Հաֆեզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հաֆեզ
Mohammad Shams al-Din Hafez.jpg
Ծնվել է մոտ. 1325[1][2][3]
Ծննդավայր Շիրազ, Central District, Shiraz County, Ֆարս, Իրան
Մահացել է ոչ վաղ քան 1389 և ոչ ուշ քան 1390
Մահվան վայր Շիրազ, Central District, Shiraz County, Ֆարս, Իրան
Քաղաքացիություն Muzaffarids of Iran
Ազգություն պարսիկ
Կրոն իսլամ, շիա իսլամ և սուֆիզմ
Ազդվել է Ibn Arabi, Sanai, Anvari, Նիզամի Գյանջևի, Խաքանի Շիրվանի, Աթթար և Mansur Al-Hallaj
Մասնագիտություն բանաստեղծ և երգերի հեղինակ
Hafez Վիքիպահեստում

Խոջա Շամս ադ-Դին Մուհամմեդ Հաֆեզ Շիրազի (պարս․՝ خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی) (1390 - 1326), նշանավոր պարսիկ բանաստեղծ և սուֆիզմի վարպետ։ Նրա ստեղծագործությունների ժողովածուն՝ «Դիվան»-ը, պարունակում է 573-ից 994 բանաստեղծություններ։ Հոկտեմբերի 12-ը Իրանում նշվում է որպես Հաֆեզի օր[4]։

Հաֆեզի կյանքի մասին կան շատ քիչ հավաստի փաստեր ու տվյալներ: Սակայն նրա անվան շուրջ հյուսվել են բազմաթիվ լեգենդներ: Միակ պահպանված ինքնագրում Հաֆեզն իրեն անվանել է «Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ` Շամս ալ Հաֆեզ ալ Շիրազի»: Նրա բանստեղծությունները համարվում են իրանական պոեզիայի գագաթնակետը: XVI — մինչև XX դարի սկիզբը, Բուխարայի խանությունում Հաֆեզի բանաստեղծությունները որպես պարտադիր առարկա ուսուցանվում էին դպրոցներում` մաքթաբներում:

Կենսագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1325թ. Շիրազ քաղաքում (որոշ տվյալների համաձայն` 1300 թ): Հայրը` Բահա ադ- Դինը, քարածխի խոշոր առևտրական էր: Նա մահացավ, երբ Հաֆեզը դեռևս երեխա էր: Սակայն հոր հարստությունը երեխաներին բաժին չհասավ: Հաֆեզն[5] ուներ երկու եղբայր: Հոր մահից հետո նրանք լքեցին Շիրազը, իսկ Հաֆեզը մնաց մոր հետ: Հաֆեզի հայրը շատ լավ կարդում էր Ղուրանը և Հաֆեզը փոքր հասակից սիրեց այս Գիրքը: Արդեն 8 տարեկանում նա անգիր գիտեր Ղուրանը, ինչի համար ստացավ «Հաֆեզ» մականունը, որը պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է «անգիր սովորող», «պահապան»: Դեռևս վաղ տարիքից նա ծանոթ էր Ռումիի և Սաադիի, ինչպես նաև Աթթարի ու Նիզամի Գյանջևիի ստեղծագործություններին: Մանուկ հասակից աշխատել է, սակայն համատեղել է աշխատանքը ուսման հետ: Ենթադրվում է, որ նա լավ կրթություն է ստացել մեդրեսեում: Ավելի ուշ նա սկսեց Ղուրան[6] կարդալ և դրա միջոցով գումար աշխատել: Նրան օգնում էին նաև հովանավորները: 21 տարեկանում Հաֆեզը դարձավ Աթթարի աշակերտը: Հենց այդ ժամանակ նա սկսեց հորինել բանաստեղծություններ, ու դարձավ Աբու -Իսահակի պալատի պոետն ու Ղուրան կարդացողը: Հաֆեզը գիտեր արաբերեն, շատ լավ հասկանում էր հադիսները[7]:

Մեզ հասած Լենկթեմուրի հետ Հաֆեզի հանդիպման պատմությունը պատմաբանների կարծիքով իսկապես տեղի է ունեցել: Ավանդապատումն այդ հանդիպումն այսպես է ներկայացնում. "Երբ Լենկթեմուրը Սամարղանդը մայրաքաղաք հռչակեց, վերակառուցեց այն, երազելով քաղաքը դարձնել աշխարհի կենտրոնը և շատ հարցերում նա մեծ հաջողություններ արձանագրեց: Մի անգամ նրա համար կարդացին Հաֆեզի քառյակը

Թե նվաճի սիրտը իմ գեղեցկուհին Շիրազի, Սամարղանդն ու Բուխարան կտամ ի դիմաց նրա սև խալի... (բառացի թարգմանություն)

Գազազած Լենկթեմուրը հրամայեց նրան իր մոտ բերել: Հաֆեզին գտան մի աղքատ հյուղակում, աղքատիկ հագնված ու բերեցին Լենկթեմուրի մոտ: Վերջինս հարցրեց. «Ինչպես կարող ես դու, աղքատդ, մի ինչ որ խալի համար նվիրաբերել իմ Սամարղանդը»: Հաֆեզը պատասխանեց. «Տեսնում ես ով տեր, թե ուր են հասցրել ինձ իմ նվիրաբերությունները» 1333թ., երբ Մուբարիզ Մուզաֆֆարը գրավում է Շիրազը, Հաֆեզը սկսում է ռոմանտիկ բանաստեղծությունների փոխարեն գրել ընդդիմադր երգեր: Երբ Մուբարեզը գահընկեց է արվում իր որդու` Շահ Շուջայի կողմից և բանտարկվում, Հաֆեզը նորից ստանում է պալատական պոետի կոչում: Սակայն շուտով նա ինքնակամ հեռանում է պալատից, տեղափոխվելով Սպահան, քանի որ զգում է վտանգ: Երբ լրանում է նրա 52 տարին, Շահը նրան առաջարկում է վերադառնալ Շիրազ:

Հաֆեզը գրել է մեծ թվով գազելներ` սիրո, գեղեցկության, գինու, բնության գեղեցկության ու վարդերի մասին: Այդ բանաստեղծությունների շնորհիվ, պոետը ստացել է «Շաքարլաբ» (քաղցր շուրթեր) մականունը:

Divan-of-Hafiz-Binding-Gul-u-Bulbul.jpg

Հաֆեզն ամուսնացել է մեծ տարիքում և ունեցել երկու երեխա: Սակայն երկու տղաներն ու կինը մահացել են դեռևս նրա կենդանության օրոք: Կան տվյալներ, որ Հաֆեզի որդին` Շահ Նումանը, տեղափոխվել է Հնդկաստանի Բուրհանփուր քաղաք, մահից հետո նրան հուղակավորել են Ասիրգարհում: Հաֆեզն ապրում էր պարզ կյանքով և մշտապես կարիքի մեջ էր: Մի քանի անգամ պոետը արտասահմանի իշխանավորներից ստացել է հրավերներ, սակայն նրան չի հաջողվել ճամփորդել: Նրան հրավիրել է սուլթան Ահմեդ իբն Ուվեյս Ջալալին: Հնդկաստանից նրան հրավիրել է սութլան Բենգալա Ղիյասուդդինը, սուլթանի գլխավոր վեզիր Մահմուդա Բահմաննին: Վերջին ճամփորդությանը խանգարել է ծովում բարձրացած փոթորիկը և Հաֆեզն իր գազելներից մեկում գրել է այդ մասին.

Գիշերը մութ է, ալիքները կատաղի, սարսափելի անդունդը` խորը: Այնտեղ, ափին, երջանիկները ինչ գիտեն մեր վիճակից... (բառացի թարգմանություն)

Հաֆեզը մահացել է Շիրազում 1390 թ: Թաղված է Շիրազի Մուսալլա այգում: Նրա մահից հետո տպագրվում է նրա գազելների հավաքածուն` "Դիվան"-ը: Հաֆեզի ստեղծագործական կյանքն իրենից ներկայացնում է միջնադարյան պարսկալեզու քնարերգության գագաթնակետը: Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են բոլոր եվրոպական ու ասիական լեզուներով:

Ստեղծագործական կյանքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

West-östlicher Divan (Goethe) - 26 - p.341.jpg

Իրանը մշտապես հայտնի է եղել իր գրականությամբ: Հաֆեզից առաջ Իրանն աշխարհին տվել է այնպիսի հայտնի բանաստեղծների ու պոետների, ինչպես` Ռուդաքին, Ֆիրդուսին, Օմար Խայամը, Նիզամի Գյանջևին, Ջալալէդդին Ռումին, Ամիր Խոսրով Դեհլևին, Սաադին և ոււրիշներ: Հետազոտողները նշում են, որ Հաֆեզի ստեղծագործության վրա ազդեցություն են թողել Սաադին, Սալման Սավեջին, Հաջու Քիրմանին: Հաֆեզի տողերում առկա փիլիոսափայությունը գնում է մի ուղով, որը դեռևս նրանից առաջ գծել են Խայամը, Ռումին, սակայն Հաֆեզի ուղին աչքի է ընկնում իր յուրահատկությամբ: Հաֆեզը ծանոթ էր իր երկրի գրական համարյա ամբողջ ժառանգությանը: Այդ մասին առկա են նաև փաստեր: Որպես օրինակ, Տաշքենդի Արևելագիտության ինստիտուտում պահվող Ամիր Խոսրո Դեհլեվիի "Խամսե"[8] ձեռագիրը, հինգ մասնավիներից մի մասն է, որոնցից երեքը արտագրել է անձամբ Հաֆեզը: Հաֆեզի սիրած բանաստեղծական տունը գազելն էր: Եվ նրա ստեղծագործությունների մեծ մասը գազելներ են: Հաֆեզից չորս դար աոաջ Ռուդաքիի կողմից ստեղծված և Սաադիի տաղանդով հղկված գազելը, Հաֆեզի ստեղծագործություններում հասնում է կատարելության:

Divan, collected works, by Hafez, calligraphy by Enayatollah al-Shirazi, Iran, late 16th century AD, ink, watercolour, gold on paper - Aga Khan Museum - Toronto, Canada - DSC06699.jpg

Գազելների[[1]] կառուցվածքն ազդում է դրանց ընկալման վրա: Սովորաբար գազելը կազմված է 5-7 երկտողերից` բեյթերից: Ընդ որում, կարևոր է, որ յուրաքանչյուր երկտող իրենից ներկայացնում է ավարտուն միտք ու ուղիղ կապ չունի նախորդ բեյթերի հետ: Սրանում է կայանում արևելյան չափածոյի տարբերությունը եվրոպականից, որում տողերը սովորաբար կապված են բանաստեղծի մեկ մտքով ու տրամաբանորեն կապված են միմյանց: Գազելում նման տրամաբանական կապը ոչ միշտ է տեսանելի, հատկապես արևմտյան գրականությանը սովոր ընթերցողի համար: Սակայն յուրաքանչյուր գազել իրենից ներկայացնում է մեկ անկոտրում ընդհանրութուն: Այդ ամբողջությունը հասկանալու և ընկալելու համար, հարկավոր է զգացմունքների ու մտքի աշխատանք: Անցնելով ամեն երկտողից հաջորդին, ընթերցողը պետք է կարողանա վերականգնել հեղինակի կողմից թողած կապերը, անցնել ասոցատիվ շղթայի սեփական ուղին, որը իրար են կապում բայթերը: Եվ հարկ է նշել, որ այդ ուղին կարող է չհամընկնել այն ուղու հետ, որով ընթացել է հեղինակը: Եվ դա ավելի արժեքավոր է դարձնում ստեղծագործությունը և ավելի մոտիկ`յուրաքանչյուր ընթերցողի սրտին: Գազելներին միավորում է հիմնականում կոնկրետ ապրումը, հոգեվիճակը, զգացողությունները, որոնք չեն ենթարվում բանականությանը: Սակայն իրենց բնույթով Հաֆեզի գազելները նման են Խայամի ռուբայիներին, որոնք իրենց մեջ ամփոփել են գիտակցոթյունն ու զգացմունքը: Գազելի բնույթը հասկանալը` Հաֆեզին հասկանալու և ըմբռնելու համար այնքան կարևոր է, որքան սոնետի էությունը հասկանալը` Պետրարկայի կամ Շեքսպիրի ստեղծագործությունն ավելի խորն ընկալելու համար:

Divan-of-Hafiz-1842-Doublures.jpg

Հաֆեզին հասկանալու համար շատ կարևոր է նաև սուֆիզմի[9] սիմվոլիկան հասկանալը: Գիտենալով սովորական բառերի մեջ թաքնված գաղտնի միտքը, ընթերցողը կարող է բացահայտել ոչ թե մեկ, այլ մի քանի իմաստ, որոնք ներդրված են սովորական բանաստեղծության մեջ: Եվ դրանք կարող են լինել ամենասովորականից մինչև ամենախորը միստիկական մտքեր: Նման օրինակ կարող է ծառայել ընթերցողի համար Հաֆեզի մոտ շատ հանդիպող սիրո թեման: Ու եթե անզեն աչքը նման դեպքում տեսնում է միայն Հաֆեզի կողմից կնոջ նկատմամբ արտահայտված սերը, ապա սուֆիզմի սիմվոլիկայի հետ ծանոթ ընթերցողը հասկանում է, որ այստեղ խոսքը գնում է Աստծուն հասկանալու սուֆիստի ձգտման մասին, քանի որ հենց Աստված է թաքնված «սեր» և «սիրեցյալ» բառերի ետևում: Հաֆեզի ստեղծագործության մյուս յուրահատկությունը կայանում է ածականների հայելային օգտագործման մեջ: Բացասական կերպարներին նա անվանում է «սրբեր», «մուֆթիներ», իսկ նրանց, ովքեր թանկ են իր համար`«թափառականներ» ու «գինեմոլներ»:

Հաֆեզն իր ստեղծագործություններում կենտրոնանում է մարդու կյանքի վրա իր բոլոր ուրախություններով ու տխրություններով հանդերձ: Նրա գրչի տակ, ամենասովորական երևույթները ստանում են գեղեցիկ տեսք և խորը իմաստ: Եթե կյանքը լի է դառնություններով, ապա այն պետք է դարձնել լավը, գեղեցկացնել ու լցնել իմաստով: Զգայական հաճույքների մասին հաճախակի հիշատակումները, լինի դա գինի խմել կամ կանացի սեր, չեն նշանակում, որ Հաֆեզը ցանկացել է երես թեքել ոչ հաճելի իրականությունից կամ դրանից թաքնվել հաճույքներին տրվելու մեջ: Մեծ թվով գազելներ, որոնք դատապարտում են զայրույթը, պատերազմները, մոլեռանդների աղքատ միտքը և իշխանություն ունեցողների հանցագործությունները, ցույց են տալիս, որ Հաֆեզը չէր վախենում կյանքի դժվարություններից ու դեպի ուրախությունը նրա կանչը վկայում է կյանքի նկատմամբ ունեցած լավատեսական հայացքի մասին: Իսկ եթե «ուրախության» տակ հասկանանք Աստծուն ճանաչելու գաղտնի իմաստը, ապա դառնությունները նրա համար զայրույթի պատճառ չեն, այլ Արարաչին դիմելու և նրա պատվիրանների հիման վրա սեփական կյանքը կառուցելու առիթներ:

Hafiz - Collection of Poems (Divan) - Walters W633 - Top Exterior.jpg

Հաֆեզի ամենաողբերգական գազելը նվիրված է ընկերների կորստին և ակնառու է, որ նրա կյանքոմ ընկերությունը եղել է ամենամեծ արժեքը: Սակայն կորուստները չեն կոտրել Հաֆեզի ոգին: Նա իրեն թույլ չէր տալիս տխրել ու մատնվել հուսահատության: Նրա ոգին միշտ բարձր էր կյանքի հանգամանքներից: Եվ դա նրան թույլ էր տալիս սգի ժամանակ չհրաժարվել կյանքից, այլ հակառակը` այն գնահատել ավելի շատ:

Պոետի սիրային քնարերգությունը հարուստ է ու խորը: Լեգենդի համաձայն` Հաֆեզը սիրահարաված էր Շահնաբաթին ու նրա ստեղծագործությունների մեծ մասը նվիրված են այդ աղջկան: Ամենաանձնական զգացմունքների պարզ արտահայտումը և պատկերների նրբությունը, Հաֆեզի գազելները դարձնում են համաշխարհային սիրային քնարերգության լավագույն նմուշները:

Պոետի էպիկական իդեալը կարելի է համարել թափառականին, որը լի է խռովությամբ ու ոգու ազատության կոչերով: Այս կերպարը հակադրվում է այն ամենին, ինչը ձանձրալի է, սահմանափակ, չար, եսասեր: Գինետների մշտական հաճախորդ թափառական սրիկան ազատ է նախապաշարումներց: Նա չի գտնում իր տեղը հասարակության մեջ: Սակայն դա նրա խնդիրը չէ, այլ հասարակության, որը կառուցված է ոչ այնքան լավ ձևով: Աշխարհում Հաֆեզը տեսել է շատ չարիք, բռնություն ու դաժանություն: Եվ աշխարհը վերափոխելու երազանքը բազմիցս հնչում է Հաֆեզի մոտ: Դա միշտ միայն երազանք է: Նա կոչ չի անում պայքարել: Հաֆեզի գազելները շատ մելոդիկ են ու դրանք հեշտ է երգել: Դա պայմանավորված է ոչ միայն ձայնային կրկնություններով, այլ խորը ներդաշնակությամբ, որը միավորոմ է դրանց հնչողությունն ու փոխանցվող պատկերները: Մտքերի հարստությունն ու կարդալու հեշտությունը պատճառ են դարձել, որ մարդիկ դարեր շարունակ Հաֆեզի ստեղծագործություններից օգտվեն բախտագուշակություն անելու կամ ճակատագիրը կանխագուշակելու համար:

Ժառանգությունը և ազդեցությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաֆեզի «Դիվան»-ը ներառում է մոտավորապես 500 գազելներ, 5 խոշոր ղասիդա, 29 փոքրիկ բանստեղծություն, 41 ռուբայի, 2 մասնավի` «Վայրի եղնիկ», «Սաղի-նամե»:

Իրանի դասական գրականության մեջ Հաֆեզի «Դիվան»-ը համարվում է ամենաշատ անգամ վերահրատարակվածը: Այն վերահրատարակվել է 400 անգամ, տարբեր լեզուներով: Հաֆեզի առաջին լուրջ հրապարակումն իրականացվել է Թուրքիայում` միջնադարում: Այդ ժամանակ պոետի ստեղծագործությունները հրապարակվել են երեք հատորով: Այդ հրատարակության վրա են հիմնվել հետագայում Գերմանիայում, Եգիպտոսում և Հնդկաստանում հրապարակված ստեղծագործությունները: Հաֆեզի ստեղծագործական կյանքը մեծ ազդեցություն է թողել այնպիսի արևմտյան հեղինակների վրա, ինչպես` Գյոթեն, Ալեքսանդր Պուշկինը, Ադամ Միցկևիչը: 1814 թ. Հաֆեզի ստեղծագործությունների աբողջական թարգմանությունը գեմաներեն, Գյոթեին դրդեց ստեղծել սեփական «Արևմտա-արևելյան դիվանը»[10], որտեղ երկրորդ գիրքն ամբողջությամբ նվիրել է Հաֆեզին, և կոչվել «Հաֆեզի գիրք»:

Հաֆեզի ստեղծագործությունները թարգմանվել են տարբեր լեզուներով: Նրա ստեղծագործություններում գերակշռում են գինու և սիրո թեմաները, միստիկական պայծառատեսությունը, մեծ մարդկանց փառաբանումը: Նրա ստեղծագործություններում առկա են միստիկայի էլեմենտներ, ինչի պատճառով ժամանակակիցները նրան անվանել են Լեսան ալ -ղեյբ ` նա, ով տեղյակ է անհայտ աշխարհից:

Հիշողություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաֆեզի դամբարանը համարվում է Շիրազ քաղաքի տեսարժան վայրերից: Այն իրենից ներկայացնում է տաղավար, ոը կառուցվել է 1930-ական թթ, պոետի մարմարե տապնաքարի վրա: Այստեղ գալիս են մեծ թվով ուխտավորներ: Դամբարանը գտնվում է այգում, որտեղ մշտապես հնչում են Հաֆեզի գազելները:

Աղբյուր`[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

http://fis-iran.org/en/irannameh/volxviii/hafiz-goethe-writings

http://farsi.khamenei.ir/book-content?id=26248

http://namnak.com/%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C.p37194

http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/HAFIZ.html http://www.iranicaonline.org/

http://www.bbc.com/culture/story/20170109-the-mystical-poet-who-can-help-you-lead-a-better-life

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]