Երվանդ Քոչար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svgԱյս հոդվածը նկարիչ-քանդակագործի մասին է։ Այլ գործածությունների համար այցելեք Քոչար (այլ կիրառումներ)։
Երվանդ Քոչար
հայ․՝ Երվանդ Քոչար
Kochar.jpg
Ծնվել է հունիսի 15, 1899({{padleft:1899|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:15|2|0}})[1]
Ծննդավայր Թբիլիսի, Թիֆլիսի գավառ, Ռուսական կայսրություն[2]
Մահացել է հունվարի 22, 1979({{padleft:1979|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:22|2|0}})[3][1] (79 տարեկանում)
Վախճանի վայրը Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ[4]
Քաղաքացիություն Flag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն
Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Ազգություն հայ
Կրթություն Ներսիսեան դպրոց
Ուսուցիչ Եղիշե Թադևոսյան և Պյոտր Կոնչալովսկի
Ստեղծագործություն(ներ) «Մելամաղձություն» արձան, «Սասունցի Դավիթ» արձան և Վարդան Մամիկոնյանի հուշարձան
Մասնագիտություն քանդակագործ, նկարիչ, նկարազարդող, գծանկարիչ, նկարիչ և արվեստների գործիչ
Աշխատավայր Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Երեխաներ Ռուբեն Քոչար
Երվանդ Քոչար Վիքիքաղվածքում
Yervand Kochar Վիքիպահեստում

Երվանդ Սիմոնի Քոչար (Քոչարյան) (հունիսի 15 1899, Թիֆլիսհունվարի 22 1979, Երևան), հայ խորհրդային նկարիչ-արձանագործ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1976)։ Երվանդ Քոչարը հայ քանդակագործության և գեղանկարչության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից է, եռաչափ (ծավալային) և կինետիկ գեղանկարչության հիմնադիրներից[5]:Նրա ստեղծագործությունը 20 դարի ամենահետաքրքրիր երևույթներից է:


Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երվանդ Քոչարը ծնվել է 1899 թվականի հունիսի 15- ին Թիֆլիսում շուշեցի Սիմեոն Քոչարյանի և Ֆեոկլա Մարտիրոսյանի ընտանիքում։ 1906-1918 թթ ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ 1915-1918 թվականներին, միաժամանակ, սովորել է Գեղարվեստը խրախուսող կովկասյան ընկերության նկարչության և քանդակի դպրոցում (Շմերլինգի դպրոց): 1918 - 1919 թթ՝ ուսումնառում է Մոսկվայի Պետական ազատ գեղարվեստական արվեստանոցներներում` Պ. Կոնչալովսկու դասարանում:

1919 թվականին վերադառնալով Թիֆլիս, մասնակցում է «Վրաց նկարիչների աշնանային երկրորդ ցուցահանդեսին»։ 1921 թվականին Քոչարը գեղանկարչության պրոֆեսոր էր և մինչև Փարիզ մեկնելն արդեն համբավավոր նկարիչ։ 1922 թվականին Քոչարը Կ. Պոլսում էր. ուղևորությունը շարունակելու համար անհրաժեշտ էին միջոցներ , և Բերայի մատենադարանում կազմակերպում է անհատական ցուցահանդես:

Հագորդ հանգրվանը Վենետիկն էր, որտեղ երիտասարդ արվեստագետն ուսումնասիրում է Ս. Ղազարի մատենադարանի մանրանկարչական հարուստ հավաքածուն, ծանոթանում հռոմեական և Վերածննդի շրջանի արվեստի գանձերին։ Վենետիկում, ստեղծած դիմաքանդակների համար արժանացել է արծաթե մեդալի:

1923 թվականին Քոչարը Փարիզում է։ Նույն տարվա   Սեպտեմբերին Ա.Չոպանյանի  աջակցությամբ  բացվում է Փարիզում առաջին անհատական  ցուցահանդեսը: Քոչարի համար  հատկապես  ոգևորող էին  Էդ. Շահինի  և  Հ.Գյուրջյանի  հիացական կարծիքները:1924թ.  Փետրվարին մասնակցում է << Անկախականների սալոնի>> ցուցահանդեսին ` իր վրա  բևեռելով  ժամանակի հայտնի  արվեստաբանների  ուշադրությունը:Ֆրանսիայում նա ստեղծեց պլաստիկ-նկարչական նոր արտահայտչաձև «Տարածական նկարչությունը» (Peinture dans l’espace), որը ներառում է ժամանակը՝ որպես լրացուցիչ չորրորդ չափ[6]։ Փարիզում բնակվում է 13 տարի, մասնակցում է բազմաթիվ նշանավոր ցուցահանդեսների, ունենում 5 անհատական ցուցահանդես՝ արժանանում է արվեստաբանների ամենաբարձր գնահատանքին:

1936 թվականին Քոչարը ներգաղթում է ԽՍՀՄ։ Քոչարը ընդունվում է Հայաստանի նկարիչների միության շարքերը և մասնակցում է տեղական ցուցահանդեսներին։ Պահպանելով նորարարական որոշ ձևամիջոցներ՝ առաջնակարգ նշանակություն է տվել բովանդակությանը, պատկերվողի կոնկրետ անհատական նկարագրի ու ներաշխարհի բացահայտմանը։ 1944-1945 թվականներին նկարչություն է դասավանդել Երևանի թատերական և պոլիտեխնիկական ինստիտուտներում։ Քոչարը բազմաժանր, բազմազան տեխնիկայով աշխատող արվեստագետ էր։ 1948 թվականին մոմաներկերի գյուտի համար Մինիստրների խորհրդին առընթեր Գյուտերի և հայտնագործությունների կոմիտեից ստացել է հեղինակային վկայագիր։

Մեծ արվեստագետի ճակատագիրը դրամատիկ ընթացք ստացավ։ Հայրենիքում նա մեղադրվեց ֆորմալիզմի մեջ, ինչը «ժողովրդի թշնամու» հոմանիշն էր։ Բավական է ասել, որ հայրենիքում Քոչարի առաջին անհատական ցուցահանդեսը բացվեց վերադառնալուց 30 տարի անց միայն՝ 1965 թվականին։ Արգելքները, բանտը, մեկուսացումը, անտարակույս, ազդեցին Քոչարի ստեղծագործական ընթացքի վրա, բայց այս դեպքում կարծես գործեց հակազդման օրենքը։ Որոշիչ դեր ունեցավ նաև Խրուշչովյան «ձնհալը»։ Այս տարիներին են արարվել «Էքստազը» (1960 թվական), «Պատերազմի արհավիրքը» (1962 թվական), «Զվարթնոցի արծիվը» (1955 թվական), «Կիբեռնետիկայի մուսան» (1972 թվական), «Վարդան Մամիկոնյանը» (1972 թվական), Հայաստանի ու հայության խորհրդանիշ դարձած «Սասունցի Դավիթը» (1959 թվական) և այլ մեծարժեք ստեղծագործություններ[7]։

Քոչարի արվեստն իր մեջ ամփոփում է համաշխարհային հին ու նոր արվեստի, ինչպես և ժամանակակից նորարարական ուղղությունների շատ գծեր ու սկզբունքներ, սինթեզում հայ արվեստի հետ և, չնայած ոճական ու ձևական կողմերի և միջոցների բազմազանությանն ու հարստությանը, մնում է ռեալիստական ամուր հիմքի վրա։

Երվանդ Քոչարը վախճանվեց 1979 թվականին Երևանում։ Նրա անունով է կոչվում Երևանի փողոցներից մեկը։

1984 թվականին Երևանում բացվեց Երվանդ Քոչարի թանգարանը, որտեղ արվեստասերը կարող է հնարավորինս ամբողջական պատկերացում կազմել Մաէստրոյի ստեղծագործական ուղու մասին։ Միայն Երվանդ Քոչարի թանգարանում և Փարիզի Պոմպիդու կենտրոնում կարելի է տեսնել Քոչարի տարածական նկարները։

2015 թվականին Հայաստանի ազգային պատկերասրահը Երվանդ Քոչարի թանգարանի հետ համատեղ ներկայացրել է «Երվանդ Քոչար. սերունդների երկխոսություն» ցուցահանդեսը (գեղանկար, գրաֆիկա, քանդակ և տարածական նկարչություն)[8][9]:

Ստեղծագործական գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեղծագործության առաջին շրջանը կապված է Թիֆլիսյան տարիների հետ: Քոչարին ի վերուստ տրված գեղարվեստական ընդունակություները դրսևորվեցին դեռ վաղ հասակում, Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանում, որտեղ նա կրթվեց 1906 - 1918 թվականներին: Շուտով Քոչարի վրա ուշադրություն է դարձնում նրա գեղանկարչության դասատուն ՝ Հարություն Շամշինյանը: Վերջինիս խորհրդով Քոչարը ընդունվեց Գեղարվեստը խրախուսող կովկասյան ընկերության նկարչական դպրոց , որի տնօրենն էր Թիֆլիսում հայտնի գեղանկարիչ և ծաղրանկարիչ Օսկար Շմեռլինգը: Այդ շրջանում նրա ստեղծած աշխատանքները հիմնականում դիմանկարներ ու կենցաղային տեսարաններ են: Ստեղծագործական ավելի կայուն ու երկարատև հափշտակության մասին են վկայում արվեստագետի իմպրեսոնիզմին հարող աշխատանքները: Դրանք փոքրադիր յուղանկարներ, ջրանկարներ, մատիտանկարներ են, որոնք կատարվել են 1918-ին ,մինչ Մոսկվա մեկնելը: Դրանցից են «Պարտեզ Թիֆլիսում», «Պարտեզում» , «Զրույց», «Երեքը պրտեզում», «Մտերմական խոսակցություն»: Իմպրեսիոնիզմով Քոչարի տարվելը գալիս է նրա ուսուցիչներից մեկի ՝ հայ ականավոր գեղանկարիչ Եղիշե Թադևոսյանից[10]:1918-ին նկարչի վրձնած  կտավներում`   «Արդուկով նատյուրմորտ»,  «Սրճամանով նատյուրմորտ»  «Տներն ու ծուխը»,  «Թասով  նատյուրմորտը» ,  «Խաղաթղթով նատյուրմորտը» աշխատանքներում   սեզանիզմին բնորոշ տարեր  են նկատվում: Այս աշխատանքերում   գույնին վերապահված է  ոչ թե  դեկորատիվ, այլ  ձևակազմական  դեր: 

Մինչև 1922 թվականը  Քոչարը մնացել է Թիֆլիսում, շարունակելով իր ստեղծագործական  ակտիվ որոնումները, մի կողմից հենվելով անտիկ  արվեստի  և  Վերածննդի դասական ավանդույթների  վրա, իսկ միուս կողմից` հաշվի առնելով Սեզանի ու  սեզանիստների, հատկապես կուբիստների նվաճումները: Դասական միտումն առավել ցայտուն է  դրսևորվում  Քոչարի գրաֆիկական  առանձին  թերթերում, որոնցից են   «Տղայի գլուխը», «Կանացի դիմանակարը», «Արփենիկ  Հովսեփյանի դիմանկարը» աշխատանքներում:

Դասական և նորարարական  այդ երկու միտումները   հաշտեցնելու փորձ է արված վաղ շրջանի   առավել հաջող գործերից մեկում `1919 վրձնած  «Ի խորոց»  մեծադիր յուղանկարում: Ներկայացված պատանում մերկ մարմինը , անշարժացել է, իսկ նրա  կիսախուփ կոպերով, փակ շրթունքներով  և սուր այտոսկրերով  նիհարուն դեմքը  թվում է  անշունչ անկենդան: Կտավում արտահայտչական գլխավոր  միջոցներն  են  գծանկարն ու  լուսուստվեը:Ֆունկցիոնալ  դեր է կատարում  նաև  գունաշարը: Սևաստվեր  մուգ  ու մարմնագույն  բաց կոլորիտը   պատկերին խստաշունչ  և  մռայլ    երանգ է տալիս:

Երկրորդ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1922-ին  Քոչարը Եվրոպական արվեստին մոտիկից ծանոթանալու և այն  ուսումնասիրելու նպատակով  ուղևորվում է Եվրոպա: Առաջին կանգառը  Կոստանդնուպոլիսն էր  այնուհետև Վենետիկը: Վենետիկում  արվեստագետը   մնում  է Սուրբ Ղազար կղզու հայ մխիթարյան  վանականների  կաթոլիկ միաբանության  հովանու տակ: Այստեղ նա առաջին անգամ լրջորեն զբաղվում է  քանդակագործությամբ `  կերտում է Ավ. Իսահակյանի,  Վենետիկի  կարդինալ Լաֆոնտենի, Ժ. Զաքարյանի  և Աբբահայր Կյուրեղյանի  քանդակները: Այս  դիմաքանդակներում  համոզիչ կերպով բացահայտել է մարդկային բնավորությունը, իսկ պլաստիկական առումով  դրանք լուսաստվերով  հագեցած և լավ մշակված ծավալներ են: Վենետիկում   ստեղծում է նաև մի քանի  երփնագիր գործեր` «Իտալացի բանաստեղծը», «Ղազարոսի հարություն» : «Իտալացի բանաստեղծը» նկարում պատկերված  է  սրճարանի սեղանի մոտ հանգիստ նստած, գինու գավաթով և  ճխամորճով մի երիտասարդ։Նրա աչքերի արտահայտության մեջ նկատվում է մտքի լարված ու կենտրոնացած աշխատանքը, իսկ ազնվական նուրբ դիմագծերը բանաստեղծի խոր ինտելեկտի կնիքն են կրում։«Ղազարոսի հարություն»

1923 թվականին Քոչարը հաստատվում է Փարիզում։ 1923 -1925 թվականներին նրա աշխատանքները ներկայացվում են Աշնանային սալոնում, Անկախականների սալոնում, Գիտական ընկերության ցուցահանդեսում, ժամանակակից արվեստի միջազգաին ցուցահանդեսում, իսկ 1926–ի հոկտեմբերի 28–ին Փարիզի ,,Le Sacre du Printemps,, (Սրբազան գարուն ) պատկերասրահում բացվում է նրա անհատական անդրանիկ ցուցահանդեսը[11]։ 1923 -1926 թվականներին Քոչարը մի շարք ուշագրավ աշխատանքներ է ստեղծում՝ «Հաստլիկը հարդարվելիս» ,« Հուրին» ,« Պտուղներով հուրին» ,«խնձորով աղջիկը» ,« Արևելյան կանայք» «Տեսիլք» , և «Ընտանիք։ Սերունդներ»։ Նկարչի նշված աշխատանքները գրավում են՝ Վալդեմար ժորժի, Սենտ– էնյանի, Անդրե Պասկալ–Լևիի, Ռայմոն Սելիգի, Մորիս Ռեյնալի և ֆրանսիացի այլ հայտնի քննադատների ուշադրությունը։ Քոչարի մասին գրում են ՝ «L Art Vivant»(Կենդանի արվեստ ),   «La Revue   Moderne  das  Arts  es  de la Vie»(Արվեստների և կյանքի ժամանակակից հանդես), «La Revue du Vrai et  du  Beau»(ճշմարտության և գեղեցկության հանդես),  «Les  Artistes daujourdhui»( Արդի արվեստագետները ), «Cahiers d Art»( Արվեստի տետրեր) գեղարվեստական լրագրերը և ամսագրերը։Քոչարին մեծ ճանաչում է բերում նրա երկրորդ ցուցահանդեսը՝ «Le peinture dans l'espace» (Նկարչություն տարածության մեջ կամ տարածական նկարչություն)  վերնագրով, որը կայացել է 1928–ի նոյեմբերին փարիզյան «Van Leer» պատկերասրահում։ «Տարածական նկորչություն» անվան տակ էլ արվեստի պատմության մեջ է մտնում Քոչարի այդ ստեղծագործությունները, որոնցում փորձ է արվում ժխտել մեր սովորական պատկերացումները նկարչության հստակ ձևերի և արտահայտչական հնարավորությունների մասին։ «Տարածական նկորչությունը» հանդիսանում է Քոչարի մտքի փայլուն նվաճումը։

Երրորդ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1936 թվականին Քոչարը ներգաղթում է խՍՀՄ․։ Շատ չանցած՝ 1941– թվականին պատերազմի սկսվելու հենց առաջին օրը նրան «հակասովետական ագիտացիայի և պրոպագանդայի» մեղադրանքով ձերբակալեցին։ Հետագայում Ներսիսյան դպրոցի իր ընկերների՝ պետական և կուսակցական գործիչ ՀամԿ(բ)Կ Քաղբյուրոյի անդամ, ՍՍՌՄ արտաքին արևտրի նախարար Անաստաս Միկոյանի և ճարտարապետ՝ Սովետական ճարտարապետների միության պատասխանատու քարտուղար Կարո Հալաբյանի բարեխոսությամբ 1943–ի օգոստոսին նա ազատվեց կալանքից։ Բանտից հետո Քոչարը կարևոր մի հայտնագործություն է կատարում, իր առանձին կտավներում՝ «Կանացի դիմանկար», 1945,«Տղայի գլխանկար», 1945,« Կապույտ սափորով նատյուրմորտ», 1946, «Կոմիտաս», 1946, նա սովորական յուղաներկերի կամ արծնաներկերի փոխարեն օգտագործել է հատուկ մոմաներկեր, որոնց պատրաստման համար 1948 թվականի փետրվարի 19–ին ՍՍՌՄ Մինիստրների խորհրդին առընթեր Գյուտարարությունների և հայտնագործությունների կոմիտեի որոշմամբ նրան հեղինակային վկայագիր է տրվում։ Մ․թ․ա 5– դարում հույները մշակել էին մոմաներկերի կիրառման՝ «տաք եղանակը», որը կոչվում է՝ «էնկաուստիկայի» տեխնիկա, դրանով երկար ժամանակ նկարում էին նաև բյուզանդացի նկարիչները։ Բայց երկար չանցած այդ տեխնիկան իր տեղը զիջեց տեմպերային և ապա յուղաներկին։ Մոմաներկերի պատրաստման դեղագիրը ժամանակի ընթացքում աստիճանաբար մոռացվում է։18-20 դարերի հնագիտական պեղումները , նոր լույս սփռեցին էնկաուստիկայի վրա։ Քոչարը կարողանում է վերականգնել «սառը եղանակը»՝ որը մի շարք առավելոււթյուններ ուներ։ Յուղաներկերի համեմատությամբ , դրանք չեն ենթարկվում քիմիական քայքայիչ հակազդումներին , չեն մգանում ժամանակի ընթացքում, չեն ծածկվում մանր ճաքերով ու ճեղքվածքներով, ցեն վախենում ցրտից և շոգից, ընդունակ են դարերով պահպանել իրենց սկզբնական թարմությունը։

1930-1940 թվականներին Քոչարի ստեղծագործության մեջ առանձնանում են նրա գրաֆիկական աշխատանքները։ 1939 - թվականին Քոչարի գրաֆիկական աշխատանքներով է ձևավորվում 1939 – թվականին Մոսկվայում և Լենինգրադում ռուսերեն հրատարակված հոբելյանական հատորը՝ «Սասունցի Դավիթ» հայ ժողովրդական դյուցազնավեպի ստեղծման 1000 –ամյա տարեդարձի առթիվ։ Գրաֆիկական յոթ պատկերներից բաղկացած շարքում, գրական աղբյուրին համապատասխան, ներկայացված են առասպելական հերոսների չորս սերունդները։ Առաջին թերթը անվանակոչված է «Բերդի անվանադրում»՝ պատկերված է տոհվի ավագ դյուցազուններ Սանասարն ու Բաղդասարը։ Ցուցադրված է ավանդավեպի այն պատահարը, երբ երկվորյակ եղբայրների կառուցած անառիկ ամրոցի շուրջը Սանասարի ձեռքերում պտույտ կատարած ծեր սերմնացանն այն անվանում է «Սասուն»։ Հաջորդ թերթում՝ «Առյուծաձև Մհեր», էպիկական երկրորդ ճյուղի հերոս Մեծ Մհերը ներկայացված է գիշատչի հետ մենամարտելսի։ Հաջորդ չորս թերթերը նվիրված են զրույցի գլխավոր գործող անձին՝ Սասունցի Դավթին։«Սասունցի Դավիթ» դյուցազնավեպը նկարազարդելիս Քոչարը դիմում է ինչպես հին արևելյան և միջնադարի հայ քանդակագործության ավանդույթներին, այնպես էլ ևվրոպական նոր՝ ռենեսանսյան պլաստիկայի գեղարվեստական լեզվին։ Ներկայացված պատահարներն ու դրանց հերոսները ներքուստ լարված են, սակայն նկարաշարի բոլոր թերթերն էլ կոմպոզիցիոն զուգակշիռ, հաստատուն կառուցվածք ունեն։Կերպարները հիմնականում պատկերված են խոշոր պլանով՝ զբաղեցնելով թերթերի ամբողջ մակերեսը։

Գրաֆիկական աշխատանքների մեջ նշանակալից է նաև պարսիկ հանճարեղ բանաստեղծ Նիզամու «Խամսե» հնգամատյանի երրերդ գրքի՝ «Լեյլի ու Մեջնուն» սիրո տաղերգի գրաֆիկական ձևավորման աշխատանքները՝ սիրավեպի հայերեն հրատարակության համար, որը Մկրտիչ խերանյանի ու Սողոմոն Տարոնցու թարգմանությամբ և Ավետիք Իսահակյանի խմբագրությամբ 1947 թվականին տպագրվեց Մոսկվայում ՝ Նիզամու ծննդյան 800– ամյա տարեդարձի առթիվ։ Նիզամու դիմանակարի և պոեմի հիմնական բովանդակությունը բացահայտող սյուժետային գծանկարների հետ մեկտեղ Քոչարը գեղարվեստական ուրույն տեսք է տալիս նաև հատորի գրաշապկին, կազմակալին, ճակատանկարին ու անվանաթերթին, ոճավոր նրբաճաշակ գլխազարդերով և վերջնազարդերով եզրապատում է սիրավեպի առանձին դրվագները։ Գրաֆիկական ուշագրավ աշխատանքներից է նաև Սերվանտեսի « Դոն Կիխոտ» վեպի մոտիվներով  1951․թվականին կատարված համանուն պատկերը։

 1953․ թվականին Քոչարը կերտում է «Բիբլիական Դավիթը» (Դավիթը հաղթում է Գողիաթին)՝ պլաստիկական անհամաչափ, սնամեջ խեղված ձևերով գիպսե գլուխը։ Շուտով Նկարիչը ստեղծում է մի շարք աշխատանքներ, որոնցում վերածնվում են ոչ միայն նրա փարիզյան բնորոշ կերպարներն ու մոտիվները այլև ավանգարդիզմի համարձակ լեզուն, որից Քոչարին փորձում էին տարավարժել Երևանում։ Լինելով մեծ արվեստագետ, նա կանխավ զգում էր, որ երկրին բախտորոշ փոփոխություններ են սպասում։ Քոչարը կրկին դիմում է տարածական նկարչությանը «Խնձորներով կինը»,1960, «Առավոտ»,1962,«Կալանավորներ»,1964, ստեղծում գունագծաին սուր, լարված ձևեր և այլաբանական խորհուրդ ունեցող հորինվածքներ՝ «Մերկ կինը», « Գրկախառնություն» , «էքստազ»։

Երվանդ Քոչարի հայտնի արտահայտություններից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ավելի լավ է շտապել, քան ուշանալ։
  • Մարդը ծնվում է իր անավարտ դեմքով ու բնավորությամբ, բայց նրա ապրելաձևը հղկում ու ավարտում է պակասը։
  • Սերը միակ բանն է, որ ապրում է, երբ սոված է, մեռնում է, երբ կշտանում է։

Պատկերներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Ervand Kotchar — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
  2. Кочар Ерванд Семёнович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  3. RKDartists
  4. German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #12421990X // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  5. Խաչատրյան Շահեն (Թիվ 4, 1979 թ.)։ «Երվանդ Քոչար»։ Սովետական Հայաստան: Էջեր 28,29 
  6. Արարատ Աղասյան (2013 թ). Երվանդ Քոչարի տարածության մեջ. Երևան, «Ոսկան Երևանցի». էջեր 196. ISBN 978-99930-0-223-9. 
  7. Արվեստի դասեր: Երվանդ Քոչար. Երևան: «Գիրք» հրատարակչություն. 2010 թ. էջեր 52. ISBN 978-99930-65-45-6. 
  8. Երվանդ Քոչար. սերունդների երկխոսություն»
  9. Երկխոսություն Քոչարի հետ՝ ազգային պատկերասրահում
  10. Աղասյան, Արարատ (2013). Երվանդ Քոչարի տարածության մեջ. Երևան: Ոսկան Երևանցի. էջեր 3-10. ISBN 978-99930-0-223-9. 
  11. Վալտեմար ժարժ (1923)։ «Քոչարը եւ նկարչությիւնը տարածության մէջ» 

Հուշեր Երվանդ Քոչարի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ռուբեն Զարյան, Հուշապատում, գիրք 3, Երևան, 1981:
  • Վիգեն Իսահակյան, Փարիզ, Քոչար, Անցած օրեր..., Երևան, 2006:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]