Լենկթեմուր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox prétendant à un trône.png
Լենկթեմուր
Tamerlan.jpg
Ծնվել է՝ ապրիլի 9, 1336[1][2][3]
Ծննդավայր Շահրիսաբզ, Barlas
Մահացել է՝ փետրվարի 19, 1405[2] (68 տարեկանում)
Վախճանի վայր Շիմքենտ, Թեմուրյանների պետություն
Գուր-Էմիր
Տոհմ Timurid dynasty
ռազմիկ
Հայր Taragay
Երեխաներ Շահրուխ, Miran Shah, Jahangir Mirza ibn Timur, Umar Shaikh և Akia Beghi
Կրոնական հավատքներ իսլամ
Լենկթեմուրի կայսրություն, 1365-1405 թվականներին

Լենկթեմուր (ապրիլի 9, 1336[1][2][3], Շահրիսաբզ, Barlas - փետրվարի 19, 1405[2], Շիմքենտ, Թեմուրյանների պետություն), միջինասիական զորապետ, ամիրա (1370-1405)։ Մարտում վիրավորվելով՝ ստացել է «Լենկ» (կաղ) մականունը։ 1372-1405–ին ձեռնարկել է ավելի քան 20 խոշոր արշավանք և ստեղծել աշխարհակալություն, որն ընդգրկում էր Միջին Ասիան, Աֆղանստանը, Իրանը, Միջագետքը, Հայաստանը, Վրաստանը և Ատրպատականը։ 1380-90–ական թթ Լենկթեմուրը ավերիչ հարձակումներ է գործել Ոսկե Հորդայի, Հնդկաստանի, իսկ 1400-02–ին՝ թուրքական սուլթան Բայազիդ I–ի դեմ։ Չինաստան կատարած արշավանքն ընդհատվել է Լենկթեմուրի մահվան պատճառով։ Լենկթեմուրը աչքի է ընկել ծայրահեղ դաժանությամբ։

1386-ի գարնանը Լենկթեմուրը առաջին անգամ արշավել է Հայաստան, գրավել Նախիջևանը, պաշարել բերդը, ասպատակել Այրարատը՝ մինչև Կարբի, Բջնի, Սուրմարի և Կողբի, կոտորել Երևան գյուղաքաղաքի բնակիչներին։ 1387-ի գարնանը Լենկթեմուրը արշավել է Հարավային Հայաստան, բայց պարտություն է կրել թուրքմենական Կարա-Կոյունլու ցեղերից։ Վանը 20 օր դիմադրել է Լենկթեմուրի հրոսակներին, սակայն ամբողջ բնակչությունը կոտորվել է կամ գերեվարվել։ 1394-ին Լենկթեմուրը երկրորդ անգամ արշավել է Առաջավոր Ասիա և, Միջագետքը գրավելուց հետո, թափանցել Արևմտյան Հայաստան, գրավել Երզնկան, Կարսը, Սուրմարին, Բագարանը, Արճեշը։ 1400-ին ավերել է Սեբաստիան։ Նրա օրոք Հայաստանի բնակչության հոծ զանգվածներ գերի են տարվել Միջին Ասիա, իսկ Հայաստանում բնակեցվել են քոչվոր ցեղեր։

Պետության ամրապնդում և ընդլայնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արշավանքներ Մողոլական ցեղերի դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մողոլստանը անհրաժեշտ էր գրավել երկրի անվտանգությունը պահպանելու համար: Մողոլական նվաճողները հաճախ էին իրականացնում թալանողական արշավանքներ Սաիրամի, Տոշքենդի, Ֆերգանուի, Յասիի ուղղությամբ: Հատկապես մեծ աղետներ էր բերել 1370-1371 թթ. մողոլիստական ուլուզբեկի էմիր Կամար ադ-դինի արշավանքները:

1371-1390 թթ.-ին Թեմուրը յոթ արշավանքներ է կատարում Մողոլների ուղղությամբ, վերջնականապես ջարդելով Կամար ադ-դինի և Անկա-Թյուրի զորաբանակներին 1390-ին:

Առաջին երկու արշավանքները Կամար ադ-դինի դեմ տեղի ունեցավ գարնանը և աշնանը 1371-ին: Առաջին արշավանքը վերջացավ զինադադարով, իսկ երկրորդ արշավանքի ընթացքում Թեմուրը փախուստի մատնեց մողոլների զորքին և գրավեց բավականին մեծ տարածք:

1375-ին Թեմուրը իրականացնում է երրորդ հաջողված արշավանքը: Նա դուրս եկավ Սայրամից եւ անցավ Թալաս եւ Թոքքի շրջաններով, Չու գետի վերին հատվածում, վերադարձավ Սամարղանդ: Սակայն Կամար ադ-դինը չէր կոտրվել:Երբ Թեմուրի զորքը վերադառնում է Մավերաննախր Կամար ադ-դինը, ձմռանը 1376-ին ներխուժում է Ֆերգան և շրջափակում Անդիժան քաղաքը, իսկ Թեմուրի երրորդ որդին՝ Ումար-շեիխը (Ֆերգանայի նահանգապետը) փաղջում է:Զայրացած Թեմուրը շտապեց դեպի Ֆերգանան եւ երկար ժամանակ հետապնդեց թշնամուն, Ուզգենի և Յասի լեռների ետևում, մինչև Նարինի հարավային վտակ Աթ-բաշի ձորը:


1376-1377 թթ.-ին Թեմուրը իրականացնում է իր հինգերորդ արշավանքը Կամար ադ-դինի դեմ: Նա ջարդեց մողոլների զորքը արևմտյան մասում, Իսսիկ-Կուլյա լճի մոտ և հետապնդեց նրանց մինչև կոչքարա լիճը: ՝՝Զաֆար-նամե՝՝ -ում նշվում էնաև վեցերորդ արշավանքի մասին, սակայն այդ ժամանակ ել Կամար ադ-դինին հաջողվեց փաղջել:


1389-1390 թթ.-ին Թեմուրը որոշում է վերջնականապես ջախջախել Կամար ադ-դինին: 1389-ին նա անցնում է Իմիլ տարածաշրջանը, բոլոր ուղղություններով՝ հարավից և արևելքից Բալխաշ լճով և Աթ-Կուլի շրջակայքով, իսկ նրա առաջավոր ջոկատները արևելք են հասնում Կարա Խոջայի մոտով: 1390-ին Կամար ադ-դինը վերջնականապես ջախջախվում է և Մողոլները դադարում են սպառնալ Թեմուրի իշխանությանը:

Առաջին արշավանքները Առաջավոր Ասիայի ուղղությամբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1380-ին Թեմուրը արշավանքի է պատրաստվում Մալիկա Գիյաս-ադ-դինա Պիռ-Ալի երկրորդի դեմ, այն պատճառով, որ Մալիկա Գիյասը չէր ցանկանում իրեն համարել Թեմուրի վասալը և ի պատասխան նա ամրապնդում է իր մայրաքաղաքի՝ Հերաթի պաշտպանական պատերը: Սկզբում Թեմուրը դեսպան է ուղարկում, խաղաղ ճանապարհով խնդիրը լուծելու համար, սակայն Մալիկա Գիյաս-ադ-դինա Պիռ-Ալինը մերժում է Թեմուրի առաջարկը և նույնիսկ ձեռբակալում դեսպանին: Դրան ի պատասխան 1380-ին Թեմուրը 10 գնդից բաղկացած զորաջոկատ է ուղարկում Ամուդարիի ձախ ափ: Նրա զորքը գրավում է Բալխը, Շիբիրգան և Բալխիսը: 1381-ին Փետրվարին անձամբ իր զորքի հետ գրավում է Հորասանը նաև Սերախս, Ջամի, Կաուսիա, Տուե և Գելատ քաղաքները, իսկ Գելատ քաղաքը գրավում է 5 օրվա պաշարումից հետո: դրանից հետո Թեմուրը գրավում է Սեբզեվարը և արդյունքում ոչնչանում է Սերբեդարի թագավորությունը: 1382-ին Հորասանի կառավարիչ է նշանակվում Թեմուրի որդի՝ Միրան Շահը: 1383-ին Թեմուրը ավերում է Սիստանը և դաժանաբար ճնշում Սերբեդարների ապստամբությունը՝ Սեբզեվառում:


1384 թվականին Թեմուրը գրավում է Աստապատ, Ամուլ, Սառի, Սուլթանիա և Տեբրիզ քաղաքները: Արդյունքում Թեմուրը գրավեց ամբողջ Պարսկաստանը:

Պայքար Ոսկե-Հորդայի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեմուրի մյուս նպատակը Ոսկե-հորդան գրավելն էր, արևմտյան մասում քաղաքական ազդեցություն ստեղծել եւ միավորվել Մոլոլիստան եւ Մավերաննահրը: Հասկանալով վտանգի մասին, Թեմուրը շատ հաճախ փորձել է այնտեղ գահ բարձրացնել իր դրածո թագավորին: Կապույտ-հորդայի Խան Ուրուսը փորձել է միավորվել ամենահզոր խաներից մեկի՝ Ջուչիի հետ, բայց նրա նպատակները կանխվել են Ջուչիի և Ֆեոդալների միջև ծագած պայքարի պատճառով: Թեմուրը միշտ օգնել է Թողտամիշ-օգլանին, որի հայրը մահացել է ՈՒլուս-խանի ձեռքով, որից հետո նա նստում է Սպիտակ-հորդայի գահին: Դրանից հետո Թողտամիշ Խանը թշնամական քաղաքականություն է սկսում Մավերաննահրի դեմ: 1387-ին Թողտամիշը Հուսեին Խորեզմ Սոֆիի հետ կատարում են ռազմական գործողություններ է սկսում Բուխարիայի դեմ, որը հանգեցնում է Թեմուրի հետագա արշավանքներին Խորեզմի դեմ:

Երեք տարվա արշավանքները Խորեզմի դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին այսպես ասած ՝՝երեք տարվա՝՝ արշավանքները Պարսկաստանի արևմտյան հատվածի և նրա հարակից տարածքների վրա Թեմուրը սկսեց 1386-ին:1387-ին Թեմուրի զորքերը վերցրեցին Իսֆահանը և գրավեցին Շիրազը: Չնայած հաջող արշավանքներին Թեմուրը ստիպված էր վերադառնալ Մավանդահրայի ներխուժման պատճառով: Իսկ Իսֆահանում ընդամենը 6000 զորաջոկատ էր:Թեմուրը իր հետ վերցնում է նաև Մանսուր Շահին, որը Իսֆահանի ղեկավարն եր: Թեմուրի հեռանալուց կարճ ժամանակ անց սկսվում է ժողովրդական ապստամբություն դարբին Ալի Կուխչեկի գլղավորությամբ Թեմուրի ողջ կայազորը ոչնչանում է: Դրան ի պատասխան Թեմուրի պատասխան հարվածի մասին գրում է Իոհան Շիլտբերգը.

«Վերջինս անմիջապես վերադարձավ, բայց 15 օրվա ընթացքում չէր կարողանում տիրել քաղաքին, հետևաբար, նա բնակիչներին առաջարկեց հրադադարի պայման, այն պայմանով, որ նրանք տալիս են 12000 նետաձիգեր, ինչ որ արշավանքի համար: Բերելուց հետո Թեմուրը հրամայեց կտրել նրանց բոլորի միջնամատը, որից հետո նա նրանց ուղարկեց հետ՝ քաղաք: Դրանից հետո նա հեշտությամբ գրավում է քաղաքը: Բնակիչներին հավաքելուց հետո նա հրամայեց սպանել բոլոր նրանց, ովքեր 14 տարեկանից բարձր էին, իսկ ավելի փողքրերին նա խնայեց: Սպանվածների գլուխները նա հրամայեց հավաքել և աշտարակ սարքել: Հետո նա կանանց և երեխաներին տեղափոխեց քաղաքից դուրս, որտեղ նրանց   բաժանեց մյուսներից, իսկ իր զինվորներին նա հրամայեց, որ տղաների վրա քշեն ձիերով, ծնողները աղաչում էին որպեսզի խնայեն  իրենց երեխաներին, սակայն Թեմուրը չէր լսում նրանց: Թեմուրը շատ էր բարկացել և նույնիսկ նա էլ էր սպանում երեխաներին ասելով, թե ով է համարձակվել իր դեմ դուրս գալ: Ընդհանուր առմամբ շուրջ յոթ հազար մարդ մահացավ, իսկ քաղաքը Թեմուրը հրամայեց կրակի մատնել: Կանանց և երեխաներին նա տարավ Սամարղանդ»:

1388-ին Թեմուրը հարձակվում է թաթարների վրա և գրավում Հորեզմի մայրաքաղաք Ուրգենչը: Թեմուրի հրամանով քաղաքը ոչնչանում է, իսկ նրա տեղը տնկում են գարու ցանքս: Իրականում Ուրգենչը լիովին չէր ոչնչաչվել, պահպանվել են ճարտարապետական գլուխգործոցներ: Օրինակ՝ Արսլանի դամբարանը, Խորեզմաշ-Տակեշայի դամբարանը:

Հինգ տարվա արշավանքներ Ոսկե հորդայի դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաջորդ արշավանքը Թեմուրը սկսեց 1392 թ.-ին դեպի Իրան: Այդ թվականանին Թեմուրը գրավեց Կասպիական տարածաշրջանը, իսկ 1393 թ.-ին գրավեց արևմտյան Իրանը և Բաղդադը, 1394-ին Անդրկովկասը: Վրացական մի քանի արձանագրություններում նկարագրվում է Թեմուրի արշավանքները Վրաստանի ուղղությամբ, իսլամացման քաղաքականությամբ և Թբիլիսիի, վրացական միասնական ուժի: Գեորգի VII-ը 1394 թ.-ին հերթական հարցակումից պաշտպանություն է իրականացնում: Նա վերցնում է կամավորների բանակ, որոնց մեջ էին կովկազցի լեռնեցիները, նեռարյալ Նախերը: Հավաքելով վրաց-լեռնային զորաջոկատը, սկզբում բավականին մեծ հաջողություններ է ունենում: Նույնիսկ կարողանում է ետ շպրտել Թեմուրի առաջնային զորքերին, սակայն ի վերջո Թեմուրի հզոր բանակը կարողանում է վճռել պատերազմի ավարտը: Վրացիները և լեռնեցիները նահանջում են հյուսիս՝ դեպի Կովկազ: Հաշվի առնելով Հյուսիսային Կովկասի ռազմավարական նշանակությունը, հատկապես բնական ամրոցը՝ Դարիալի կիրճը, Թեմուրը որոշում է գրավել այն: Սակայն հսկայական զորքը այնքան էր խառնվել իրար ձորերում և կիրճերում, որ նրանք դարձան ոչ պիտանի: Պաշտպանները կարողանում են սպանել այնքան մարդկանց, որ «Թեմուրի զորքերը շրջվում են»:

Իր ոդիներից մեկին՝ Ումար շահին , Թեմուրը նշանակում է Ֆարսի կառավարիչ, իսկ մյուս որդուն՝ Միհրան շահին Հարավային Կովկասի կառավարիչ: Թողթամիշի ներխուժումը , հանգեցնում է Թեմուրի պատասխան արշավանքին Հյուսիսային Եվրոպայի դեմ (1395 թ.) : Թեմուրը վերջնականապես ոչնչացրեց Թողթամիշին, Թերեքի մոտ հետապնդեց նրան մինչև Մոսկվայի սահմանները: Թողթամիշի պարտությունը անուղակի կերպով օգուտ բերեց ռուսներին, թաթար-մոնղոլների լծից ազատվելու համար: Դրանից բացի Թեմուրի հաղթանակի պատճառով, հյուսիսային մասում Մետաքսի ճանապարհով դեպի Ոսկե-հորդա անկում ապրեց: Քարավանները անցնում էին Թեմուրի թագավորությունով:


Հետապնդելով Թողթամիշի փաղջող զորքին, Թեմուրը ներխուժում է Ռյազան, ավերվեց Ելեցը և Մոսկվան մեծ վտանգի արջև կանգնեց: Երբ մոտեցավ Մոսկվային, 1395թ.-ին օգոստոսի 26-ին Թեմուրը անսպասելիորեն նահանջում է (թերևս նախկինում նվաճված ժողովուրդների ապստամբությունների պատճառով) և հենց նույն օրը դուրս է գալիս Ռուսական սահմաններից:


Ծանոթագրություններ