Լեյլի և Մեջնուն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լեյլի և Մեջնուն
Տեսակգրավոր աշխատություն
Ժանրպոեզիա
Layla and Majnun Վիքիպահեստում

Լեյլի և Մեջնուն (արաբ.` مجنون و ليلى, պարս.` لیلی و مجنون), սիրո ողբերգական պատմություն, սիրավեպ, որն առավելապես տարածված է Մերձավոր Արևելքում, Միջին Արևելքում, Միջին Ասիայում և Անդրկովկասում: Այն հիմնված է իրական կյանքում տեղի ունեցած իրադարձությունների վրա և նկարագրում է արաբական Բանու-Ամիր ցեղի բանաստեղծ Քաիս իբն ալ-Մուլաուվահի կյանքը, ով ապրել է 7-րդ դարում` Սաուդյան Արաբիայի ներկայիս տարածքում: Լեյլիի և Մեջնունի ողբերգական պատմությունը նշանակալի ազդեցություն է թողել Արևելքի մշակույթի վրա:

Սյուժեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաիս իբն ալ-Մուլաուվահը, ով բեդվինների Բանու-Ամիր ցեղից` երիտասարդ բանաստեղծ էր, սիրահարվել էր նույն ցեղին պատկանող աղջիկներից մեկին` Լեյլի ալ-Ամիրիյաին: Քաիսը հնարում էր ոտանավորներ և երգեր, որոնցում երգում էր Լեյլիի հանդեպ ունեցած իր սիրո մասին: Երբ Քաիսը Լեյլիի հորից խնդրում է դստեր ձեռքը, հայրը մերժում է, քանի որ դա դեմ էր ցեղի ավանդական կանոնակարգին:

Շուտով Լեյլիին ամուսնացնում են այլ մարդու հետ: Երբ Քաիսն իմանում է այդ մասին, լքում է իր ցեղակիցներին և սկսում է թափառել անապատում: Նրա հարազատները խնդրում էին, որ նա վերադառնա, սակայն տեսնելով, որ չեն կարողանում համոզել, որոշում են ամեն անգամ նրա համար կերակուր թողնել անապատում: Հաճախ նրան տեսնում էին` ինքն իրեն, Լեյլիի մասին ոտանավորներ կարդալիս կամ ձեռնափայտով ավազների վրա դրանք գրելիս:

Լեյլին ամուսնու հետ տեղափոխվում է Իրաք, որտեղ շուտով հիվանդանում ու մահանում է: Մի քանի տարի անց (688 թվական), Լեյլիի գերեզմանի մոտ, Քաիսին մեռած են գտնում: Շիրմաքարին նա գրել էր իր վերջին երեք քառատողերը:

Սիրավեպում նկարագրվում են նաև Քաիսի հետ տեղի ունեցած դեպքերն ու իրադարձությունները` անապատում թափառելու ընթացքում: Իր ոտանավորների մեծամասնությունը նա գրել էր մինչ խենթանալը: Մարդիկ գիտեին, որ Քաիսը խենթացել է սիրուց, այդ իսկ պատճառով նրան անվանել էին Մեջնուն Լեյլի (արաբերեն` مجنون ﻟﻴﻠﻲ, այսինքն` Լեյլիից խենթացած) կամ պարզապես` Մեջնուն (խենթ, ջինի կողմից խենթացած):

Ազդեցությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբական բանահյուսությունից սիրավեպի պատմությունն անցել է պարսկական գրականություն: Պարսիկ բանաստեղծներից Լեյլիի և Մեջնունի սիրո մասին առաջինը գրել է Ռուդաքին: Պոեմն իր հայտնիության գագաթնակետին հասավ, երբ այդ պատմությունը գրեց պարսիկ բանաստեղծ Նիզամի Գյանջևին: Դրանով նա խոր ազդեցություն թողեց պարսկական գրականության վրա, որից հետո պարսիկ բանաստեղծներից շատերը` միմյանց հաջորդելով, գրում էին Լեյլիի և Մեջնունի սիրո մասին սեփական տարբերակները:

Նիզամու տարբերակում Լեյլին և Մեջնունը ծանոթացել էին դպրոցում և նրանց միջև առաջացել էր խոր զգացմունք` միմյանց նկատմամբ: Սակայն նրանք չէին կարող այլևս տեսնվել, քանի որ նրանց ընտանիքների միջև թշնամություն կար: Արդյունքում Լեյլիին ամուսնացնում են ուրիշի հետ: Այդպիսով, Լեյլիի և Մեջնունի պատմությունը դարձել էր ներցեղական պատերազմով ճնշված հավերժական սիրո ողբերգություն: Այն շատ կողմերով հիշեցնում է 400 տարի անց գրված, Ուիլյամ Շեքսպիրի «Ռոմեո և Ջուլիետ» ողբերգությունը: Կարծիք կա, որ Շեքսպիրը իր ողբերգությունը գրել է` ազդվելով Նիզամու ստեղծագործության թարգմանությունից: Սակայն այդ վարկածը մերժվում է Շեքսպիրի հետազոտողների կողմից:

Արաբական ավանդույթներում Լեյլիի և Մեջնունի սերը համարվում է կուսական, քանի որ սիրահարները երբեք չեն ամուսնացել միմյանց հետ և անկողին չեն կիսել: Այդ մոտիվը հիմք է հանդիսացել նմանատիպ բազմաթիվ պատմությունների սյուժեի համար` Քաիս և Լուբնա, Կուտհայր և Ազզա, Մարուա և Մեջնուն ալ-Ֆարանսի, Անտարա և Աբլա, Իրֆան և Զուբի և այլն:

Արտացոլումն արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեյլիի և Մեջնունի սիրո թեմային իրենց պոեմներն են ձոնել պարսիկ բանաստեղծներ Ռուդաքին, Նիզամի Գյանջևին և Ջամին, արաբ բանաստեղծ Ֆիզուլին, ուզբեկ բանաստեղծ Ալիշեր Նավոին, թուրք բանաստեղծ Իսա Նեջատին և այլք: Այդ թեմային անդրադարձել են նաև սուֆիզմի և բահայիզմի հետևորդ հեղինակները[1]։

Հայտնի են ամերիկահայ կոմպոզիտոր Ալան Հովհաննեսի կողմից 1973 թվականին գրված 24-րդ սիմֆոնիան («Մեջնուն») և խորհրդային արտիստ Կասյան Գոլեյզովսկու «Լեյլի և Մեջնուն» բալետը (1964թ.)` Սերգեյ Բալասանյանի երաժշտությամբ: 1918 թվականին թատերական գործիչ Հովսեփ Ոսկանյանը Թիֆլիսում բեմադրել է «Լեյլի և Մեջնուն» դրաման, որի համար երաժշտություն էր գրել Արմեն Տիգրանյանը: Այդ թեման ներշնչանքի աղբյուր է հանդիսացել նաև բրիտանացի ռոք երաժիշտ Էրիկ Կլեպտոնի «Layla» երգի համար, որն ընդգրկվել է «Layla and Other Assorted Love Songs» երաժշտական ալբոմում: Լեյլիի և Մեջնունի սիրո մասին նկարահանվել են նաև բազմաթիվ կինոնկարներ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]