Եղիսաբեթ I

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Եղիսաբեթ I
Darnley stage 3.jpg
Ծնվել է՝ սեպտեմբերի 7, 1533[1][2][3]
Ծննդավայր Palace of Placentia, Գրինվիչ, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա
Մահացել է՝ մարտի 24 (ապրիլի 3), 1603[1][2][3] (69 տարեկանում)
Վախճանի վայր Ռիչմոնդ պալատ, Ռիչմոնդ ափոն Թեմզա, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա
Վեստմինստերյան աբբայություն
Քաղաքացիություն Անգլիայի թագավորություն
Նախորդ Մարի Թյուդոր
Հաջորդող Հակոբ Ա
Տոհմ Թյուդորներ
քաղաքական գործիչ
Հայր Հենրի VIII[4]
Մայր Աննա Բոլեյն[4]
Կրոնական հավատքներ անգլիկանություն և Lapsed Catholic
Ստորագրություն Autograph of Elizabeth I of England.svg

Եղիսաբեթ I (անգլ.՝ Elizabeth I, սեպտեմբերի 7, 1533[1][2][3], Palace of Placentia, Գրինվիչ, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա - մարտի 24 (ապրիլի 3), 1603[1][2][3], Ռիչմոնդ պալատ, Ռիչմոնդ ափոն Թեմզա, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա), Անգլիայի և Իռլանդիայի թագուհի (1558 թվականի նոյեմբերի 17-ից մինչև իր մահը` 1603 թվականի մարտի 24-ին), Թյուդորների արքայատոհմի վերջին ներկայացուցիչ[5]:

Եղիսաբեթը եղել է Հենրի VIII-ի և Աննա Բոլեյնի` նրա երկրորդ կնոջ դուստրը: Աննա Բոլեյնը մահապատժի է ենթարկվել Եղիսաբեթի ծննդից երկուսուկես տարի անց: Աննայի ամուսնությունը Հենրի VIII-ի հետ չեղարկվել է, և Եղիսաբեթը հռչակվել է ապօրինի զավակ: Նրա խորթ եղբայրը` Էդվարդ VI-ը, երկիրը ղեկավարել է մինչև իր մահը` 1553 թվականը` գահը ժառանգություն թողնելով Լեդի Ջեյն Գրեյին` անտեսելով երկու խորթ քույրերի` Եղիսաբեթի և կաթոլիկ Մարի Թյուդորի պահանջները` չնայած օրինական իրավունքներին: Շուտով Էդվարդի կտակը չեղարկվում է, և Մարին դառնում է թագուհի: Մարի Թյուդորի կառավարման ժամանակ Եղիսաբեթը մոտ մեկ տարի գտնվել է բանտում` կասկածի ենթարկվելով ապստամբներին սատարելու մեջ:

Քրոջ` Մարի Թյուդորի մահից հետո 1558 թվականին, գահ է բարձրանում վերջինիս խորթ քույրը` խորհուրդի հսկողությամբ[6]: Նա խիստ կախում ուներ վստահելի խորհրդականների խմբից` Բեռլիի առաջին բարոն Ուիլյամ Սեսիլի գլխավորությամբ: Թագուհու կարգավիճակում նրա կատարած առաջին նշանակալի քայլը անգլիական բողոքական եկեղեցու ստեղծումն էր, որում նա ստանձնում է գերագույն ղեկավարի պաշտոնը: Եղիսաբեթյան կրոնական այս կազմավորումը վերածվում է Անգլիայի եկեղեցու: Սպասվում էր, որ Եղիսաբեթը պետք է ամուսնանա և թագի հետնորդ ծնի, սակայն չնայած բազմաթիվ սիրահետողների` նա այդպես էլ թագաժառանգ չի ունեցել: Ի վերջո նրան գահին փոխարինել է նրա զարմիկը` Հակոբ Ա-ն Շոտլանդիայից: Դրանից առաջ թագուհին պատասխանատվություն է կրել Հակոբ Ա-ի մոր` Մարի Ստյուարտի բանտարկության ու մահապատժի համար:

Կառավարման ոլորտում Եղիսաբեթը եղել է ավելի չափավոր, քան նրա հայրն ու խորթ եղբայրը[7]: Նրա նշանաբաններից մեկն է եղել` "video et taceo" (Ես տեսնում եմ, բայց ոչինչ չեմ ասում)[8]: Հավատի մեջ նա հարաբերականորեն հանդուրժող էր և խուսափում էր պարբերական հետապնդումներից: Այն բանից հետո, երբ 1570 թվականին Պապը նրան համարեց ապօրինի զավակ և իր հպատակներին ազատեց նրան հնազանդվելուց, մի քանի դավադրություններ սպառնում էին Եղիսաբեթի կյանքին, և նա դրանք բոլորը հաղթահարեց իր գաղտնի ծառայությունների շնորհիվ: Եղիսաբեթը զգուշավոր էր արտասահմանյան հարաբերություններում` մանևրելով գլխավոր տերությունների` Ֆրանսիայի ու Իսպանիայի հետ կապերում: Նա միայն անվճռական կերպով ռազմական մի քանի ոչ արդյունավետ կազմակերպություններ էր պահում, որոնք ունեին սահմանափակ հնարավորություններ Նիդերլանդներում, Ֆրանսիայում ու Իռլանդիայում: 1580-ական թվականների կեսերին Անգլիան արդեն չէր կարող խուսափել Իսպանիայի հետ պատերազմից: 1588 թվականին Անգլիայի հաղթանակը իսպանական նավատորմի նկատմամբ Եղիսաբեթի անունը կապեց Անգլիայի պատմության ռազմական մեծագույն հաղթանակներից մեկի հետ:

Հասունանալուց հետո Եղիսաբեթը հռչակվել է իր կուսությամբ, որի շուրջ պաշտամունք է առաջացել, ինչն արտահայտվել է նկարներում, թատերականացված ներկայացումներում և ժամանակի գրականության մեջ: Եղիսաբեթի տիրակալության շրջանը հայտնի է Եղիսաբեթի դարաշրջան անվանումով: Այն աչքի է ընկնում անգլիական դրամատուրգիայի զարգացմամբ, երբ հանդես եկան այնպիսի դրամատուրգներ, ինչպիսիք են Ուիլյամ Շեքսպիրը, Քրիստոֆեր Մառլոն, ինչպես նաև անգլիական ծովային նավագնացության արկածախնդրություններով (օրինակ` Ֆրենսիս Դրեյքի նավարկությունները): Որոշ պատմաբաններ Եղիսաբեթ I-ին պատկերել են բռնկուն բնավորությամբ, որոշ դեպքերում էլ որպես անվճռական բնավորության տեր թագուհու, ով ուրախանում էր ուրիշների հաջողություններով[9]: Նրա կառավարման վերջում տնտեսական ու ռազմական մի շարք խնդիրներ ազդեցին նրա վարկանիշի վրա: Եղիսաբեթի կերպարը ընկալվում է որպես գրավիչ միապետի կերպար, ով վերապրեց մի դարաշրջանում, երբ հարևան երկրների միապետները, բախվելով ներքին խնդիրներին, վտանգում էին իրենց գահը: Իր ոչ հարազատ եղբոր ու քրոջ կարճ կառավարումից հետո նրա կառավարման 44 տարիները ապահովեցին թագավորության կայունությունը` ձևավորելով ազգային հպարտության գիտակցություն[7]:

Կյանքի վաղ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եղիսաբեթի ծնողները` Հենրի VIII և Աննա Բոլեյն: Աննան գլխատվել է Եղիսաբեթի ծնունդից 2.8 տարի հետո:

Եղիսաբեթը ծնվել է Գրինվիչի պալատում, անվանակոչվել է իր տատիկների` Եղիսաբեթ Յորքցու և Եղիսաբեթ Բոլեյնի պատվին[10]: Նա եղել է Անգլիայի թագավոր Հենրի VIII-ի երկրորդ զավակը` ծնված ամուսնությունից: Նրա մայրը եղել է Հենրի արքայի երկրորդ կինը` Աննա Բոլեյնը: Ծնունդից հետո Եղիսաբեթը դարձել է Անգլիայի գահի ենթադրյալ ժառանգորդը: Նրա ավագ խորթ քույրը` Մարի Անտուանետը, կորցրել է գահի նկատմամբ իր օրինական իրավունքն այն ժամանակ, երբ Հենրի արքան չեղարկել է Մարիի մոր` Եկատերինա Արագոնացու հետ ամուսնությունը, որպեսզի ամուսնանա Աննա Բոլեյնի հետ` նպատակ ունենալով արական սեռի ժառանգորդ ունենալ, որին կանցնի Թյուդորների գահը[11][12]: Նա կնքվել է 1533 թվականի սեպտեմբերի 10-ին: Ապագա թագուհու կնքահայրն ու կնքամայրը եղել են արքեպիսկոպոս Թոմաս Կրանմերը` Էքսետերի մարքիզը, և Նորֆոլկի հերցոգուհին: Երեք օրական երեխային մկրտության ավազանի մոտ են ուղեկցել նրա քեռին` վիկոնտ Ռոչֆորդը, լորդ Թոմաս Հովարդը և լորդ Հովարդ Էֆինգեմցին[13]:

Եղիսաբեթի` մինչև գահը ստանձնելու շրջանի հազվագյուտ նկարներից: Վերագրվում է Ուիլյամ Սքրոսթին: Նկարը նկարվել է Եղիսաբեթի հոր համար: Մոտ 1546 թվ.

Եղիսաբեթը երկու տարեկան ութ ամսական է եղել, երբ նրա մորը գլխատել են 1536 թվականի մայիսի 19-ին` Եկատերինա Արագոնացու մահից չորս ամիս անց[14]: Եղիսաբեթը հռչակվել է ապօրինածին` զրկվելով գահը ժառանգելու իրավունքից[15]: Աննա Բոլեյնի մահապատժից 11 օր անց Հենրի VIII-ն ամուսնացել է Ջեյն Սեյմուրի հետ, ով իրենց որդու` Էդուարդ VI-ի ծնունդից քիչ ժամանակ անց մահացել է 1537 թվականին: Իր ծննդյան պահից Էդուարդը եղել է գահի անվիճելի ժառանգորդը: Եղիսաբեթին տեղավորել են նրա տանը, և մկրտության ժամանակ նա է կրել մկրտության հագուստները[16]:

Եղիսաբեթի առաջին սպասուհին` Մարգարեթ Բրայանը, գրել է, որ որպես երեխա «նա նույնքան մեղմ է եղել, ինչպես հետագայում իր կյանքում»[17]: Եկատերինա Չամփերնոունը, ով ավելի հայտնի է Քեթ Էշլի անունով, Եղիսաբեթի սպասուհի է նշանակվել 1537 թվականին` դառնալով Եղիսաբեթի ընկերուհին մինչև իր մահը 1565 թվականին: Քեթ Էշլին Եղիսաբեթին սովորեցրել է չորս լեզու` ֆրանսերեն, իտալերեն, իսպաներեն և ֆլամանդերեն[18]: Երբ 1544 թվականին Ուիլյամ Գրինդալը նշանակվում է Եղիսաբեթի պաշտոնական ուսուցիչ, Եղիսաբեթն արդեն կարողանում էր գրել անգլերեն, լատիներեն ու իտալերեն: Գրինդալի ղեկավարությամբ տաղանդավոր սանի ունակությունները զարգանում են. նա կատարելագործում է իր ֆրանսերենն ու հունարենը[19]: Գրինդալի մահից հետո 1548 թվականին Եղիսաբեթը կրթություն է ստանում Ռոջեր Աշամի ղեկավարությամբ, ով կարծում էր, որ կրթությունը պետք է գրավիչ լինի[20]:

Երբ 1550 թվականին Եղիսաբեթի կրթությունը պաշտոնապես ավարտին է հասնում, նա իր սերնդի ամենազարգացած կանանցից մեկն էր արդեն[21]: Կա կարծիք, որի համաձայն իր կյանքի ավարտին Եղիսաբեթը, բացի վերոնշյալ լեզուներից, խոսել է շոտլանդերեն, իռլանդերեն, վալլիերեն, կոռներեն: 1603 թվականին Վենետիկի դեսպանը հայտնել է, որ «նա այդ լեզուներին տիրապետում է այնքան կատարյալ, որ թվում է, թե դրանցից յուրաքանչյուրը նրա մայրենի լեզուն է»[22]: Պատմաբան Մարկ Սթոյլը ենթադրում է, որ Եղիսաբեթը հավանաբար կոռներեն է սովորել Ուիլյամ Քիլիգրյուից, ով եղել գաղտնի պալատի խորհրդական, իսկ ավելի ուշ` գանձապետարանի գանձապետ[23]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եղեիսաբեթ I-ի կառավարման տարիները երբեմն անվանում են «Անգլիայի ոսկեդար», ինչպես մշակույթի աննախադեպ ծաղկման (Շեքսպիր, Քրիստոֆեր Մառլո, Ֆրենսիս Բեկոն և այլն), այնպես էլ Անգլիայի քաղաքական և տնտեսական աճող նշանակության առումներով («Անհաղթ արմադայի» ջախջախումը, Ֆրենսիս Դրեյքի և Ուոլթեր Ռայլիի գործունեությունը, «Արևելյան Հնդկական ընկերության» հիմնադրումը և այլն)։

Եղիսաբեթը վերականգնում է Անգլիկանյան եկեղեցին, այսինքն անգլիական եկեղեցու անկախությունը Հռոմից՝ միաժամանակ պայքարելով բողոքականության ծայրահեղ դրսևորումների՝ պուրիտանիզմի դեմ։

Անգլիայում կաթոլիկությունը վերականգնելու ճամբարը հենվում էր Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ի աջակցության վրա՝ ձգտելով գահընկեց անել Եղիսաբեթ I-ին և Անգլիայի գահին հաստատել Շոտլանդիայի թագուհի Մարիա Ստյուարտին, որը ժառանգական իրավունքներ ուներ անգլիական գահի նկատմամբ (նրա հայրը՝ Շոտլանդիայի թագավոր Ջեյմս V Ստյուարտը Հենրի VII Թյուդորի դուստր Մարգարիտայի որդին էր)։ Օգտվելով նրանից, որ Մարիա Ստյուարտի դեմ Շոտլանդիայում ապստամբություն էր բարձրացել և Մարիան ստիպված էր եղել փախչել Անգլիա՝ Եղիսաբեթը ձերբակալում է նրան և 1587 թ. փետրվարի 8-ին գլխատում։

Մարիայի մահվանից հետո Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ը արշավանք է նախաձեռնում Անգլիայի վրա։ 1588 թ. մայիսին Իսպանիայի նավատորմը, որը կոչվում էր «Անհաղթ Արմադա» և բաղկացած էր 134 նավերից ու մոտավորապես 22.000 զինվորներից, դուրս եկավ ծով։ Վճռական ծովային ճակատամարտը տեղի է ունենում հուլիսի 28-ին Կալե քաղաքի մոտ։ Անգլիական նավատորմը հաղթանակ է տանում։ Իսպանական նավատորմը, ի վիճակի չլինելով կայանել անգլիական ափին, վերջնականապես ջախջախվում է բարձրացած փոթորկից։ 134 նավերից միայն 43-ն են վերադառնում Իսպանիա։

«Արմադայի» կործանումը դրեց Անգլիայի՝ որպես հզոր ծովային տերության կայացման հիմքը՝ սկզբնավորելով երկրի նվաճողական, գաղութային քաղաքականությունը։

Եղիսաբեթ I վախճանվում է 1603 թ. մարտի 24-ին՝ ժառանգորդ նշանակելով Մարիա Ստյուարտի որդուն ՝ Ջեյմսին, որը այդ ժամանակ Շոտլանդիայի թագավորն էր, դրանով միավորելով Անգլիան և Շոտլանդիան մի թագավորի իշխանության տակ։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Beem, Charles. The Foreign Relations of Elizabeth I (2011) excerpt and text search
  • Bridgen Susan (2001)։ New Worlds, Lost Worlds: The Rule of the Tudors, 1485–1603։ New York: Viking Penguin։ ISBN 978-0-670-89985-2 
  • Hodges, J. P. The Nature of the Lion: Elizabeth I and Our Anglican Heritage (London: Faith Press, 1962).
  • Jones, Norman. The Birth of the Elizabethan Age: England in the 1560s (Blackwell, 1993)
  • MacCaffrey Wallace T. Elizabeth I (1993), political biography summarising his multivolume study:
    • MacCaffrey Wallace T. The Shaping of the Elizabethan Regime: Elizabethan Politics, 1558–1572 (1969)
    • MacCaffrey Wallace T. Queen Elizabeth and the Making of Policy, 1572–1588 (1988)
    • MacCaffrey Wallace T. Elizabeth I: War and Politics, 1588–1603 (1994)
  • McLaren, A. N. Political Culture in the Reign of Elizabeth I: Queen and Commonwealth, 1558–1585 (Cambridge University Press, 1999) excerpt and text search
  • Palliser, D. M. The Age of Elizabeth: England Under the Later Tudors, 1547–1603 (1983) survey of social and economic history
  • Ridley, Jasper Godwin (1989)։ Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue։ Fromm International։ ISBN 978-0-88064-110-4 
  • Wernham, R. B. Before the Armada: the growth of English foreign policy, 1485–1588 (1966), a standard history of foreign policy
  • Elizabeth I (2002)։ Elizabeth I: Collected Works։ University of Chicago Press։ ISBN 978-0-226-50465-0 
  • Susan M. Felch, ed. Elizabeth I and Her Age (Norton Critical Editions) (2009); primary and secondary sources, with an emphasis on literature
  • William Camden. History of the Most Renowned and Victorious Princess Elizabeth. Wallace T. MacCaffrey (ed). Chicago: University of Chicago Press, selected chapters, 1970 edition. OCLC 59210072.
  • William Camden. Annales Rerum Gestarum Angliae et Hiberniae Regnante Elizabetha. (1615 and 1625.) Hypertext edition, with English translation. Dana F. Sutton (ed.), 2000. Retrieved 7 December 2007.
  • Clapham, John. Elizabeth of England. E. P. Read and Conyers Read (eds). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. OCLC 1350639.
  • Carlson, Eric Josef. "Teaching Elizabeth Tudor with Movies: Film, Historical Thinking, and the Classroom," Sixteenth Century Journal, Summer 2007, Vol. 38 Issue 2, pp. 419–440
  • Collinson, Patrick. "Elizabeth I and the verdicts of history," Historical Research, Nov 2003, Vol. 76 Issue 194, pp. 469–491
  • Doran, Susan, and Thomas S. Freeman, eds. The Myth of Elizabeth.(2003).
  • Greaves, Richard L., ed. Elizabeth I, Queen of England (1974), excerpts from historians
  • Haigh, Christopher, ed. The Reign of Elizabeth I (1984), essays by scholars
  • Howard, Maurice. "Elizabeth I: A Sense Of Place In Stone, Print And Paint," Transactions of the Royal Historical Society, Dec 2004, Vol. 14 Issue 1, pp. 261–268
  • Hulme, Harold. "Elizabeth I and Her Parliaments: The Work of Sir John Neale," Journal of Modern History Vol. 30, No. 3 (Sept. 1958), pp. 236–240 in JSTOR
  • Montrose, Louis. The Subject of Elizabeth: Authority, Gender, and Representation. (2006).
  • Watkins, John. Representing Elizabeth in Stuart England: Literature, History, Sovereignty (2002)
  • Michael Dobson, Nicola Jane Watson (2002)։ England's Elizabeth: An Afterlife in Fame and Fantasy։ Oxford University Press, USA։ ISBN 978-0-19-818377-8 
  • Woolf, D. R. "Two Elizabeths? James I and the Late Queen's Famous Memory," Canadian Journal of History, Aug 1985, Vol. 20 Issue 2, pp. 167–191

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118529870 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 SNAC — 2010.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  4. 4,0 4,1 Blain V., Grundy I., Clements P. The Feminist Companion to Literature in English — P. 335. — ISBN 978-0-300-04854-4
  5. Dates in this article before 14 September 1752 are in the Julian calendar and 1 January is treated as the beginning of the year, even though 25 March was treated as the beginning of the year in England during Elizabeth's life.
  6. "I mean to direct all my actions by good advice and counsel." Elizabeth's first speech as queen, Hatfield House, 20 November 1558. Loades, 35.
  7. 7,0 7,1 Starkey Elizabeth: Woman, 5.
  8. Neale, 386.
  9. Somerset, 729.
  10. Somerset, 4.
  11. Loades, 3–5
  12. Somerset, 4–5.
  13. Stanley, Earl of Derby Edward (1890)։ Correspondence of Edward, Third Earl of Derby, During the Years 24 to 31 Henry VIII.: Preserved in a Ms. in the Possession of Miss Pfarington, of Worden Hall, Volume 19։ Chetham Society։ էջ 89 
  14. Loades, 6–7.
  15. An Act of July 1536 stated that Elizabeth was "illegitimate ... and utterly foreclosed, excluded and banned to claim, challenge, or demand any inheritance as lawful heir ... to [the King] by lineal descent". Somerset, 10.
  16. Loades, 7–8.
  17. Somerset, 11. Jenkins (1957), 13
  18. Weir, Children of Henry VIII, 7.
  19. Our knowledge of Elizabeth's schooling and precocity comes largely from the memoirs of Roger Ascham, also the tutor of Prince Edward. Loades, 8–10.
  20. Somerset, 25.
  21. Loades, 21.
  22. "Venice: April 1603", Calendar of State Papers Relating to English Affairs in the Archives of Venice, Volume 9: 1592–1603 (1897), 562–570. Retrieved 22 March 2012.
  23. Stoyle, Mark. West Britons, Cornish Identities and the Early Modern British State, University of Exeter Press, 2002, p. 220.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]