Բնություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բաշալ լիճը շվեյցարական Ալպերում
Գալունգունգ հրաբխի ժայթքման ժամանակ բռնկված կայծակը (Արևմտյան Ճավա)
Կյանքը խորունկ օվկիանոսում
Aphthona flava

Բնություն (լատ.՝ natura, հունարեն՝ physis (φύσις) մարդուն շրջապատող ֆիզիկական միջավայրն է և սովորաբար ընդգրկում է ֆիզիկական տիեզերքի բոլոր առարկաներն ու երևույթները, բացի նրանցից, որոնք ստեղծված են մարդկանց կողմից։

Բնությունը մշտապես շարժվում է և զարգանում, ընդգրկում անօրգանական և օրգանական աշխարհները։ Անօրգանական աշխարհին են պատկանում տիեզերական մարմինները, ջուրը, հողը, օդը, ապարները, օգտակար հանածոները։ Բուսական և կենդանական օրգանիզմների ողջ բազմազանությունը կազմում է օրգանական աշխարհը։ Զարգացման ընթացքում անօրգանական բնությունը օրինաչափորեն առաջ է բերում օրգանական բնություն (կենսոլորտ)՝ մարդու կենսագործունեության համար բոլոր անհրաժեշտ պայմաններով։ Հասարակական կյանքը, արտադրությունը, մարդը և նրա բանականությունը գոյատևում են բնական նյութերի հենքի վրա, գործում բնական օրինաչափություններին համապատասխան։ Բնության ներդաշնակությունն ու հավասարակշռությունը պայմանավորված են բազմազան փոխադարձ կապերով, և 1 օղակի խախտումը կարող է կտրել երևույթների ամբողջ շղթան։ Ուստի բնության հետ հարաբերություններում անհրաժեշտ է ճանաչել ու ճիշտ կիրառել նրա օրինաչափությունները, տիրապետել բնության հետ ներդաշնակ ապրելու արվեստին, չխախտել բնական շարժընթացների հավասարակշռությունը, այլապես փոխազդեցությունը կարող է վերածվել հակասության։ Նեղ իմաստով՝ բնությունը մարդուն անմիջապես շրջապատող և նրա գոյությունն ապահովող բնական տարրերի ու պայմանների ամբողջությունն է։

Այս առումով այն համընկնում է բնական միջավայր հասկացության հետ, որն ներառում է միջավայրի անկենդան և կենդանի բնության օբյեկտները։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Բնություն» բառը ծագել է հունարեն՝ natura բառից (հիմնական հատկություններ, ներքին մղում) և հնագույն ժամանակներում բառացի նշանակել է name="etymonline-nature">Harper Douglas։ «nature»։ Online Etymology Dictionary։ Վերցված է September 23, 2006 </ref>։ Natura բառը հունարեն՝ physis (φύσις) բառի լատիներեն թարգմանությունն է, որը կապված է բույսերի, կենդանիների և աշխարհի այլ մասերի ինքնուրույն, սեփական կամքով զարգանալու հատկության հետ[1][2]։

Բառի սկզբնական իմաստներից մեկը ներառել է ամբողջական բնության և ֆիզիկական տիեզերքի գաղափարները, որը օգտագործվել է նախասոկրատյան փիլիսոփաների կողմից և եղել «φύσις» բառի նշանակություններից միայն մեկը[3]։ Այս նշանակությունը, սակայն, վերջին մի քանի դարերի ընթացքում նորագույն գիտական մեթոդների կիրառման հետևանքով գերիշխող դիրք է գրավել։ Ի թիվս բառի այժմյան տարբեր գործածությունների, բնություն ասելով հաճախ հասկացվում է երկրաբանություն կամ վայրի բնություն։ Բնություն են անվանում կենդանի բույսերի և կենդանիների ամբողջությունը, ինչպես նաև, որոշ դեպքերում, ոչ կենդանի երևույթներն ու գործընթացները, ինչպես, օրինակ, եղանակը կամ երկրաբանությունը։ Հաճախ գործածվում են նաև բնական միջավայր կամ վայրի կյանք հասկացությունները՝ վայրի կենդանիները, ժայռերը, անտառը և ընդհանրապես այն ամենը, ինչը չի ենթարկվում մարդու ուղղակի ազդեցությանը, կամ ինչը պահպանվում է անկախ մարդու ազդեցությունից։ Օրինակ, արդյունաբերական ապրանքը կամ մարդու միջամտությամբ ստեղծվածը սովորաբար բնության մաս չեն համարվում։ Այս առավել ավանդական մոտեցումը բնական իրերին, որին դեռ կարելի է հանդիպել այսօր, տարանջատում է բնականն ու արհեստականը և արհեստական ասելով հասկանում են այն, ինչը ստեղծվում է մարդկային բանականության կամ մտքի շնորհիվ։ Բովանդակությունից կախված բնական տերմինի հականիշն է անբնականը կամ գերբնականը։

Երկիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկիր մոլորակը լուսանկարված 1972 թվականին Ապոլո 17-ի անձնակազմի կողմից

Երկիր մոլորակը կամ Երկիրը, ըստ երևույթին, միակ մոլորակն է, որտեղ գոյություն ունի կյանք, և որի բնական հատկությունների ուսումնասիրությունն ընկած է գիտական հետազոտությունների բազում բնագավառների հիմքում։ Արեգակնային համակարգում այն թվով երրորդ մոլորակն է ըստ Արևից ունեցած հեռավորության, ամենամեծ ցամաքային մոլորակը և հինգերորդն ըստ մեծության։ Երկրի ամենահայտնի կլիմայական հատկանիշները նրա երկու մեծ բևեռային շրջաններն են, երկու համեմատաբար նեղ բարեխառն գոտիները և լայն հասարակածային, արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիները[4]։ Տեղումների քանակը փոփոխվում է կախված տեղանքից՝ սկսած տարեկան մի քանի մետրից մինչև ավելի քիչ քան մեկ միլիմետրը։ Երկրի մակերևույթի 71 տոկոսը ծածկված է աղի օվկիանոսներով։ Մնացած մասը բաղկացած է մայրցամաքներից, կղզիներից, որոնցից ամենաշատ բնակեցվածը գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում։

Երկիրն անցել է աշխարհագրական և կենսաբանական տարբեր գործընթացների միջով, որոնք հետք են թողել ներկայիս տեսքի վրա։ Արտաքին մակերևույթը բաղկացած է մի քանի աստիճանաբար տեղաշարժվող տեկտոնական սալերից։ Ներքին հատվածը ակտիվ է՝ ճկուն թիկնոցի հաստ շերտով և երկաթով լցված կենտրոնով, որն առաջացնում է մագնիսական դաշտը։

Մթնոլորտային պայմանները նշանակալից կերպով փոխվել են սկզբնական վիճակից. սա պայմանավորված է եղել կյանքի ձևերի առաջացմամբ[5], որը ստեղծել է մակերևութային պայմանները կարգավորող էկոլոգիական հավասարակշռություն։ Բացի կլիմայական գոտիների՝ աշխարհագրական լայնությունից կախված բազմազանությունից և այլ աշխարհագրական գործոններից, երկարատև միջին գլոբալ կլիման գրեթե նույնն է սառցե ժամանակաշրջանների միջև[6], իսկ միջին ջերմաստիճանից մեկ կամ երկու աստիճանով շեղումները պատմական կարևորագույն ազդեցություն են ունեցել էկոլոգիական հավասարակշռության և Երկրի ներկայիս աշխարհագրության վրա[7][8]։

Երկրաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրաբանական սալերի տեկտոնիկայի սահմանների 3 տեսակները

Երկրաբանությունը գիտություն է Երկիր մոլորակը կազմող պինդ և հեղուկ տարրերի մասին։ Երկրաբանության ուսումնասիրության ոլորտը ներառում է Երկիրը կազմող տարրերի կազմի, կառուցվածքի, ֆիզիկական հատկությունների, դինամիկայի, պատմության և այն գործընթացների մասին ուսումնասիրությունները, որոնց միջոցով դրանք ձևավորվել, տեղաշարժվել և փոփոխվել են։ Ոլորտը խոշոր գիտական ճյուղ է։ Այն նաև կարևոր է հանքային և ածխաջրածնային նյութերի արդյունահանման և երկրատեխնիկական ճարտարագիտության ոլորտների համար։ Երկրաբանությունը տեղեկություններ է տրամադրում բնական աղետների և դրանց մեղմացման, նախկին կլիմայական պայմանների և շրջակա միջավայրի մասին։

Երկրաբանական էվոլյուցիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրաբանական էվոլյուցիան ուսումնասիրում է ժամանակի ընթացքում զանազան երկրաբանական գործընթացներով անցնող և փոփոխությունների ենթարկվող բնության տարրերը, ինչպես, օրինակ, ապարների կուտակումը, ձևի ու դիրքի փոփոխությունը: Ապարների ձևի և դիրքի փոփոխություն է տեղի ունենում, երբ ողողատները բարձրանում են երկրի մակերևույթ, ձևավորում նստվածքային ապարներ, կամ երբ հրաբխային նյութերը՝ լավան և հրաբխային մոխիրը հոսում են և ծածկում երկրի մակերևույթը: Հրաբխային նետվածքները, ինչպես օրինակ, բատոլիտը, լակոլիթը, դայքը և սիլը դուրս են ժայթքում մակերես և սառչելով՝ բյուրեղանում: Ապարների սկզբնական կազմավորումից հետո դրանք կարող են դեֆորմացվել կամ մետամորֆացվել: Դեֆորմացիան սովորաբար կատարվում է հորիզոնական շարժման կամ խզումային խախտումների հետևանքով: Այս կառուցվածքային գործընթացները սերտորեն կապված են տեկտոնական սալերի կոնվերգենտ, դիվերգենտ և տրանսֆորմալ շարժերի հետ:

Պատմական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրցամաքների՝ Պանգեայից անջատվելու և ներկայիս դիրքն ընդունելու շարժումը ցույց տվող անիմացիա

Մոտավոր հաշվարկով երկիրն առաջացել է 4.54 միլիարդ տարի առաջ՝ արեգակնային համակարգի կազմավորման ժամանակ՝ արեգակի և մնացած մոլորակների հետ մեկտեղ[9]: Լուսինը կազմավորվել է դրանից մոտ 20 միլիոն տարի անց: Երկրի արտաքին շերտը, որ սկզբնապես փափուկ էր, սառչելով վերածվում է կարծր երկրակեղևի: Արտանետվող գազերն ու հրաբխային ակտիվությունը առաջացնում է նախնադարյան մթնոլորտը: Ջրային գոլորշու խտացումից, որը մեծամասամբ կամ ամբողջությամբ ստացվել էր գիսաստղերի սառույցից, առաջացան օվկիանոսներն ու ջրային մյուս կուտակումները[10]: Ենթադրվում է, որ մոտավորապես 4 միլիարդ տարի առաջ էներգիայով մեծապես հագեցած քիմիական տարրերը առաջացրեցին ինքնակարգավորվող մոլեկուլ[11]:

Պլանկտոնը բնակվում է օվկիանոսներում, ծովերում ու լճերում և իր տարբեր դրսևորումներով գոյություն ունի առնվազն 2 միլիարդ տարի[12]

Մայրցամաքները կազմավորվեցին, ապա անջատվելով, վերակազմավորվեցին որպես երկրի մակերևույթ ավելի քան հարյուր միլիոնավոր տարիներ առաջ և միանալով ստեղծեցին գերհսկա մայրցամաք: Մոտավորապես 750 միլիոն տարի առաջ մեզ հայտնի ամենավաղ Ռոդինիա գերհսկա մայրցամաքը սկսեց քայքայվել: Ավելի ուշ մայրցամաքները միավորվելով կազմավորում են Պանոտիան, որը քայքայվում է 540 միլիոն տարի առաջ և վերջապես առաջանում է Պանգեան, որն էլ քայքայվում է մոտ 180 միլիոն տարի առաջ[13]: Նեոպրոտերոզոյան դարաշրջանում սառեցման ջերմաստիճանները երկրի մեծ մասը պատում են սառցադաշտերով և սառցե վահաններով: Այս վարկածը ընդունված է կոչել «երկիր-ձնագունդ» և հետաքրքիր է այնքանով, որ այն նախորդում է Կամբրիյան պայթյունին, որի արդյունքում՝ 530-540 միլիոն տարի առաջ, երկրի երեսին սկսեցին տարածվել բազմաբջիջ կյանքի ձևերը[14]: Կամբրիյան պայթյունից սկսած եղել են հինգ հստակ զանազանելի զանգվածային տարանջատումներ[15]: Վերջին մեծ տարանջատումը տեղի է ունեցել 66 միլիոն տարի առաջ, երբ, հավանաբար երկնաքարի բախման հետևանքով վերացան դինոզավրերը, բայց մանր կենդանիները՝ կաթնասունները, կենդանի մնացին: Վերջին 66 միլիոն տարիների ընթացքում կաթնասունների կյանքը դարձավ ավելի բազմազան[16]: Մի քանի միլիոն տարի առաջ աֆրիկյան մարդանման կապիկների մի տեսակ ձեռք բերեց ուղիղ կանգնելու ընդունակություն[12]: Մարդկային կյանքի առաջացումը, գյուղատնտեսության և քաղաքակրթության հետագա զարգացումը հանգեցրին նրան, որ մարդը, ավելի կտրուկ, քան այլ նախկին կենսաձև, ազդի թե՛ երկրի և թե՛ այլ օրգանիզմների կենսագործունեության, ինչպես նաև գլոբալ կլիմայի վրա: Համեմատության համար՝ մեծ թթվածնային իրադարձության համար, երբ Սիդերյան ժամանակաշրջանում ջրիմուռների տարածման շնորհիվ երկրի երեսին առաջացավ Օ2-ը, պահանջվել է մոտ 300 միլիոն տարի: Ներկա դարաշրջանը դասակարգվում է որպես Հոլոցենի մի մաս, երբևէ կատարված ամենաարագ «վերացման» գործընթացը[17][18]: Որոշ գիտնականներ, ինչպես օրինակ, Հարվարդի համալսարանից էդուարդ Ուիլսոնը, կանխատեսում են, որ հետագա 100 տարվա ընթացքում կենսոլորտի վրա մարդու ազդեցության հետևանքով երկրի երեսից կանհետանան բոլոր տեսակների կեսը[19]: Նման ընթացիկ ոչնչացման սպառնալիքը դեռ ուսումնասիրվում, վիճարկվում և հաշվարկվում է կենսաբանների կողմից[20][21][22]:

Մթնոլորտ, կլիմա, եղանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապույտ լույսը, մթնոլորտի գազերի ազդեցությամբ ավելի շատ է տարածվում, քան այլ երկարության ալիքները, տիեզերքից դիտելիս տալով երկրին կապույտ հալոյի տեսք

Երկրի մթնոլորտը բնական էկոհամակարգի պահպանման կարևորագույն գործոնն է: Երկիրը պարուրող գազերի բարակ շերտը չի ցրվում ձգողականության ուժի շնորհիվ: Օդը մեծամասամբ բաղկացած է ազոտից, թթվածնից, ջրային գոլորշուց, ավելի փոքր քանակությամբ ածխածնի երկօքսիդից, արգոնից և այլն: Բարձրանալուն զուգընթաց մթնոլորտային ճնշումն աստիճանաբար մեծանում է: Օզոնի շերտը կարևոր դեր է կատարում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների քանակը նվազեցնելու գործում: Քանի որ ԴՆԹ-ն հեշտությամբ վնասվում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների լույսից, օզոնը ծառայում է երկրի վրա կյանքի պահպանմանը: Մթնոլորտը նաև պահպանում է ցերեկային ջերմությունը գիշերվա ընթացքում, այդպիսով նվազեցնելով օրվա ջերմաստիճանի խիստ տատանումները: Ցերեկային եղանակը ձևավորվում է գրեթե բացառապես մթնոլորտի ստորին շերտերում և ջերմության վերափոխման համար ծառայում է որպես կոնվեկտիվ համակարգ[23]: Կլիմայի ձևավորման համար մեկ ուրիշ կարևոր գործոն էլ օվկիանոսային հոսանքներն են, մասնավորապես ստորջրյա թերմոհալինային շրջանառությունը, որի շնորհիվ ջերմային էներգիան հասարակածային շրջաններից հասնում է բևեռային շրջաններ: Այս հոսանքներն օգնում են մեղմացնել բարեխառն զոնաների ձմեռային և ամառային ջերմաստիճանների տարբերությունը: Բացի դրանից, առանց օվկիանոսային հոսանքների և մթնոլորտի կողմից ջերմային էներգիայի վերաբաշխումների, արևադարձայինշրջանները կլինեին շատ ավելի շոգ, իսկ բևեռները՝ շատ ավելի ցուրտ:

Եղանակը կարող է ունենալ թե՛ օգտակար և թե՛ վնասակար ազդեցություն: Եղանակային ծայրահեղությունները, ինչպես, օրինակ, տորնադոները և ցիկլոնները կարող են իրենց ընթացքի մեջ մեծ քանակությամբ էներգիա ծախսել և ավերածություններ առաջացնել: Մակերեսային բուսականությունը նույնպես կախվածության մեջ է գտնվում եղանակի սեզոնային փոփոխություններից և մի քանի տարի տևողությամբ հանկարծակի փոփոխություններըկարող են ունենալ անդառնալի հետևանքներ և՛ բուսականության վրա և՛ այն կենդանիների, որոնք կախված են այդ բուսականության աճից՝ որպես իրենց սնունդ: Կլիման տվյալ վայրին բնորոշ միանման եղանակների բազմամյա կրկնությունն է: Կլիման ենթակա է տարբեր գործոնների ազդեցությանը, ներառյալ օվկիանոսային հոսանքները, ալբեդոն, ջերմոցային գազերը, արեգակի լույսի տատանումները և երկրագնդի ուղեծրի փոփոխությունները: Հիմնվելով պատմական արձանագրությունների վրա, երկրագունդն անցյալում ենթարկվել է կլիմայական կտրուկ փոփոխությունների՝ ներառյալ սառցե դարաշրջանը:

Տորնադո կենտրոնական Օկլահոմայում

Տարածաշրջանային կլիման կախված է մի շարք գործոններից, հատկապես՝ աշխարհագրական լայնությունից: Նման կլիմայական հատկանիշներով օժտված մակերեսի լայնածավալ շերտը ձևավորում է կլիմայական շրջան: Երկրի վրա առանձնացնում են մի շարք կլիմայական շրջաններ՝ սկսած արևադարձային կլիմայից՝ հասարակածային շրջաններում, մինչև բևեռայինը՝ հյուսիսային և հարավային բևեռներում: Եղանակը նաև կախված է սեզոնից, որն իր հերթին երկրագնդի պտտական շարժման արդյունք է: Այսպիսով, ամռան կամ ձմռան ցանկացած ժամանակ երկրագնդի մի մասն ավելի շատ է ենթարկվում արևի ուղիղ ճառագայթներին, քան մյուս մասը: Այս ազդեցությունը շարունակաբար փոփոխվում է, քանի որ երկրագունդը պտտվում է իր առանցքի շուրջը: Ցանկացած ժամանակ, անկախ տարվա եղանակից, հարավային և հյուսիսային կիսագնդերում հակառակ սեզոններ են: Եղանակը քաոսային համակարգ է, որը հեշտությամբ ձևափոխվում է բնական միջավայրի անգամ փոքր փոփոխություններից, այնպես որ եղանակի անսխալ կանխատեսումները սահմանափակվում են մի քանի օրով[24]: Ընդհանուր առմամբ, ամբողջ աշխարհում երկու գործընթաց է ընթանում՝ բարձրանում է միջին ջերմաստիճանը և տարածաշրջանային կլիման ենթարկվում է զգալի փոփոխությունների[25]:

Երկրի ջրերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջուրը ջրածնից և թթվածնից բաղկացած քիմիական նյութ է, որը կենսականորեն խիստ անհրաժեշտ նշանակություն ունի բոլոր հայտնի կենսաձևերի համար[26]: Սովորաբար ջուր ասելով հասկանում են նյութի հեղուկ վիճակը, սակայն ջուրն ունի նաև պինդ ձև՝ սառույց և գազային ձև՝ ջրային գոլորշի կամ ուղղակի գոլորշի: Ջուրը կազմում է երկրագնդի մակերևույթի 71%-ը[27]: Այն հիմնականում գտնվում է օվկիանոսներում և ծովերում, 1.6%-ը կազմում են գրունտային ջրերը, իսկ 0.001%-ը կազմում են մթնոլորտային ջրերը՝ ամպերի, ջրային գոլորշու և տեղումների ձևով[28][29]: Օվկիանոսները պարունակում են մակերևութային ջրերի 97%-ը, սառցադաշտերն ու հավերժական ձյունապատ գագաթները՝ 2.4%-ը, իսկ ցամաքային այլ ջրային տարածքները, ինչպես օրինակ, գետերը, լճերն ու ջրամբարները՝ 0.6%-ը: Բացի այդ, երկրի ջրի պաշարները պարունակվում են կենսաբանական մարմիններում և արդյունաբերական ապրանքների մեջ:

Օվկիանոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատլանտյան օվկիանոսը Լեբլոնից, Ռիո դե Ժանեյրո

Օվկիանոսը աղի ջրի հիմնական ավազանն է և ջրոլորտի գլխավոր բաղադրիչը: Երկրի մակերևույթի մոտ 71%-ը, կամ 361 միլիոն քառակուսի կիլոմետրը կազմում է համաշխարհային օվկիանոսը, որը բաժանվում է չորս մեծ օվկիանոսների և դրանցից ավելի փոքր ծովերի: Այս տարածքի ավելի քան կեսն ունի 3000 մ խորություն: Օվկիանոսի միջին աղիությունը 35‰ է, ընդ որում, ծովի ջրի աղիությունը տատանվում է 30-ից մինչև 38 պրոմիլե (‰): Թեև չորս օվկիանոսները հիմնականում առանձնանում են միմյանցից, դրանք կազմում են մեկ ընդհանուր ջրային համակարգ՝ համաշխարհային օվկիանոս[30][31]: Այս հասկացությունը՝ համաշխարհային օվկիանոս, իր կազմի մեջ մտնող օվկիանոսների ջրերի՝ միմյանց նկատմամբ համեմատաբար ազատ տեղաշարժմամբ, հիմնարար կարևորություն է ներկայացնում օվկիանոսագիտության համար[32]: Օվկիանոսների հիմնական տարանջատումները սահմանվում են մասամբ մայրցամաքներով, կամ զանազան արշիպելագներով: Ըստ մեծության օվկիանոսները հետևյալն են՝ Խաղաղ, Ատլանտյան, Հնդկական, Հարավային և Հյուսիսային սառուցյալ: Օվկիանոսի այն մասը, որը քիչ թե շատ մեկուսացած է ցամաքով, կոչվում է ծով: Ծով են կոչվում նաև մի քանի աղի լճեր, որոնք ջրային հսկա տարածքներ են, սակայն կապված չեն համաշխարհային օվկիանոսի հետ: Այդպիսի ծովերի օրինակներ են Արալյան ծովը և Մեծ աղի լիճը:

Լճեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիճը երկրի մակերևույթի ջրով լցված գոգավորություն է, որը կապված չէ օվկիանոսի հետ: Լիճն ավելի մեծ և ավելի խորն է, քան ջրամբարը: Լճի համար սնուցող աղբյուր են գետերը[33][34]: Բացի երկրից, լճեր հայտնաբերվել են միայն Սատուրնի ամենամեծ արբանյակ Տիտանի վրա: Տիտանի լճերը լցված են էթանով և մեթանով: Հայտնի չէ, արդյոք Տիտանի լճերը ևս սնուցվում են գետերով, թեև Տիտանի մակերևույթին երևում են գետերի բազմաթիվ հուներ: Երկրի բնական լճերը հիմնականում գտնվում են լեռնային շրջաններում, ռիֆտային գոտիներում և այն տարածքներում, որոնք սառցապատման գործընթացի մեջ են: Լճեր են ձևավորվում նաև անհոսք ավազաններում կամ մեծ գետերի հոսքերի երկայնքում: Աշխարհի որոշ մասերում էլ լճեր են գոյացել սառցե դարաշրջանից մնացած քաոսային դրենաժի հետևանքով: Երկրաբանական տեսանկյունից բոլոր լճերն ունեն ժամանակի ընթացքում փոփոխվող չափեր, քանի որ նրանք դանդաղ լցվում են նստվածքներով կամ դուրս են հոսում իրենց ավազաններից:

Ջրամբարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուեսթբորոու ջրամբարը Մասաչուսեթսում

Ջրամբարը անհոսք ջրի կուտակում է՝ բնական կամ արհեստական, որը չափերով սովորաբար լճից ավելի փոքր է: Փոքր արհեստական ջրամբարներ են ջրավազանները, որոնք կառուցվում են էսթետիկական նպատակներով, ձկնաբուծական ավազաններ՝ առևտրային ձկնաբուծության նպատակով և արևային ավազաններ՝ ջերմային էներգիայի կուտակման նպատակով: Ջրամբարներն ու լճերը տարբերվում են վտակներից հոսքի արագությամբ: Մինչ վտակներիհոսքերը հեշտությամբ են ուսումնասիրվում, լճերն և ջրամբարներն ունեն ջերմակարգավորվող միկրոհոսանքներ և մեղմացնում են հողմային հոսանքները: Այս հատկության շնորհիվ ջրամբարները տարբերվում են ջրային այլ կուտակումներից՝ գետերի առաջացրած ջրամբարներից և մակընթացությունից մնացած ծանծաղուտներից:

Գետեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետը բնական հոսանք է[35], սովորաբար քաղցրահամ ջրով, որը հոսում է դեպի օվկիանոս, լիճ, ծով, կամ մեկ ուրիշ գետ: Մի քանի դեպքերում, գետը ուղղակի հոսում է և ցամաքում ամբողջովին՝ նախքան մեկ այլ ջրային տարածքի հասնելը: Փոքր գետերը կոչվում են նաև գետակներ, վտակներ, առուներ, աղբյուրներ և այլն. չկա մի ընդհանուր կանոն, ըստ որի հստակ սահմանվի գետ հասկացությունը: Փոքր գետերի սահմանումները որպես վտակ կամ առու կամ այլ բան, հաճախ կապված է տվյալ տարածաշրջանի, երկրի կամ լեզվի հետ[36]: Գետը ջրոլորտային շրջապտույտի մի մասն է: Գետի ջուրը հիմնականում գոյանում է մթնոլորտային տեղումներից, ստորգետնյա ջրերից, մակերեսային հոսքերից, աղբյուրներից, ձյան և սառցադաշտերի հալոցքից և այլ բնական պատճառներից:

Վտակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարքարոտ վտակ Իտալիայում

Վտակը փոքր գետ է, պարփակված գետահունով և ափերով, որը թափվում է մեկ այլ գետի մեջ: Միացյալ Նահանգներում վտակ են անվանում 18 մետրից պակաս լայնություն ունեցող գետերին: Վտակները կարևոր են որպես ջրապտույտ իրականացնող հոսանքներ, ստորերկրյա ջրերի կարգավորման գործիքներ, ինչպես նաև որպես ձկների և վայրի գազանների գաղթին ծառայող միջանցքներ: Վտակի անմիջական հարևանությամբ տարածվող կենսաբանական միջավայրը կոչվում է ռիփարյան տարածք: Կրելով ընթացքի մեջ գտնվող Հոլոցենի ոչնչացման կարգավիճակ, վտակները կարևոր միջանցքի դեր են կատարում կապելով հատվածավորված բնական միջավայրերը կենսաբազմազանության մեջ պահպանված միջավայրերին: Վտակների ուսումնասիրությունը ներառում է բնագիտական այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են ջրաբանությունը, գեոմորֆոլոգիան, ջրային էկոլոգիան, քաղցրահամ ջրերի ձկների կենսաբանությունը, ռիփարյան էկոլոգիան և այլն:

Էկոհամակարգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շոտլանդական Լոխ Լոմոնդ լիճը ձևավորում է համեմատաբար մեկուսացված էկոհամակարգ: Լճի ձկնատեսակների կազմը անփոփոխ է մնացել շատ երկար ժամանակ[37]
Արավալի լեռների փարթամ բուսածածկույթը Հնդկաստանի Ռաջաստան նահանգում: Զարմանալի է, որ այդպիսի բուսականություն գոյություն ունի շոգ Ռաջաստանում, որը հայտնի է իր Թար անապատով
Չիկագո քաղաքի մարդկային էկոհամակարգը պատկերող լուսանկար՝ արված ինքնաթիռից

Էկոհամակարգերը բաղկացած են կենսաբանական և ոչ կենսաբանական բազմազան բաղադրիչներից, որոնք գործում են փոխկապակցված կերպով[38]։ Դրանց կառուցվածքը և բաղադրությունը որոշվում է բնական միջավայրի տարբեր գործոններով, որոնք փոխկապակցված են։ Այդ գործոնների բազմազանությունը էկոհամակարգում առաջացնում է դինամիկ փոփոխություններ։ Այդ գործոններից կարևորագույններից են հողը, մթնոլորտը, արեգակի ճառագայթումը, ջուրը և կենդանի օրգանիզմները։

Փենաս Բլանկաս, Բոսավաս կենսոլորտի արգելոցում։ Գտնվում է Խինոտեգա քաղաքից հյուսիս արևելք, հյուսիսարևելյան Նիկարագուայում

Էկոհամակարգ հասկացության կենտրոնական գաղափարն այն է, որ կենդանի օրգանիզմները փոխազդում են իրենց տեղական բնական միջավայրի բոլոր մյուս տարրերի հետ։ Էկոլոգիայի հիմնադիր գիտնականներից մեկը՝ Յուջին Օդումը նշել է․ «էկոհամակարգ է կոչվում ինչ-որ համակարգի մեջ բոլոր օրգանիզմները պարունակող յուրաքանչյուր միավոր՝ միջավայր, ցանկացած տարածքում, որը փոխազդում է ֆիզիկական միջավայրին, այնպես որ էներգիայի հոսքը հանգեցնի հստակ սահմանված տրոֆիկ կառուցվածքի, կենսաբազմազանության, նյութական շրջապտույտի (օրինակ, նյութափոխանակությունը կենդանի և ոչ կենդանի տարրերի միջև)»[39]։ Էկոհամակարգի ներսում տեսակները կապված են միմյանց հետ և կախված են միմյանցից սննդային շղթայում և ինչպես միմյանց մեջ, այնպես էլիրենց ծրջապատող միջավայրի հետ փոխանակում են էներգիան և նյութերը[40]։ Մարդկային էկոհամակարգ հասկացությունը հիմնված է մարդու բնական դիխոտոմիայի և այն գաղափարի վրա, որ բոլոր տեսակները էկոլոգիապես կախված են միմյանցից, նաև իրենց կենսատոպի աբիոտիկ բաղադրիչներից[41]։ Էկոհամակարգի ավելի փոքր տարրը կոչվում է միկրոէկոհամակարգ։ Օրինակ, միկրոէկոհամակարգ կարող է լինել քարը և նրա տակ գտնվող կյանքի բոլոր ձևերը։ Մակրոհամակարգը կարող է ներառել ամբողջ էկոշրջանն իր ամբողջ ջրահավաք ավազանով[42]։

Վայրի բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վայրի բնություն սահմանումը հիմնականում տրվում է այն տարածքներին, որոնք նշանակալի փոփոխության չեն ենթարկվել մարդու գործունեության հետևանքով։ Վայրի բնության տարածքների կարելի է հանդիպել արգելոցներում, ազգային պարկերում և նույնիսկ գետերի երկայնքով ընկած բնակեցված տարածքներում, կամ, այլ կերպ ասած, հետամնաց, չզարգացած տարածքներում։ Վայրի բնության պահպանվող տարածքները կարևոր են որոշակի տեսակների և բնական միջավայրի պահպանման և բնագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Բնության մասին ստեղծագործող որոշ գրողների կարծիքով, վայրի բնության տարածքները կենսական կարևորություն ունեն մարդկային ոգու և ստեղծագործական մտքի համար[43], իսկ որոշ բնագետներ վայրի բնությունը համարում են երկրի ինքնուրույն պահպանվող էկոհամակարգի (կենսոլորտ) անբաժանելի մաս։ Վայրի բնության տարածքները նաև պահպանում են ֆլորայի և ֆաունայի այնպիսի տեսակների պատմական և գենետիկ հատկանիշներ, որոնք չեն կարող պահպանվել կենդանաբանական այգիներում, դենդրարիումներում կամ լաբորատորիաներում։

Կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էգ կռնչան բադն ու ճտերը․ վերարտադրությունը կենսական է կյանքի շարունակելիության համար

Թոև համընդհանուր համաձայնություն չկա կյանք հասկացության սահմանման համար, գիտնականները հիմնականում ընդունում են, որ կենդանի են համարվում այն օրգանիզմերը, որոնք պահպանում են հոմեոստազ, ունեն բջջային կառուցվածք, օժտված են նյութափոխանակությամբ, կարող են աճել, հարմարվել շրջակա միջավայրի պայմաններին, պատասխանել ազդակներին և վերարտադրվել[44]։ Կարելի է պարզապես ասել, որ կյանքը օրգանիզմներին բնորոշ հատկանիշ է։ Երկրաբնակ օրգանիզմների (բույսեր, կենդանիներ, սնկեր, նախակենդանիներ, արքեաներ և բակտերիաներ) ընդհանուր հատկանիշը նրանց բջջային, ածխածնային և ջրային հիմքով համալիր կառուցվածքն է, մետաբոլիզմը, աճելու կարողությունը, խթաններին արձագանքելը և վերարտադրությունը։ Այս հատկանիշները կրող գոյության ձևը կոչվում է կյանք։ Այնուամենայնիվ, կյանքի ոչ բոլոր սահմանումներն են, որ էականորեն պետք է կրեն այս բոլոր հատկանիշները։ Մարդու ստեղծած արհեստական կյանքը նույնպես համարվում է կյանք։ Կենսոլորտը երկրի արտաքին շերտն ընդգրկող մասն է՝ ներառյալ հողը, մակերեսային ժայռերը, ջուրը, օդը և մթնոլորտը, որտեղ գոյություն ունի կյանքը և որտեղ ընթանում են կենսաբանական գործընթացները։ Գեոֆիզիկական ամենատարածված տեսանկյունից՝ կենսոլորտը համաշխարհային էկոլոգիական համակարգ է, որը միավորում է բոլոր կենդանի էակներն ու նրանց հարաբերությունները՝ ներառյալ նրանց փոխազդեցությունը քարոլորտի (ժայռեր), ջրոլորտի (ջուր) և մթնոլորտի (օդ) տարրերի հետ: Ամբողջ երկրագունդը պարունակում է ավելի քան 75 միլիարդ տոննա կենսազանգված՝ կյանքի տարբեր դրսևորումներ, որոնք ապրում են կենսոլորտի տարբեր միջավայրերում[45]: Երկրագնդի կենսազանգվածի ինը տասներորդ մասը բուսական կյանքն է, որտեղ կենդանական կյանքը մեծապես կախված է դրա գոյությունից[46]: Ավելի քան երկու միլիոն բուսական և կենդանական տեսակներ են հայտնաբերվել մինչ այսօր[47] և մոտավոր հաշվարկներով գոյություն ունեցող տեսակների իրական թիվը կարող է կազմել մի քանի միլիոնից մինչև 50 միլիոն[48][49][50]: Կենդանի օրգանիզմների առանձին տեսակների թիվը շարունակ փոփոխվում է, քանի որ հայտնաբերվում են նորանոր տեսակներ, կամ անհետանում են հները[51][52]: Տեսակների ընդհանուր թիվը արագ անկում է ապրում[53][54][55]:

էվոլյուցիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամազոնի արևադարձային անտառ Կոլումբիայի և Բրազիլիայի միջև: Հարավային Ամերիկայի արևադարձային անտառները պարունակում են երկրագնդի տեսակների ամենամեծ բազմազանությունը[56][57]

Երկրագնդի վրա կյանքի ծագումն այդքան էլ լավ ուսումնասիրված չէ, սակայն հայտնի է, որ այն տեղի է ունեցել առնվազն 3.5 միլիարդ տարի առաջ[58][59][60], հեդեյան կամ արքեյան դարաշրջաններում, որոնք ունեին ներկայից էականորեն տարբերվող բնական միջավայր[61]: Այդ կյանքի ձևերն ունեին ինքնավերարտադրման և ժառանգական հիմնական հատկանիշները: Կյանքի ի հայտ գալուն պես բնական սելեկցիայով ուղեկցվող էվոլյուցիայի գործընթացը հանգեցրեց կյանքի ավելի բազմազան ձևերի զարգացմանը: Անհետացան այն տեսակները, որոնք չկարողացան հարմարվել փոփոխվող միջավայրին և այլ կյանքի ձևերի հետ մրցակցությանը: Այնուամենայնիվ, այս հնագույն տեսակներից շատերի մասին ապացույցներ են պահպանվել հնեաբանական պեղումների ժամանակ: Բրածո նմուշների ԴՆԹ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ներկայումս գոյություն ունեցող բոլոր տեսակները կարող են շարունակաբար զարգացած լինել կյանքի առաջին, պարզունակ ձևերից[61]: Երբ բուսական աշխարհի հիմնական ձևերը առաջացրեցին ֆոտոսինթեզի գործընթացը, արևի էներգիան կարողացավ ստեղծել պայմաններ առավել բարդ կյանքի ձևերի զարգացման համար[62]: Բուսական աշխարհի զարգացման արդյունքում առաջացած թթվածինը կուտակվեց մթնոլորտում և առաջացրեց օզոնային շերտ: Փոքր բջիջների միավորումը մեծերի հետ հանգեցրեց առավել բարդ կառուցվածքով բջիջների՝ էուկարիոտների առաջացմանը[63]: Խմբավորված բջջային միավորումները մասնագիտացան և առաջացրեցին բազմաբջիջ օրգանիզմներ: Օզոնային շերտի՝ արևի վնասակար ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները կլանելուն զուգընթաց, կյանքը տարածվեց երկրագնդի երեսին:

Միկրոօրգանիզմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Lorryia formosa-ն՝ սարդակերպերի դասի հովածոտանին, մանրադիտակի տակ

Երկրի վրա առաջացած կյանքի առաջին ձևը եղել են միկրոօրգանիզմները, որոնք շարունակել են միակը մնալ մինչև մոտ մեկ միլիարդ տարի առաջ, երբ սկսեցին հայտնվել բազմաբջիջ օրգանիզմները[64]: Միկրոօրգանիզմները միաբջիջ օրգանիզմներ են, որոնք հիմնականում նկատելի են մարադիտակով, այսինքն անզեն աչքով տեսանելի չեն: Դրանք ներառում են բակտերիաները, սնկերը, արքեաները և պրոտիստները: Այս կյանքի ձևերը հանդիպում են երկրագնդի գրեթե բոլոր անկյուններում, որտեղ կա հեղուկ ջուր, ներառյալ երկրի ընդերքը[65]: Նրանց վերարտադրությունն ինչպես արագ, այնպես էլ չափազանց առատ է լինում: Բարձր մուտացիոն գործակցի և հորիզոնական գենի փոխանցման համադրության[66] կարողությունը նրանց չափազանց հարմարվող է դաձնում և ընդունակ գոյատևելու նոր միջավայրերում, ներառյալ տիեզերական տարածությունը[67]: Նրանք կազմում են մոլորակի էկոհամակարգի էական մասը: Այնուամենայնիվ, որոշ միկրոօրգանիզմներ պաթոգենիկ են և կարող են առողջական վնաս պատճառել այլ օրգանիզմների:

Բույսեր և կենդանիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմազան բուսատեսակների ընտրանի
Բազմազան կենդանատեսակների ընտրանի

Ի սկզբանե Արիստոտելը բաժանել է բոլոր կենդանի օրգանիզմները բույսերի՝ որոնք հիմնականում անշարժ են և կենդանիների: Կառլ Լիննեյի համակարգում դրանք դասակարգվեցին բույսերի և կենդանիների թագավորություններում: Այդ ժամանակվանից ի վեր պարզ դարձավ, որ բույսերն ընդգրկում են միմյանց հետ կապ չունեցող մի քանի խմբեր, ուստի սնկերը և ջրիմուռների որոշ տեսակներ դասվեցին նոր թագավորությունների մեջ: Թեև դրանք տարբեր բովանդակություններում շատ հաճախ շարունակում են համարվել բույսեր: Բակտերիաները ևս երբեմն ներառվում են ֆլորայի մեջ[68][69], որոշ դեպքերում գործածելով բակտերիալ ֆլորա արտահայտությունը: Բույսերի տարբեր դասակարգումների մեջ են մտնում տարածաշրջանային դասակարգումը, որը, կախված ուսումնասիրության նպատակից, նաև կարող է ներառել բրածո (նախորդ դարաշրջանի բույսերի մնացորդների) բուսական աշխարհի ուսումնասիրությունը: Աշխարհի տարբեր մասերի բնորոշ է տարբեր բուսական աշխարհ՝ կախված կլիմայից և ռելիեֆից: Տարածաշրջանային ֆլորան սովորաբար ստորաբաժանվում է վայրի, գյուղատնտեսական կամ այգեգործական (կանխամտածված աճեցված կամ մշակված) խմբերի: Որոշ բույսեր էլ դարեր առաջ մարդկանց կողմից տեղափոխվելով և նոր մայրցամաքում կամ երկրում մշակվելով դառնում են նոր բնաշխարհի մի մասը: Սա օրինակ է այն բանի, թե ինչպես մարդու միջամտությունը կարող է խաթարել բնություն համարվող սահմանը: Բույսերի մեկ ստորաբաժանում էլ մոլախոտերի խումբն է: Թեև այս խումբը, որպես «անօգուտ» բույսերի խումբ, չի վայելում բուսաբանների համակրանքը և նրանք այդ բույսերին տվել են ոչ պաշտոնական «մոլախոտեր» անվանումը՝ ցանկանալով ցույց տալ, որ դրանք արժանի են ոչնչացման, մոլախոտերը կատարելապես արտահայտում են բնության ընթացքը փոխելու մարդկության և հասարակության ձգտումը: Նույն կերպ էլ կենդանիներն են ստորաբաժանվում վայրի, ընտանի և տնային խմբերի՝ ըստ մարդկային կյանքի հետ ունեցած նրանց կապի: Որպես ստորաբաժանում, կենդանիները ունեն մի շարք հատկանիշներ, որոնք առանձնացնում են նրանց բոլոր մյուս կենդանի օրգանիզմներից: Կենդանիները էուկարիոտ և սովորաբար բազմաբջիջ օրգանիզմներ են, որը նրանց առանձնացնում է բակտերիաներից, արքեաներից և միաբջիջներից: Նրանք հետերոտրոֆներ են, սնունդը մարսում են ներքին խոռոչում, որը նրանց առանձնացնում է բույսերից և ջրիմուռներից: Նրանք նաև տարբերվում են բույսերից, սնկերից և ջրիմուռներից բջջապատի բացակայությամբ: Մի քանի բացառություններով, որոնցից ամենանշանակալիները երկու տիպեր են՝ սպունգներն ու պլակոզոյերը, կենդանիները ունեն մարմիններ, որոնք բաժանված են կենսաբանական հյուսվածքների: Դրանց թվում են մկանային և նյարդային հյուսվածքները: Կենդանիներին բնորոշ է նաև ներքին մարսողական օրգանը: Կորիզավոր բջիջները, որ ունեն բոլոր կենդանիները, շրջապատված են կոլագենով և գլիկոպրոտեինով: Սա կարող է առաջացնել խեցիներ և ոսկորներ, որոնց միջով բջիջները զարգանալով և հասունանալով ազատ տեղաշարժվում և վերակազմավորվում են և որոնք նպաստում են շարժունակության համար պահանջվող բարդ անատոմիային:

Մարդկային փոխազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած իրենց բնական գեղեցկությանը, Հավայան Նա Պալի ազգային պարկի մեկուսի հովիտները խիստ ձևափոխվել են մարդու կողմից տարածքում տնկված կազուարյան ծառերի պատճառով

Չնայած մարդիկ կազմում են երկրի ամբողջ կենսազանգվածի նվազագույն համամասնությունը, նրանց ազդեցությունը բնության վրա անհամաչափ մեծ է: Մարդու ազդեցության պատճառով բնության և արհեստական ձևավորված բնական միջավայրերի միջև սահմանը դարձել է խիստ անորոշ: Անգամ մեկուսի տարածքներում գնալով կրճատվում են մարդու միջամտությունից բացարձակ զերծ տարածքների մակերեսը: Մարդկության կողմից տեխնոլոգիական զարգացումը թույլ է տվել բնական պաշարների ավելի շատ շահագործման և օգնել է մեղմացնելու բնական աղետներից որոշների ռիսկը: Այնուամենայնիվ, ի հեճուկս այդ առաջընթացի, մարդկային քաղաքակրթության ճակատագիրը շարունակում է սերտորեն կապված մնալ շրջակա միջավայրի փոփոխությունների հետ: Առաջադեմ տեխնոլոգիաների գործածության և բնական միջավայրի փոփոխությունների միջև գոյություն ունի այնքան բարդ կապ, որ դժվար է լիովին հասկանալ[70]: Մարդու հասցրած վնասները երկրագնդի բնական միջավայրին ներառում են աղտոտումը, անտառահատումը և այնպիսի աղետները, ինչպիսիք են նավթի արտահոսքերը: Մարդիկ գործուն միջամտություն են ունեցել որոշ բույսերի և կենդանիների վերացման գործընթացում: Մարդը շահագործում է բնությունը թե՛ ժամանցի և թե՛ տնտեսական նպատակներով: Աշխարհի տնտեսական համակարգում բնական ռեսուսների արդյունաբերական գործածությունը զգալի բաղադրիչ է կազմում[71][72]: Որոշ զբաղմունքներ, ինչպես ձկնորսությունը և որսորդությունը, հաճախ տարբեր մարդկանց համար ծառայում են թե՛ ժամանցին և թե՛ սննդի ձեռքբերմանը: Գյուղատնտեսությունը ձևավորվել է Ք. ա. մոտ 9-րդ հազարամյակում: Սննդամթերքի արտադրությունից մինչև էներգիայի արտադրություն, բնությունը ազդում է տնտեսական բարգավաճման վրա: Չնայած նախնադարի մարդիկ որպես սնունդ հավաքում էին չմշակվող բույսեր և որպես սպեղանի օգտագործում բույսերի բուժիչ հատկությունները[73], ժամանակակից մարդիկ բույսերն օգտագործում են գյուղատնտեսական մշակման արդյունքում: Մշակովի հողատարածքների համար անտառահատումները հանգեցրել են շատ բույսերի և կենդանիների բնական միջավայրի կորստի և առաջացրել էրոզիա[74]:

Գեղագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էսթետիկ ծաղիկներ

Բնության գեղեցկությունը դարեր շարունակ տարածված թեմա է եղել արվեսի և գրականության համար՝ լցնելով գրադարանների և գրապահոցների շատ բաժիններ: Բնության այդքան շատ պատկերումը արվեստում, լուսանկարչության, պոեզիայում և գրականության այլ ձևերում ցույց է տալիս այն մեծ ուժը, որ մարդը բնությունը կապում է գեղեցկության հետ: Այս զուգորդությունների պատճառները և բաղադրիչները ուսումնասիրում է փիլիսոփայության մի բաժինը, որը կոչվում է գեղագիտություն: Որոշ հիմնական բնութագրերից դուրս, որոնց շուրջ համաձայնում են գեղեցկություն հասկացությունը սահմանել ցանկացող փիլիսոփաները, կարծիքները անսահման շատ են[75]: Բնությունը և վայրի բնաշխարհը կարևոր թեմաներ են եղել համաշխարհային պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններում: Բնանկարի վաղ ավանդույթները սկսվել են Չինաստանում դեռևս Թան դինաստիայի (618–907) օրոք: Բնությունը ինչպիսին, որ կա պատկերելու ավանդույթը դարձավ Չինական գեղանկարչության նպատակներից մեկը և մեծ ազդեցություն ունեցավ ասիական արվեստի վրա: Թեև բնության հրաշքները գովերգվել են սաղմոսներում և Հոբի գրքում, վայրի բնության պատկերումը արվեստում լայն տարածում գտավ 1800-ականներին, հատկապես ռոմանտիզմի աշխատանքներում: Բրիտանացի նկարիչներ Ջոն Կոնստեբլը և Ուիլյամ Թըրները բնության գեղեցկությունը դարձրեցին իրենց գեղանկարչության գլխավոր թեման: Նախքան դա, նկարչությունը հիմնականում նվիրված էր կրոնական թեմաներին: Ուիլյամ Վորդսվորթ պոեզիան նկարագրում է բնական աշխարհի հրաշքները: Աստիճանաբար բնությունը արժևորելը դարձավ արևմտյան մշակույթի անբաժան մասը[76]: Գեղեցիկ արվեստների դասական գաղափարն արտահայտում է միմեսիս բառը՝ բնության արտացոլումն արվեստում: Բնության գեղեցկության մասին մտքերի տիրույթում սահմանվում է, որ կատարելությունը մաթեմատիկայի հիմնական ձևերում է և բնության օրինաչափությունների մեջ: Ինչպես գրում է Դևիդ Ռոտենբուրգը. «Գեղեցիկը գիտության արմատն է և արվեստի նպատակը, ամենամեծ հնարավորությունը, որ մադկությունը կարող է երբևէ հույս ունենալ տեսնելու»[77]:

Նյութ և էներգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրածնի ատոմների ատոմային օրբիտալները

Գիտության որոշ բնագավառներում բնությունը դիտվում է որպես շարժման մեջ գտնվող նյութ, որ ենթարկվում է որոշակի օրենքների, որոնք գիտությունը փորձում է հասկանալ: Այս նպատակին ուղղված հիմնական գիտությունը ֆիզիկան է, որի համար դեռ օգտագործվում է «բնության ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտություն» հասկացությունը: Նյութ սովորաբար կոչում են ֆիզիկական ատոմներից և մոլեկուլներից բաղկացած մատերիան: Այն ձևավորում է մետագալակտիկան: Տիեզերքի տեսանելի բաղադրիչները կազմում են ընդհանուր զանգվածի ընդամենը 4.9 տոկոսը: Սառը մութ էներգիան կազմում է 26.8 տոկոսը, իսկ մութ էներգիան՝ 68.3 տոկոսը[78]: Այս բաղադրիչների ճշգրիտ դասավորությունը դեռ անհայտ է և գտնվում է ֆիզիկոսների ինտենսիվ ուսումնասիրության տիրույթում: Նյութի և էներգիայի բնույթը մետագալակտիկայում ենթարկվում է լավ սահմանված ֆիզիկական օրենքներին: Այդ օրենքները կիրառվել են կոսմոլոգիական մոդելներ առաջացնելու համար, որոնք հաջողությամբ բացատրում են մեր ուսումնասիրած տիեզերքի կառուցվածքը և էվոլյուցիան: Ֆիզիկական օրենքների մաթեմատիկական արտահայտությունները սահմանում են տասներկու ֆիզիկական հաստատուններ[79], որոնք հաստատուն են մետագալակտիկայում[80]: Այդ հաստատունների արժեքները զգուշորեն չափվել են, սակայն նրանց բնորոշ արժեքների պատճառը մնում է առեղծված:

Երկրագնդից դուրս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

NGC 4414-ը մոտ 56.000 լուսային տարի տրամագծով և մոտավորապես 60 միլիոն լուսային տարի երկրագնդից հեռու պարուրաձև գալակտիկա է Վերոնիկայի վարսերում

Տիեզերական տարածություն, կամ պարզապես տիեզերք է կոչվում երկնային մարմինների մթնոլորտից դուրս գտնվող համեմատաբար դատարկ տարածությունը: Տիեզերական տարածություն հասկացությունը գործածվում է այն օդային տարածությունից տարբերակելու համար: Հստակ սահմաններ երկրի մթնոլորտի և տիեզերքի միջև գոյություն չունի, քանի որ մթնոլորտն աստիճանաբար ցրվում է: Արեգակնային համակարգի ներսի տիեզերական տարածությունը կոչվում է միջմոլորակային միջավայր, որն էլ գտնվում է միջաստղային միջավայրում և դրանք միասին կազմում են հելիոսֆերան: Տիեզերական տարածությունը լի է մի քանի տասնյակ տեսակի օրգանական մոլեկուլներով, որոնք հայտնաբերվել են միկրոալիքային սպեկտրոսկոպի միջոցով, մնացորդային ճառագայթներով, որոնք մեծ պայթյունի և տիեզերքի ծագման մնացորդներ են և տիեզերական ճառագայթներով, որոնք ներառում են իոնացված ատոմների միջուկներ և տարբեր ներատոմային մասնիկներ: Կա նաև որոշ քանակությամբ գազ, պլազմա, փոշի և աստղաքարեր: Այսօր տիեզերական տարածության մեջ կան մարդկային կյանքի նշաններ, ինչպիսիք են նյութական մնացորդներ, որ մնացել են անօդաչու սարքերից և որոնք պոտենցիալ վտանգ են տիեզերանավերի համար: Այդ տիեզերական աղբի մի մասը պարբերաբար թափանցում է մթնոլորտ: Թեև Երկիրը արեգակնային համակարգի միակ մոլորակն է որտեղ կյանք կա, ապացույցները վկայում են, որ հեռավոր անցյալում Մարսի վրա եղել է մակերևութային հեղուկ ջուր[81]: Մարսի պատմության մի կարճ ժամանակահատված հնարավոր է, որ նպաստավոր է եղել կյանքի կազմավորման համար: այնուամենայնիվ, ներկայումս Մարսի վրա մնացած ջուրը սառցակալված է: Եթե ի վերջո Մարսի վրա կյանք գոյություն ունի, ապա այն գտնվում է ընդերքում, որտեղ կարող է դեռ հեղուկ ջուր պահպանված լինել[82]: Ինչպես գիտենք, արեգակնային համակարգի մյուս մոլորակների՝ Մերկուրիի, Վեներայի և Յուպիտերի պայմանները չափազանց անտանելի են կյանքի գոյության համար: Սակայն ենթադրվում է, որ Յուպիտերի արբանյակ Եվրոպայի վրա գոյություն ունի ստորերկրյա հեղուկ ջրի օվկիանոս, որտեղ կարող է լինել պոտենցիալ կյանք[83]: Աստղագետները սկսել են հայտնաբերել երկրագնդի անալոգ մոլորակներ, որոնք գտնվում են տիեզերքի բնակելիության գոտում՝ ինչ-որ աստղի շուրջը և որտեղ կարող է կյանք գոյություն ունենալ[84]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փիլիսոփայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. An account of the pre-Socratic use of the concept of φύσις may be found in Naddaf, Gerard (2006) The Greek Concept of Nature, SUNY Press. The word φύσις, while first used in connection with a plant in Homer, occurs very early in Greek philosophy, and in several senses. Generally, these senses match rather well the current senses in which the English word nature is used, as confirmed by Guthrie, W.K.C. Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus (volume 2 of his History of Greek Philosophy), Cambridge UP, 1965.
  2. The first known use of physis was by Homer in reference to the intrinsic qualities of a plant: ὣς ἄρα φωνήσας πόρε φάρμακον ἀργεϊφόντης ἐκ γαίης ἐρύσας, καί μοι φύσιν αὐτοῦ ἔδειξε. (So saying, Argeiphontes [=Hermes] gave me the herb, drawing it from the ground, and showed me its nature.) Odyssey 10.302–3 (ed. A.T. Murray). (The word is dealt with thoroughly in Liddell and Scott's Greek Lexicon.) For later but still very early Greek uses of the term, see earlier note.
  3. Isaac Newton's Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687), for example, is translated "Mathematical Principles of Natural Philosophy", and reflects the then-current use of the words "natural philosophy", akin to "systematic study of nature"
  4. «World Climates»։ Blue Planet Biomes։ Վերցված է September 21, 2006 
  5. «Calculations favor reducing atmosphere for early Earth»։ Science Daily։ 2005-09-11։ Վերցված է 2007-01-06 
  6. «Past Climate Change»։ U.S. Environmental Protection Agency։ Վերցված է 2007-01-07 
  7. Hugh Anderson, Bernard Walter (մարտի 28, 1997)։ «History of Climate Change»։ NASA։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-01-23-ին։ Վերցված է 2007-01-07 
  8. Weart Spencer (June 2006)։ «The Discovery of Global Warming»։ American Institute of Physics։ Վերցված է 2007-01-07 
  9. Dalrymple G. Brent (1991)։ The Age of the Earth։ Stanford: Stanford University Press։ ISBN 978-0-8047-1569-0 
  10. Morbidelli A. (2000)։ «Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth»։ Meteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–20։ Bibcode:2000M&PS...35.1309M։ doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x 
  11. «Earth's Oldest Mineral Grains Suggest an Early Start for Life»։ NASA Astrobiology Institute։ December 24, 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 28, 2006-ին։ Վերցված է May 24, 2006 
  12. 12,0 12,1 Margulis Lynn, Dorian Sagan (1995)։ What is Life?։ New York: Simon & Schuster։ ISBN 978-0-684-81326-4 
  13. Murphy J.B., R.D. Nance (2004)։ «How do supercontinents assemble?»։ American Scientist 92 (4): 324։ doi:10.1511/2004.4.324 
  14. Kirschvink J.L. (1992)։ «Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth»։ in J.W. Schopf, C. Klein։ The Proterozoic Biosphere։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 51–52։ ISBN 978-0-521-36615-1 
  15. Raup David M., J. John Sepkoski Jr. (March 1982)։ «Mass extinctions in the marine fossil record»։ Science 215 (4539): 1501–03։ Bibcode:1982Sci...215.1501R։ PMID 17788674։ doi:10.1126/science.215.4539.1501 
  16. Margulis Lynn, Dorian Sagan (1995)։ What is Life?։ New York: Simon & Schuster։ էջ 145։ ISBN 978-0-684-81326-4 
  17. Diamond J, Ashmole N. P., Purves P. E. (1989)։ «The present, past and future of human-caused extinctions»։ Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 325 (1228): 469–76; discussion 476–77։ Bibcode:1989RSPTB.325..469D։ PMID 2574887։ doi:10.1098/rstb.1989.0100 
  18. Novacek M, Cleland E (2001)։ «The current biodiversity extinction event: scenarios for mitigation and recovery»։ Proc Natl Acad Sci USA 98 (10): 5466–70։ Bibcode:2001PNAS...98.5466N։ PMC 33235։ PMID 11344295։ doi:10.1073/pnas.091093698 
  19. Wick Lucia, Möhl Adrian (2006)։ «The mid-Holocene extinction of silver fir (Abies alba) in the Southern Alps: a consequence of forest fires? Palaeobotanical records and forest simulations»։ Vegetation History and Archaeobotany 15 (4): 435–44։ doi:10.1007/s00334-006-0051-0 
  20. The Holocene Extinction. Park.org. Retrieved on November 3, 2016.
  21. Mass Extinctions Of The Phanerozoic Menu. Park.org. Retrieved on November 3, 2016.
  22. Patterns of Extinction. Park.org. Retrieved on November 3, 2016.
  23. Miller G., Spoolman Scott (September 28, 2007)։ Environmental Science: Problems, Connections and Solutions։ Cengage Learning։ ISBN 978-0-495-38337-6 
  24. Stern Harvey, Davidson Noel (May 25, 2015)։ «Trends in the skill of weather prediction at lead times of 1–14 days»։ Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 141 (692): 2726–36։ doi:10.1002/qj.2559 – via Wiley 
  25. «Tropical Ocean Warming Drives Recent Northern Hemisphere Climate Change»։ Science Daily։ April 6, 2001։ Վերցված է May 24, 2006 
  26. «Water for Life»։ Un.org։ March 22, 2005։ Վերցված է May 14, 2011 
  27. «World»։ CIA – World Fact Book։ Վերցված է December 20, 2008 
  28. Water Vapor in the Climate System, Special Report, American Geophysical Union, December 1995.
  29. Vital Water. UNEP.
  30. "Ocean". The Columbia Encyclopedia. 2002. New York: Columbia University Press
  31. "Distribution of land and water on the planet Archived May 31, 2008, at the Wayback Machine.". UN Atlas of the Oceans
  32. Spilhaus Athelstan F (1942)։ «Maps of the whole world ocean»։ Geographical Review 32 (3): 431–35։ JSTOR 210385։ doi:10.2307/210385 
  33. Britannica Online։ «Lake (physical feature)»։ Վերցված է June 25, 2008։ «[a Lake is] any relatively large body of slowly moving or standing water that occupies an inland basin of appreciable size. Definitions that precisely distinguish lakes, ponds, swamps, and even rivers and other bodies of nonoceanic water are not well established. It may be said, however, that rivers and streams are relatively fast moving; marshes and swamps contain relatively large quantities of grasses, trees, or shrubs; and ponds are relatively small in comparison to lakes. Geologically defined, lakes are temporary bodies of water.» 
  34. «Lake Definition»։ Dictionary.com։ Վերցված է September 6, 2016 
  35. River {definition} from Merriam-Webster. Accessed February 2010.
  36. USGS – U.S. Geological Survey – FAQs, No. 17 What is the difference between mountain, hill, and peak; lake and pond; or river and creek?
  37. Adams C.E. (1994)։ «The fish community of Loch Lomond, Scotland: its history and rapidly changing status»։ Hydrobiologia 290 (1–3): 91–102։ Bibcode:2004HyBio.524..167W։ doi:10.1007/BF00008956 
  38. Pidwirny Michael (2006)։ «Introduction to the Biosphere: Introduction to the Ecosystem Concept»։ Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition)։ Վերցված է September 28, 2006 
  39. Odum, EP (1971) Fundamentals of ecology, 3rd edition, Saunders New York
  40. Pidwirny Michael (2006)։ «Introduction to the Biosphere: Organization of Life»։ Fundamentals of Physical Geography (2nd edition)։ Վերցված է September 28, 2006 
  41. Khan Firdos Alam (2011-09-20)։ Biotechnology Fundamentals (անգլերեն)։ CRC Press։ ISBN 978-1-4398-2009-4 
  42. Bailey Robert G. (April 2004)։ «Identifying Ecoregion Boundaries»։ Environmental Management 34 (Supplement 1): S14–26։ PMID 15883869։ doi:10.1007/s00267-003-0163-6։ Արխիվացված օրիգինալից-ից December 4, 2009-ին 
  43. Botkin, Daniel B. (2000) No Man's Garden, Island Press, pp. 155–57, 1-55963-465-0.
  44. «Definition of Life»։ California Academy of Sciences։ 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 8, 2007-ին։ Վերցված է January 7, 2007 
  45. The figure "about one-half of one percent" takes into account the following (See, e.g., Leckie Stephen (1999)։ «How Meat-centred Eating Patterns Affect Food Security and the Environment»։ For hunger-proof cities: sustainable urban food systems։ Ottawa: International Development Research Centre։ ISBN 978-0-88936-882-8։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին , which takes global average weight as 60 kg.), the total human biomass is the average weight multiplied by the current human population of approximately 6.5 billion (see, e.g., «World Population Information»։ U.S. Census Bureau։ Վերցված է September 28, 2006 (չաշխատող հղում)): Assuming 60–70 kg to be the average human mass (approximately 130–150 lb on the average), an approximation of total global human mass of between 390 billion (390×109) and 455 billion kg (between 845 billion and 975 billion lb, or about 423 million–488 million short tons). The total biomass of all kinds on earth is estimated to be in excess of 6.8 x 1013 kg (75 billion short tons). By these calculations, the portion of total biomass accounted for by humans would be very roughly 0.6%.
  46. Sengbusch Peter V.։ «The Flow of Energy in Ecosystems – Productivity, Food Chain, and Trophic Level»։ Botany online։ University of Hamburg Department of Biology։ Վերցված է September 23, 2006 
  47. Pidwirny Michael (2006)։ «Introduction to the Biosphere: Species Diversity and Biodiversity»։ Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition)։ Վերցված է September 23, 2006 
  48. «How Many Species are There?»։ Extinction Web Page Class Notes։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 9, 2006-ին։ Վերցված է September 23, 2006 
  49. "Animal." World Book Encyclopedia. 16 vols. Chicago: World Book, 2003. This source gives an estimate of from 2 to 50 million.
  50. «Just How Many Species Are There, Anyway?»։ Science Daily։ May 2003։ Վերցված է September 26, 2006 
  51. Withers Mark A. (1998)։ «Changing Patterns in the Number of Species in North American Floras»։ Land Use History of North America։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 23, 2006-ին։ Վերցված է September 26, 2006  Website based on the contents of the book: Sisk, T.D., ed. (1998)։ Perspectives on the land use history of North America: a context for understanding our changing environment (Revised September 1999 ed.)։ U.S. Geological Survey, Biological Resources Division։ USGS/BRD/BSR-1998-0003 
  52. «Tropical Scientists Find Fewer Species Than Expected»։ Science Daily։ April 2002։ Վերցված է September 27, 2006 
  53. Bunker Daniel E. (November 2005)։ «Species Loss and Aboveground Carbon Storage in a Tropical Forest»։ Science 310 (5750): 1029–31։ Bibcode:2005Sci...310.1029B։ PMID 16239439։ doi:10.1126/science.1117682 
  54. Wilcox Bruce A. (2006)։ «Amphibian Decline: More Support for Biocomplexity as a Research Paradigm»։ EcoHealth 3 (1): 1–2։ doi:10.1007/s10393-005-0013-5 
  55. Clarke, Robin, Robert Lamb, Dilys Roe Ward, eds. (2002)։ «Decline and loss of species»։ Global environment outlook 3: past, present and future perspectives։ London; Sterling, VA: Nairobi, Kenya: UNEP։ ISBN 978-92-807-2087-7 
  56. «Why the Amazon Rainforest is So Rich in Species: News»։ Earthobservatory.nasa.gov։ December 5, 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 25, 2011-ին։ Վերցված է May 14, 2011 
  57. «Why The Amazon Rainforest Is So Rich in Species»։ Sciencedaily.com։ December 5, 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 25, 2011-ին։ Վերցված է May 14, 2011 
  58. Schopf, JW, Kudryavtsev, AB, Czaja, AD, and Tripathi, AB. (2007). Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils. Precambrian Research 158: 141–55.
  59. Schopf JW (2006)։ «Fossil evidence of Archaean life»։ Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 361 (1470): 869–85։ PMC 1578735։ PMID 16754604։ doi:10.1098/rstb.2006.1834 
  60. Peter Hamilton Raven, George Brooks Johnson (2002)։ Biology։ McGraw-Hill Education։ էջ 68։ ISBN 978-0-07-112261-0։ Վերցված է July 7, 2013 
  61. 61,0 61,1 Line, M. (January 1, 2002)։ «The enigma of the origin of life and its timing»։ Microbiology 148 (Pt 1): 21–27։ PMID 11782495։ doi:10.1099/00221287-148-1-21 
  62. «Photosynthesis more ancient than thought, and most living things could do it»։ phys.org (en-us)։ Վերցված է 2019-01-19 
  63. Berkner L. V., L. C. Marshall (May 1965)։ «On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere»։ Journal of the Atmospheric Sciences 22 (3): 225–61։ Bibcode:1965JAtS...22..225B։ doi:10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 
  64. Schopf J (1994)։ «Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic»։ Proc Natl Acad Sci USA 91 (15): 6735–42։ Bibcode:1994PNAS...91.6735S։ PMC 44277։ PMID 8041691։ doi:10.1073/pnas.91.15.6735 
  65. Szewzyk U, Szewzyk R, Stenström T (1994)։ «Thermophilic, anaerobic bacteria isolated from a deep borehole in granite in Sweden»։ Proc Natl Acad Sci USA 91 (5): 1810–13։ Bibcode:1994PNAS...91.1810S։ PMC 43253։ PMID 11607462։ doi:10.1073/pnas.91.5.1810 
  66. Wolska K (2003)։ «Horizontal DNA transfer between bacteria in the environment»։ Acta Microbiol Pol 52 (3): 233–43։ PMID 14743976 
  67. Horneck G (1981)։ «Survival of microorganisms in space: a review»։ Adv Space Res 1 (14): 39–48։ PMID 11541716։ doi:10.1016/0273-1177(81)90241-6 
  68. «flora»։ Merriam-Webster Online Dictionary։ Merriam-Webster։ Վերցված է September 27, 2006 
  69. «Glossary»։ Status and Trends of the Nation's Biological Resources։ Reston, VA: Department of the Interior, Geological Survey։ 1998։ SuDocs No. I 19.202:ST 1/V.1-2։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 15, 2007-ին 
  70. «Feedback Loops in Global Climate Change Point to a Very Hot 21st Century»։ Science Daily։ May 22, 2006։ Վերցված է January 7, 2007 
  71. «Natural Resources contribution to GDP»։ World Development Indicators (WDI)։ November 2014։ Արխիվացված օրիգինալից-ից December 23, 2014-ին 
  72. «GDP – Composition by Sector»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ Վերցված է February 19, 2017 
  73. «Plant Conservation Alliance – Medicinal Plant Working Groups Green Medicine»։ US National Park Services։ Վերցված է September 23, 2006 
  74. Oosthoek Jan (1999)։ «Environmental History: Between Science & Philosophy»։ Environmental History Resources։ Վերցված է December 1, 2006 
  75. «On the Beauty of Nature»։ The Wilderness Society։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 9, 2006-ին։ Վերցված է September 29, 2006 
  76. History of Conservation BC Spaces for Nature. Accessed: May 20, 2006.
  77. Rothenberg, David (2011)։ Survival of the Beautiful: Art, Science and Evolution։ Bloomsbury։ ISBN 978-1-60819-216-8 
  78. Ade P. A. R., Aghanim N., Armitage-Caplan C., et al. (Planck Collaboration) (March 22, 2013)։ «Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results – Table 9.»։ Astronomy and Astrophysics 571: A1։ Bibcode:2014A&A...571A...1P։ arXiv:1303.5062։ doi:10.1051/0004-6361/201321529 
  79. Taylor Barry N. (1971)։ «Introduction to the constants for nonexperts»։ National Institute of Standards and Technology։ Վերցված է January 7, 2007 
  80. Varshalovich, D.A., Potekhin, A.Y. & Ivanchik, A.V. (2000)։ «Testing cosmological variability of fundamental constants»։ AIP Conference Proceedings 506: 503։ Bibcode:2000AIPC..506..503V։ arXiv:physics/0004062։ doi:10.1063/1.1302777 
  81. Bibring, J (2006)։ «Global mineralogical and aqueous mars history derived from OMEGA/Mars Express data»։ Science 312 (5772): 400–04։ Bibcode:2006Sci...312..400B։ PMID 16627738։ doi:10.1126/science.1122659 
  82. Malik Tariq (March 8, 2005)։ «Hunt for Mars life should go underground»։ Space.com via msnbc.msn.com։ Վերցված է September 4, 2006 
  83. Turner, Scott (March 2, 1998)։ «Detailed Images From Europa Point To Slush Below Surface»։ NASA։ Վերցված է September 28, 2006 
  84. Choi, Charles Q. (March 21, 2011) New Estimate for Alien Earths: 2 Billion in Our Galaxy Alone | Alien Planets, Extraterrestrial Life & Extrasolar Planets | Exoplanets & Kepler Space Telescope. Space.com.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Բնություն հոդվածին