Ներսիսյան դպրոց (Թիֆլիս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ներսիսյան դպրոց
Ներսիսյան դպրոց.jpg
Տեսակ բարձրագույն ուսումնական հաստատություն
Հիմնադրված է 1824
Լուծարված է 1924
Հիմնադրիր Ներսես Ե Աշտարակեցի
Երկիր Վրաստան
Տեղագրություն Թբիլիսի

Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոց, հայկական միջնակարգ դպրոցների մեջ ամենանշանավորն է և բացառիկ դեր է խաղացել հայ ժողովրդի կյանքում։ Ներսիսյան դպրոցից դուրս են եկել մեծ թվով հայ գրողներ, գիտնականներ, հասարակական-քաղաքական ու պետական գործիչներ, հայտնի մանկավարժներ և այլն։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներսիսյան դպրոց

Կովկասում հայկական առաջին միջնակարգ դպրոցը, որը գործել է մեկ ամբողջ դար, հիմնվել է Թիֆլիսում 1824-ին՝ Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ Ներսես Աշտարակեցու նախաձեռնությամբ ու ջանքերով։ Հետագայում իր հիմնադրի անունով էլ կոչվել է Ներսիսյան դպրոց։[1]։ Շինության նախագծի հեղինակը պետերբուրգցի ճարտարապետ Լիմկուրն է, իսկ կառուցման ծախսերը հոգացել է հայ մեծահարուստ Ալեքսանդր Մանթաշյանցը։ Առաջին տեսուչն է եղել հայ ականավոր գրող և մանկավարժ Հարություն Ալամդարյանը։

Դպրոցը հանդիսացել է հայկական մշակույթի փայլուն օջախներից մեկը և շատ կարևոր դեր է կատարել հայ իրականության բոլոր ասպարեզներում։ Նրա առաջին շրջանավարտներն են եղել հայ նոր գրականության հիմնադիր, մեծ լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանը, «Հյուսիսափայլ»-ի խմբագիր-հրատարակիչ, հրապարակախոս Ստեփանոս Նազարյանը, հայ նոր թատրոնի ջատագովներից մեկը՝ Գալուստ Շերմազանյանը և ուրիշներ։ Այնտեղ սովորել են նշանավոր գրող Պերճ Պռոշյանը, գրող ու մանկավարժ Ղազարոս Աղայանը, հանճարեղ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանը, ականավոր գրող Դերենիկ Դեմիրճյանը, հայտնի ազգագրագետ Երվանդ Լալայանը և հայ մշակույթի շատ ու շատ այլ ականավոր գործիչներ։

Ներսիսյան դպրոցի ուսուցիչները բացառիկ մեծ դեր են կատարել ինչպես դպրոցի, այնպես էլ հայ մշակույթի ու գիտության զարգացման, հայ առաջադեմ հասարակական մտքի ձևավորման գործում։ Բացառիկ կարևոր դեր է խաղացել Ներսիսյան դպրոցը գրական նոր լեզվի ձևավորման ու զարգացման հարցում։ Խաչատուր Աբովյանի, Ստեփանոս Նազարյանի, Միքայել Նալբանդյանի, Ռափայել Պատկանյանի և այլոց տարածած սերմերը աշխարհաբար գրական լեզվի ստեղծման ուղղությամբ բարենպաստ հող են գտել դպրոցի միջավայրում։ Այդ դպրոցում էին սովորում Կովկասի տարբեր անկյուններից եկած սաներ, որոնց բազմազան բարբառներից պիտի հարստանար ու ձևավորվեր արևելահայ աշխարհաբարը։

Իր գոյության հարյուր տարվա (1824-1924) ընթացքում, Ներսիսյան դպրոցը հայ ժողովրդին տվել է գրականության ու արվեստի, մանկավարժության ու գիտության, գյուղատնտեսության ու արդյունաբերության, առողջապահության ու կուլտուրայի շուրջ 2000 անխոնջ մշակներ, որոնք գերազանցապես գործել են հայկական անդաստանում։

Դպրոցում են սովորել հերոս զորավար Գայը՝ Հայկ Բժշկյանը, հրետանու գեներալ-մայոր Հովհաննես Օվանօղլյանը և ուրիշներ։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ա. Երիցյան, «Պատմութիւն 75-ամեայ գոյութեան Ներսիսեան հայոց հոգեւոր դպրոցի, որ ի Թիֆլիս (1824-1899)», Թիֆլիս, 1898։
  • Ստ. Մալխասյան, «Համառօտ պատմութիւն Ներսիսեան հոգեւոր դպրոցի», Թիֆլիս, 1900։
  • Մուշեղ Սանթրոսյան, «Արևելահայ դպրոցը 19 դ. առաջին կեսին», Երևան, 1964։
  • Անմոռաց դեմքեր (Ներսիսյան դպրոցի սաներ), Ե., «Հայաստան», 1968, 296 էջ:
  • Հայ մշակույթի օրրանը, Ե., «Լույս», 1971:
  • Գ. Գրիգորյան, Ներսիսյան դպրոց, Ե., «Հայաստան», 1975:
  • Մուշեղ Սանթրոսյան, Ներսիսյան դպրոցի պատմություն, Երևան, 1981, 268 էջ։

Մամուլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Արարատ», 1878, ԺԲ, 453։
  • «Արարատ», 1917, էջ 620։
  • «Կռունկ հայոց աշխարհի», 1861, Զ, էջ 482-487։
  • «Նոր դպրոց», 1908, թիվ 2, էջ 63։
  • «Նոր դպրոց», 1908, թիվ 3, էջ 86-89։
  • «Նոր դպրոց», 1908, թիվ 5, էջ 84։
  • «Փորձ», 1880, թիվ 2, էջ 128-143։
  • «Փորձ», 1880, թիվ 4, էջ 140-171։
  • «Փորձ», 1881, թիվ 2, էջ 119-127։
  • «Փորձ», 1880, թիվ 11, էջ 50-87։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Khachaturian, Lisa (2009). Cultivating Nationhood in Imperial Russia: The Periodical Press and the Formation of a Modern Armenian Identity. New Brunswick, N.J.: Transaction Publishers. էջ 50. ISBN 9781412813723.