ մի դուստր և մի որդի[23][24]: Յոհանան մահացավ 1809 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, իսկ նրա որդին՝ Լուին, մահացավ հաջորդ տարի: 1810 թվականի օգոստոսի 10-ին Գաուսը ամուսնացավ Մինա Վալդեկի հետ և ունեցավ ևս երեք երեխա: Մինա Վալդեկը մահացավ 1831 թվականի սեպտեմբերի 12-ին:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան. Գիրք 1, հատոր 1. Երևան 2008, էջ 206

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #104234644 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 Allgemeine Deutsche Biographie / Hrsg.: Historische Commission bei der königl. Akademie der Wissenschaften — 1875.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 RKDartists
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Find a Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Гаусс Карл Фридрих // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 6 : Газлифт — Гоголево. — С. 144–145.
  8. 8,0 8,1 8,2 http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00207160.2012.689826
  9. 9,0 9,1 9,2 http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00207160.2012.689826
  10. 10,0 10,1 10,2 http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2014JA019973/full
  11. http://www.maa.org/publications/maa-reviews/50th-imo-50-years-of-international-mathematical-olympiads
  12. http://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-3-642-14565-0_3.pdf
  13. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11904373v
  14. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  15. Անգլերեն Վիքիպեդիա — 2001.
  16. «Carl Friedrich Gauss»։ Wichita State University 
  17. «Gauss Birthday Problem» 
  18. Susan Chamberless (11 March 2000)։ «Letter:WORTHINGTON, Helen to Carl F. Gauss – 26 July 1911»։ Susan D. Chambless։ Վերցված է 14 September 2011 
  19. 19,0 19,1 Bruno Leonard C. (2003) [1999]։ Math and mathematicians : the history of math discoveries around the world։ Baker, Lawrence W.։ Detroit, Mich.: U X L։ էջ 178։ ISBN 0787638137։ OCLC 41497065 
  20. Bruno Leonard C. (2003) [1999]։ Math and mathematicians : the history of math discoveries around the world։ Baker, Lawrence W.։ Detroit, Mich.: U X L։ էջեր 178–9։ ISBN 0787638137։ OCLC 41497065 
  21. Bruno Leonard C. (2003) [1999]։ Math and mathematicians : the history of math discoveries around the world։ Baker, Lawrence W.։ Detroit, Mich.: U X L։ էջ 179։ ISBN 0787638137։ OCLC 41497065 
  22. Կաղապար:MacTutor Biography
  23. 23,0 23,1 «Person:GAUSS, Carl Friedrich (1777 - 1855) - Gauss' Children»։ gausschildren.org (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-12-10 
  24. Bruno Leonard C. (2003) [1999]։ Math and mathematicians : the history of math discoveries around the world։ Baker, Lawrence W.։ Detroit, Mich.: U X L։ էջ 180։ ISBN 0787638137։ OCLC 41497065