Ուզբեկներ
| Ուզբեկներ | ||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Ընդհանուր քանակ | ||||||||||||||||||||||||||||||
|
Մոտ 40 միլիոն[1] | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Բնակեցում | ||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||
| Լեզու(ներ) | ||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||
| Հավատք(ներ) | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Մեծամասամբ սուննի իսլամ[14] | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Բարեկամական էթնիկ խմբեր | ||||||||||||||||||||||||||||||
| Ույղուրներ և այլ թյուրքական ժողովուրդներ |
Ուզբեկներ (ուզբ.՝ Oʻzbeklar, Ўзбеклар, اۉزبېکلر), Կենտրոնական Ասիայում բնակվող թյուրքական էթնիկ խումբ. տարածաշրջանի ամենամեծ թյուրքական էթնիկ խումբն է: Կազմում են Ուզբեկստանի բնակչության մեծամասնությունը և ազգային փոքրամասնություն են կազմում Աֆղանստանում, Տաջիկստանում, Ղրղզստանում, Ղազախստանում, Թուրքմենստանում, Ռուսաստանում և Չինաստանում: Նաև ուզբեկական սփյուռքի գործող համայնքներ կան Թուրքիայում, Սաուդյան Արաբիայում, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Ուկրաինայում, Պակիստանում և այլ երկրներում:
Բնակչություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ընդհանուր թիվը 30 միլիոն է (2013), որից Ուզբեկստանում ապրում է 23 929 309, Տաջիկստանում՝ 1 210 236, Ղրղզստանում 980 000, Ղազախստանում՝ 490 000, Թուրքմենստանում՝ 260 000։ Ռուսաստանում ապրող ուզբեկների թիվը 2002 թվականի պաշտոնական տվյալներով հասել է 499 862-ի։
Լեզու և կրոն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Խոսում են ուզբեկերեն։ Հավատացյալները սուննի մուսուլմաններ են։
Մարդաբանակ գծեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ուզբեկստանի տարածքում հնում բնակվել են եվրոպեոիդ մարդաբանական տիպին պատկանող իրանալեզու ժողովուրդներ ու ցեղեր (սողդիացիներ, խորեզմցիներ, բակտրիացիներ, ֆերգանացիներ և սակա-մասսագետներ)։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մ․ թ․ 1-ին հազարամյակի կեսին Կենտրոնական Ասիայից սկսել են Միջինասիական միջագետք թափանցել մոնղոլոիդ մարդաբանական տիպին պատկանող թյուրքալեզու որոշ ցեղախմբեր։ Այդ հոսքն ուժեղացել է 6-րդ դարի 2-րդ կեսից, երբ Միջին Ասիան մտել է Թյուրքական խաքանության կազմի մեջ։ Հետագա դարերում թյուրք, որոշ ցեղեր աստիճանաբար անցել են նստակեցության և միաձուլվել իրանալեզու ժողովուրդներին, մնացածները շարունակել են վարել վաչկատուն կյանք՝ պահպանելով տոհմացեղային ավանդույթները։ Միջինասիական միջագետքը Կարախանյանների պետության մեջ մտնելու ժամանակաշրջանում (11-12-րդ դարեր) այնտեղ հաստատված թյուրքալեզու ցեղերի հիման վրա սկսվել է ուզբեկ, ժողովրդի կազմավորումը։
13-րդ դարում թաթար-մոնղոլների նվաճումների հետևանքով Միջինասիական միջագետքում հաստատվել են թուրքական և մոնղոլական նոր ցեղեր։ Ուզբեկների՝ որպես ժողովրդի կազմավորումը, հիմնականում տեղի է ունեցել դեշտ-ի ղփչաղ կամ ուզբեկ կոչվող թյուրքական ցեղերի զանգվածային ներթափանցումից (15-րդ դարի վերջ - 16-րդ դարի) հետո։
20-րդ դարի սկզբին ուզբեկների կազմում առկա էին ազգագրության 3 մեծ խմբեր՝ երկրագործությամբ, արհեստներով ու առևտրով զբաղվող նստակյացներ, նախամոնղոլական և ետմոնղոլական ժամանակներում հաստատված թյուրք, խաշնարած ցեղերի հետնորդներ, որոնց մեծամասնությունը պահպանում էր «թյուրք» ինքնանվանումը, և 15-16-րդ դարերում դեշտ-ի ղփչաղ ուզբեկ, ցեղերի սերունդներ։ Ուզբեկ, ցեղերի անցումը նստակեցության սկսվել է 15-րդ դարում և ավարտվել 20-րդ դարի սկզբին։
1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխության նախօրյակին դեռես ավարտված չէր ուզբեկական բուրժուական ազգի ձեավորումը։ Խորհրդային կարգերի պայմաններում Ուզբեկներ ձեռք բերեցին իրենց ազգային պետականությունը և ձևավորվեցին իբրև սոցիալիստական ազգ, հաղթահարեցին տնտեսական և մշակութային հետամնացությունը, մեծ հաջողությունների հասան գիտության և արվեստի զարգացման բնագավառներում։
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ 
|
- ↑ «Turkic Peoples Affinity Bloc | Joshua Project».
- ↑ «Permanent population by national and / Or ethnic group, urban / Rural place of residence». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 2-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 28-ին.
- ↑ «Afghanistan Targeting of Individuals Afgha | European Union Agency». Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
- ↑ Shams, Ravshan (2015 թ․ սեպտեմբերի 15). «The realities of ethnic Uzbeks in Tajikistan». www.amerikaovozi.com. VOA - Voice of America. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 11-ին.
- ↑ «Tajikistan Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs)». worldpopulationreview.com. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 9-ին.
- ↑ «Uzbek, Northern people group in all countries | Joshua Project». Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ փետրվարի 28-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 28-ին.
- ↑ «"Statistical Yearbook of the Kyrgyz Republic – Publications Archive – Statistics of the Kyrgyz Republic"». Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ փետրվարի 3-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 28-ին.
- ↑ Kazakhstan population by ethnic groups
- ↑ «State Committee of Turkmenistan on Statistics».
- ↑ «"Национальный состав населения"». rosstat.gov.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 28-ին.
- ↑ «Uzbek in Pakistan». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 28-ին.
- ↑ Prajakti Kalra, Siddharth Saxena (2009). «Hidden Linkages: The Republic of Uzbekistan and the Gulf Region in a Changing World Order». In Terterov, Marat (ed.). Russian and CIS Relations with the Gulf Region: Current Trends in Political and Economic Dynamics. Gulf Research Center. ISBN 978-9948-424-00-0.
- ↑ «United States people groups, languages and religions». 2025.
- ↑ "Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. August 9, 2012