Կառլ Գաուս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Կառլ Գաուս
Carl Gauß
Carl Friedrich Gauss.jpg
Ծնվել է ապրիլի 30, 1777({{padleft:1777|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:30|2|0}})[1][2][3]
Բրաունշվայգ, Ստորին Սաքսոնիա, Գերմանիա[4][3]
Մահացել է փետրվարի 23, 1855({{padleft:1855|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})[1][2][3] (77 տարեկանում)
Գյոթինգեն, Հաննովերի թագավորություն, Գերմանական միություն[4][3][5][6][7]
Գերեզման Ալբանիֆրիդհոֆ
Բնակության վայր(եր) Գերմանիա, Հաննովերի թագավորություն և Բրաունշվայգ
Քաղաքացիություն Ռեյնի միություն
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Գերմանական միություն
Flag of Germany.svg Գերմանիա[8]
Հաննովերի թագավորություն[9][10]
Ազգություն գերմանացի
Դավանանք լյութերականություն
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս, երկրաֆիզիկոս, աստղագետ, գիտական գրող, ֆիզիկոս, գեոդեզիստ և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ) Գյոթինգենի համալսարան
Գործունեության ոլորտ թվերի տեսություն, հանրահաշիվ, մաթեմատիկական անալիզ, դիֆերենցիալ երկրաչափություն, էլեկտրաստատիկա և օպտիկա
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա և Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա
Ալմա մատեր Հելմշտեդտի համալսարան, Գյոթինգենի համալսարան և Բրաունշվայգի տեխնիկական համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին գերմաներեն[11] և լատիներեն
Գիտական ղեկավար Յոհան Ֆրիդրիխ Փֆաֆֆ[12]
Եղել է գիտական ղեկավար Ֆրիդրիխ Բեսսել
Հայտնի աշակերտներ Ֆրիդրիխ Բեսսել, Ռիխարդ Դեդեկինդ, Բեռնարդ Ռիման և Farkas Bolyai
Ազդվել է Լեոնարդ Էյլեր և Ադրիեն-Մարի Լեժանդր
Պարգևներ
Երեխա(ներ) Էուժեն Գաուս, Q20811069?, Wilhelmine Gauss և Therese Gauss
Ստորագրություն
Carl Friedrich Gauß signature.svg
Carl Friedrich Gauß Վիքիպահեստում

Յոհան Կառլ Ֆրիդրիխ Գաուս (գերմ.՝ Johann Carl Friedrich Gauß, 1777 թ. ապրիլի 30, Բրաունշվեյգ (Գերմանիա) — 1855 թ. փետրվարի 23, Գյոթինգեն), գերմանացի ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս, աստղագետ և գեոդեզիստ։ Համարվում է բոլոր ժամանակների մեծագույն մաթեմատիկոսներից մեկը՝ «Մաթեմատիկայի թագավոր»:

Գաուսի անվան հետ են կապված հանրահաշվի, թվերի տեսության, դիֆերենցիալ տեսության, մաթեմատիկական ֆիզիկայի բազմաթիվ հասկացություններ։ Նա 1795 - 1798 թթ. սովորել է Գյոթինգի համալսարանում, իսկ 1807 թ. եղել է այդ ամբիոնի վարիչ և Գյոթինգի աստղադիտարանի տնօրեն։ 1832 թ. Գաուսը ֆիզիկոս Վ. Վեբերի հետ առաջարկել է միավորների բացարձակ համակարգը։ 1839 թ. շարադրել է պոտենցիալի ընդհանուր տեսության հիմունքները, մասնավորապես՝ էլեկտրաստատիստիկայի հիմնական թեորեմը։ 1840 թ. նա մշակել է բարդ օպտիկական համակարգերում պատկերի կառուցման տեսությունը, իսկ 1845 թ. արտահայտել է էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների արագության տարածման վերջավոր լինելու գաղափարը։ Գաուսը զբաղվել է նաև գեոդեզիայի հարցերով և այդ նպատակով ստեղծել է լուսային ազդանշանները հաղորդող սարք՝ «հելիոտրոպ»։ Նա առաջիններից մեկն է հանգել ոչ Էվկլիդեսյան երկրաչափության անհրաժեշտության գաղափարին։ Գաուսի հաշվարկած ուղեծրերով հայտնաբերվել են «Ցերեյա», «Պալադա» և այլ փոքր մոլորակներ։ Հանրահածվի, թվերի տեսության, դի, դիֆերենցիալ տեսության, մաթեմատիկական ֆիզիկայի ոլորտներում հայտնի են Գաուսի բաշխում, Գաուսի թեորեմ, Գաուսի հաստատուն, Գաուսի սկզբունք, Գաուսի կորություն, Գաուսի մեթոդ, Գաուսի օրենք, Գաուսի ուղիղ, Գաուսի բանաձև և այլ սկզբունքներ ու հասկացություններ։

Միավորների բացարձակ համակարգում մագնիսական ինդուկցիայի միավորը ի պատիվ Գաուսի կոչվել է Գաուս (Գս)։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Դպրոցական մեծ հանրագիտարան. Գիրք 1, հատոր 1. Երևան 2008, էջ 206

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #104234644 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Allgemeine Deutsche Biographie / Hrsg.: Historische Commission bei der königl. Akademie der Wissenschaften — 1875.
  4. 4,0 4,1 Гаусс Карл Фридрих // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. гл. ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 6 : Газлифт — Гоголево. — С. 144–145.
  5. http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00207160.2012.689826
  6. http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00207160.2012.689826
  7. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/2014JA019973/full
  8. http://www.nytimes.com/2010/05/11/business/11views.html
  9. http://www.maa.org/publications/maa-reviews/50th-imo-50-years-of-international-mathematical-olympiads
  10. http://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-3-642-14565-0_3.pdf
  11. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11904373v
  12. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  13. Անգլերեն Վիքիպեդիա — 2001.