Լենկթեմուր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox prétendant à un trône.png
Լենկթեմուր
Tamerlan.jpg
Ծնվել է՝ ապրիլի 9, 1336[1][2][3]
Ծննդավայր Շահրիսաբզ, Barlas
Մահացել է՝ փետրվարի 19, 1405[2] (68 տարեկանում)
Վախճանի վայր Շիմքենտ, Թեմուրյանների պետություն
Գուր-Էմիր
Քաղաքացիություն Flag of Turkey.svg Թուրքիա[4]
Տոհմ Timurid dynasty
ռազմիկ
Հայր Taragay
Երեխաներ Շահրուխ, Miran Shah, Jahangir Mirza ibn Timur, Umar Shaikh և Akia Beghi
Կրոնական հավատքներ իսլամ
Լենկթեմուրի կայսրություն, 1365-1405 թվականներին
Թեմուրի դամբարանը Ուզբեկստանի Սամարղանդ քաղաքում
Դամբարանի ներսի զարդանախշեր
Թեմուրի սիրելի կնոջ՝ Բիբի խանումի պատվին կառուցված մզկիթը Սամարղանդում
Թեմուրյանների մզկիթը Հերաթում /Աֆղանստան/
Ամիր Թեմուրի թանգարանը Տաշքենդում
Թեմուրի թանգարանի ներսը

Լենկթեմուր (ապրիլի 9, 1336[1][2][3], Շահրիսաբզ, Barlas - փետրվարի 19, 1405[2], Շիմքենտ, Թեմուրյանների պետություն), միջինասիական զորապետ, ամիրա (1370-1405)։ Մարտում վիրավորվելով՝ ստացել է «Լենկ» (կաղ) մականունը։ 1372-1405–ին ձեռնարկել է ավելի քան 20 խոշոր արշավանք և ստեղծել աշխարհակալություն, որն ընդգրկում էր Միջին Ասիան, Աֆղանստանը, Իրանը, Միջագետքը, Հայաստանը, Վրաստանը և Ատրպատականը։ 1380-90–ական թթ Լենկթեմուրը ավերիչ հարձակումներ է գործել Ոսկե Հորդայի, Հնդկաստանի, իսկ 1400-02–ին՝ թուրքական սուլթան Բայազիդ I–ի դեմ։ Չինաստան կատարած արշավանքն ընդհատվել է Լենկթեմուրի մահվան պատճառով։ Լենկթեմուրը աչքի է ընկել ծայրահեղ դաժանությամբ։

1386-ի գարնանը Լենկթեմուրը առաջին անգամ արշավել է Հայաստան, գրավել Նախիջևանը, պաշարել բերդը, ասպատակել Այրարատը՝ մինչև Կարբի, Բջնի, Սուրմարի և Կողբ, կոտորել Երևան գյուղաքաղաքի բնակիչներին։ 1387-ի գարնանը Լենկթեմուրը արշավել է Հարավային Հայաստան, բայց պարտություն է կրել թուրքմենական կարա-կոյունլու ցեղերից։ Վանը 20 օր դիմադրել է Լենկթեմուրի հրոսակներին, սակայն ամբողջ բնակչությունը կոտորվել է կամ գերեվարվել։ 1394-ին Լենկթեմուրը երկրորդ անգամ արշավել է Առաջավոր Ասիա և, Միջագետքը գրավելուց հետո, թափանցել Արևմտյան Հայաստան, գրավել Երզնկան, Կարսը, Սուրմարին, Բագարանը, Արճեշը։ 1400-ին ավերել է Սեբաստիան։ Նրա օրոք Հայաստանի բնակչության հոծ զանգվածներ գերի են տարվել Միջին Ասիա, իսկ Հայաստանում բնակեցվել են քոչվոր ցեղեր։

Պետության ամրապնդում և ընդարձակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արշավանքներ մողոլական ցեղերի դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մողոլստանը անհրաժեշտ էր գրավել երկրի անվտանգությունը պահպանելու համար: Մողոլ նվաճողները հաճախ էին իրականացնում թալանողական արշավանքներ Սաիրամի, Տոշքենդի, Ֆերգանուի, Յասիի ուղղությամբ: Հատկապես մեծ աղետներ էին բերել 1370-1371 թթ. մողոլ ուլուգզբեկ էմիր Կամար ադ-դինի արշավանքները:

1371-1390 թթ.-ին Թեմուրը յոթ արշավանքներ է կատարում Մողոլստանի ուղղությամբ՝ 1390-ին վերջնականապես ջարդելով Կամար ադ-դինի և Անկա-Թյուրի զորաբանակներին:

Առաջին երկու արշավանքները Կամար ադ-դինի դեմ տեղի ունեցան 1371-ի գարնանը և աշնանը: Առաջին արշավանքը ավարտվեց զինադադարով, իսկ երկրորդ արշավանքի ընթացքում Թեմուրը փախուստի մատնեց մողոլների զորքին և գրավեց բավականին մեծ տարածք:

1375-ին Թեմուրը իրականացրեց երրորդ հաջողված արշավանքը: Նա դուրս եկավ Սայրամից, անցավ Թալաս եւ Թոքքի շրջաններով՝ Չու գետի վերին հատվածում, վերադարձավ Սամարղանդ: Սակայն Կամար ադ-դինը չէր կոտրվել: Երբ Թեմուրի զորքը վերադարձավ Մավերաննահր, Կամար ադ-դինը, ձմռանը 1376-ին ներխուժեց Ֆերգանաա և շրջափակեց Անդիժան քաղաքը, իսկ Թեմուրի երրորդ որդին՝ Ումր-շեյխը (Ֆերգանայի նահանգապետը) փախուստի դիմեց:Զայրացած Թեմուրը շտապեց դեպի Ֆերգանա եւ երկար ժամանակ հետապնդեց թշնամուն Ուզգենի և Յասի լեռներից այն կողմ, մինչև Նարինի հարավային վտակ Աթ-բաշի կիրճը:

1376-1377 թթ. Թեմուրը իրականացրեց իր հինգերորդ արշավանքը Կամար ադ-դինի դեմ: Նա ջարդեց մողոլների զորքը արևմտյան մասում, Իսսիկ-Կուլ լճի մոտ և հետապնդեց նրանց մինչև Կոչքարա լիճը: ՝՝Զաֆար-նամե՝՝ -ում նշվում է նաև վեցերորդ արշավանքի մասին, սակայն այդ ժամանակ էլ Կամար ադ-դինին հաջողվեց փախչել:

1389-1390 թթ. Թեմուրը որոշեց վերջնականապես ջախջախել Կամար ադ-դինին: 1389-ին նա անցավ Իմիլ տարածաշրջանը, բոլոր ուղղություններով՝ հարավից և արևելքից, Բալխաշ լճով և Աթ-Կուլի շրջակայքով, իսկ նրա առաջավոր ջոկատները արևելք հասան Կարա Խոջայի մոտով: 1390-ին Կամար ադ-դինը վերջնականապես ջախջախվեց, և մողոլները դադարեցին սպառնալ Թեմուրի իշխանությանը:

Առաջին արշավանքները Առաջավոր Ասիայի ուղղությամբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1380-ին Թեմուրը արշավանքի է պատրաստվում Մալիկա Գիյաս-ադ-դինա Պիռ-Ալի Երկրորդի դեմ, այն պատճառով, որ Մալիկա Գիյասը չէր ցանկանում իրեն համարել Թեմուրի վասալը և ի պատասխան նա ամրապնդում է իր մայրաքաղաքի՝ Հերաթի պաշտպանական պարիսպները: Սկզբում Թեմուրը դեսպան է ուղարկում, խաղաղ ճանապարհով խնդիրը լուծելու համար, սակայն Մալիկա Գիյաս-ադ-դինա Պիռ-Ալինը մերժում է Թեմուրի առաջարկը և նույնիսկ ձերբակալում է դեսպանին: Դրան ի պատասխան 1380-ին Թեմուրը 10 գնդից բաղկացած զորաջոկատ է ուղարկում Ամուդարիայի ձախ ափ: Նրա զորքը գրավում է Բալխը, Շիբիրգան և Բալխիսը: 1381-ի փետրվարին անձամբ իր զորքի հետ գրավում է Խորասանը նաև Սերախս, Ջամի, Կաուսիա, Տուե և Գելաթ քաղաքները, ընդ որում՝ Գելաթը գրավում է 5-օրյա պաշարումից հետո: Այնուհետև Թեմուրը գրավում է Սեբզեվարը, և արդյունքում ոչնչանում է Սերբեդարի թագավորությունը: 1382-ին Խորասանի կառավարիչ է նշանակվում Թեմուրի որդի՝ Միրան շահը: 1383-ին Թեմուրը ավերում է Սիստանը և դաժանաբար ճնշում սերբեդարների ապստամբությունը՝ Սեբզևարում:

1384 թվականին Թեմուրը գրավում է Աստապատ, Ամուլ, Սառի, Սուլթանիա և Թավրիզ քաղաքները: Արդյունքում Թեմուրը գրավեց ամբողջ Պարսկաստանը:

Պայքար Ոսկե հորդայի դեմ

եմուրի մյուս նպատակը Ոսկե-հորդան գրավելն էր, արևմտյան մասում քաղաքական ազդեցություն ստեղծել եւ միավորվել Մոլոլիստան եւ Մավերաննահրը: Հասկանալով վտանգի մասին, Թեմուրը շատ հաճախ փորձել է այնտեղ գահ բարձրացնել իր դրածո թագավորին: Կապույտ-հորդայի Խան Ուրուսը փորձել է միավորվել ամենահզոր խաներից մեկի՝ Ջուչիի հետ, բայց նրա նպատակները կանխվել են Ջուչիի և Ֆեոդալների միջև ծագած պայքարի պատճառով: Թեմուրը միշտ օգնել է Թողթամիշ-օգլանին, որի հայրը մահացել է ՈՒլուս-խանի ձեռքով, որից հետո նա նստում է Սպիտակ-հորդայի գահին: Դրանից հետո Թողթամիշ Խանը թշնամական քաղաքականություն է սկսում Մավերաննահրի դեմ: 1387-ին Թողթամիշը Հուսեին Խորեզմ Սոֆիի հետ կատարում են ռազմական գործողություններ Բուխարիայի դեմ, որը հանգեցնում է Թեմուրի հետագա արշավանքներին Խորեզմի դեմ:

Երեք տարվա արշավանքներ Խորեզմի դեմ

Առաջին այսպես ասած ՝՝երեք տարվա՝՝ արշավանքները Պարսկաստանի արևմտյան հատվածի և նրա հարակից տարածքների վրա Թեմուրը սկսեց 1386-ին:1387-ին Թեմուրի զորքերը վերցրեցին Իսֆահանը և գրավեցին Շիրազը: Չնայած հաջող արշավանքներին Թեմուրը ստիպված էր վերադառնալ Մավանդահրայի ներխուժման պատճառով: Իսկ Իսֆահանում ընդամենը 6000 զորաջոկատ էր:Թեմուրը իր հետ վերցնում է նաև Մանսուր Շահին, որը Իսֆահանի ղեկավարն եր: Թեմուրի հեռանալուց կարճ ժամանակ անց սկսվում է քաղաքացիական ապստամբություն դարբին Ալի Կուխչեկի գլխավորությամբ, Թեմուրի ողջ կայազորը ոչնչանում է: Թեմուրի պատասխան հարվածի մասին գրում է Իոհան Շիլտբերգը.

«Վերջինս անմիջապես վերադարձավ, բայց 15 օրվա ընթացքում չէր կարողանում գրավել քաղաքը, հետևաբար, նա բնակիչներին առաջարկեց հրադադարի պայմանագիր, այն պայմանով, որ նրանք տալիս են 12000 նետաձիգեր, ինչ որ արշավանքի համար: Բերելուց հետո Թեմուրը հրամայեց կտրել նրանց բոլորի միջնամատը, որից հետո նա նրանց ուղարկեց հետ՝ քաղաք: Դրանից հետո Թեմուրը հեշտությամբ գրավում է քաղաքը: Բնակիչներին հավաքելուց հետո նա հրամայեց սպանել բոլոր նրանց, ովքեր 14 տարեկանից բարձր էին, իսկ ավելի փոքրերին նա խնայեց: Սպանվածների գլուխները նա հրամայեց հավաքել և աշտարակ կառեւցել: Հետո նա կանանց և երեխաներին տեղափոխեց քաղաքից դուրս, որտեղ նրանց բաժանեց մյուսներից, իսկ իր զինվորներին հրամայեց, որ տղաների վրա քշեն ձիերով, ծնողները աղաչում էին որպեսզի խնայեն իրենց երեխաներին, սակայն Թեմուրը չէր լսում նրանց: Թեմուրը շատ էր բարկացել և նույնիսկ նա էլ էր սպանում երեխաներին ասելով, թե ով է համարձակվել իր դեմ դուրս գալ: Ընդհանուր առմամբ շուրջ յոթ հազար մարդ մահացավ, իսկ քաղաքը Թեմուրը հրամայեց կրակի մատնել: Կանանց և երեխաներին նա տարավ Սամարղանդ»:


1388-ին Թեմուրը հարձակվում է թաթարների վրա և գրավում Խորեզմի մայրաքաղաք Ուրգենչը: Թեմուրի հրամանով քաղաքը ոչնչանում է, իսկ նրա տեղը տնկում են գարու ցանքս: Իրականում Ուրգենչը լիովին չէր ոչնչաչվել, պահպանվել են ճարտարապետական գլուխգործոցներ: Օրինակ՝ Արսլանի դամբարանը, Խորեզմաշ-Տակեշայի դամբարանը:

Հինգ տարվա արշավանքներ Ոսկե հորդայի դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաջորդ արշավանքը Թեմուրը սկսեց 1392 թ.-ին դեպի Իրան: Այդ թվականանին Թեմուրը գրավեց Կասպիական տարածաշրջանը, իսկ 1393 թ.-ին գրավեց արևմտյան Իրանը և Բաղդադը, 1394-ին Անդրկովկասը: Վրացական մի քանի արձանագրություններում նկարագրվում է Թեմուրի արշավանքները Վրաստանի ուղղությամբ, իսլամացման քաղաքականությամբ և Թբիլիսիի, վրացական միասնական ուժի: Գեորգի VII-ը 1394 թ.-ին հերթական հարցակումից պաշտպանություն է իրականացնում: Նա վերցնում է կամավորների բանակ, որոնց մեջ էին կովկազցի լեռնեցիները, նեռարյալ Նախերը: Հավաքելով վրաց-լեռնային զորաջոկատը, սկզբում բավականին մեծ հաջողություններ է ունենում: Նույնիսկ կարողանում է ետ շպրտել Թեմուրի առաջնային զորքերին, սակայն ի վերջո Թեմուրի հզոր բանակը կարողանում է վճռել պատերազմի ավարտը: Վրացիները և լեռնեցիները նահանջում են հյուսիս՝ դեպի Կովկաս: Հաշվի առնելով Հյուսիսային Կովկասի ռազմավարական նշանակությունը, հատկապես բնական ամրոցը՝ Դարիալի կիրճը, Թեմուրը որոշում է գրավել այն: Սակայն հսկայական զորքը այնքան էր խառնվել իրար ձորերում և կիրճերում, որ նրանք դարձան ոչ պիտանի: Պաշտպանները կարողանում են սպանել այնքան մարդկանց, որ «Թեմուրի զորքերը շրջվում են»:

Իր ոդիներից մեկին՝ Ումար շահին , Թեմուրը նշանակում է Ֆարսի կառավարիչ, իսկ մյուս որդուն՝ Միհրան շահին Անդրկովկասի կառավարիչ: Թողթամիշի ներխուժումը Անդրկովկաս հանգեցնում է Թեմուրի պատասխան արշավանքին Արևելյան Եվրոպայի դեմ (1395 թ.) : Թեմուրը վերջնականապես ոչնչացրեց Թողթամիշին, Թերեքի մոտ հետապնդեց նրան մինչև Մոսկովյան իշխանության սահմանները: Թողթամիշի պարտությունը անուղակի կերպով օգուտ բերեց ռուսներին, թաթար-մոնղոլների լծից ազատվելու համար: Դրանից բացի, Մետաքսի ճանապարհի հյուսիսային ճյուղը, որ անցնում էր Ոսկե-հորդայով, անկում ապրեց: Քարավանները սկսեցին անցնել Թեմուրի տիրույթներով:

Հետապնդելով Թողթամիշի փախչող զորքին՝ Թեմուրը ներխուժեց Ռյազան, ավերեց Ելեցը, իսկ Մոսկվան մեծ վտանգի առջև կանգնեց: Սկսելով հարձակումը Մոսկվայի դեմ՝ 1395թ. օգոստոսի 26-ին Թեմուրը անսպասելիորեն ետ շրջեց զորքը (թերևս նախկինում նվաճված ժողովուրդների ապստամբությունների պատճառով) և դուրս եկավ ռուսական սահմաններից հենց այն օրը, երբ մոսկվացիները դիմավորեցին իրենց օգնության եկած վլադիմիրցիներին, որոնք իրենց հետ բերել էին Սուրբ Տիրամոր վլադիմիրյան սրբապատկերը (ի դեպ, այդ սրբապատկերը նշյալ օրվանից համարվում է Մոսկվա քաղաքի հովանավորը):

Ըստ ,,Զաֆար-Նամե,, Շարաֆ ադ Դինի Թեմուրը գտվում էր Դոն գետի մոտ, նրա հաղթանակից հետո Թողթամիշի նկատմամբ և մինչև Ոսկե-հորդայի պարտությունը՝ 1395 թ.ին : Թեմուրը անձամբ հետևեց Թողթամիշի փաղջող զոէին և կոտորում նրանց Դնեպրի մոտ: Ըստ տվյալների նրա նպատակը ռուսական հողերի գրավումը չէր: Սահմանին հասնում են նրա զորքի մի մասը, իսկ նա ոչ: Այստեղ նրա զորքերը մնացին 2 շաբաթ: Ինչպես հետևել են ռուս գրողնեը, Թեմուրի զորքերը բաժանվելով 2 մասի կանգնել են Դոնգետի 2 հատվածում: Շարաֆ ադ Դինի իր գրքում չի ներկայացրել կռվի ոչ մի տեսարան: Թեմուրը բավականին հեշտ գրավում է Ռուսաստանի քաղաքների մեծ մասը: Հետո Թեմուրը վերցնում է նաև Ազովը և Թեոդոսիան, վառում է Սառաի բատուն և Աստրախանը:

1936թ. ին Թեմուրը վերադառնում է Սամարղանդ: 1936թ.ին իր որդուն՝ Շախրուխային նշանակում է Հորասանի, Սիստանի և մազանդերանի կառավարիչ:

Հնդկաստանի դեմ ապստամբությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1398 թ.ին Թեմուրը նախատեսում է ապստամբություն Հնդկաստանի դեմ: Ճանապարհին նա հաղթում է նաև Կաֆիրիստանի լեռնեցիներին:Դեկտեմբերին Թեմուրը արդեն Դելիում էր: Նա ջարդում է Դելիի սուլթանությանը և առանց դիմադրության վերցնում քաղաքը, որը միքանի օրից թալանվում է և վառվում, Թեմուրի հրամանով:Թեմուրի հրամանով մոտ 100.000 հնդիկ գերի զինվորներ մահապատժի են ենթարկվում, ապտամբություն բարձրացնելու համար:Նա Սամարղանդ է վերադառնում ահռելի հարստությամբ:

Յոթ տարվա ապստամբությունը Օսմանյան կայսրության դեմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Лэмб Гарольд. Тамерлан. Правитель и полководец / Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — М.: Центрполиграф, 2002. — 334 с. — («Nomen est Omen»). — ISBN 5-227-01788-3
  • Лэмб Гарольд. Тамерлан. Потрясатель вселенной / Пер. с англ. Д. В. Вознякевича. — М.: Вече, 2008. — 340 с. — («Terra Historica»). — ISBN 978-5-9533-3348-1
  • Лэн-Пуль Стенли. Мусульманские династии / Пер. с англ. В. В. Бартольда. — М.: Восточная литература РАН; Муравей, 2004. — 312 с.
  • Мароцци Джастин. Тамерлан: Завоеватель Мира / Пер. с англ. А. Г. Больных. — М.: АСТ; Хранитель, 2007. — 446 с. — («Историческая библиотека»). — ISBN 978-5-17-046324-4
  • Нагель Тильман. Тимур-завоеватель и исламский мир позднего средневековья / Пер. с нем. Л. И. Ясинской. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 640 с. — («След в истории»). — ISBN 5-222-00104-0
  • Ру Ж.-П. Тамерлан / Пер. с фр. Е. А. Соколова. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 295 [9] с.: ил. — 4-е изд. — («Жизнь замечательных людей»).
  • Тамерлан. Эпоха. Личность. Деяния. / Под ред. Р. Рахманалиева. — М.: ГУРАШ, 1992. — 544 с. — ISBN 5-7294-0038-1
  • Тамерлан — покоритель Азии. / Сост. В. Петров. — М.: Ломоносовъ, 2015. — 224 с. — («История. География. Этнография»). — ISBN 978-5-91678-280-6
  • Телицын В. Л. Тамерлан. Легенды жизни и смерти. «Сезам, откройся…» — М.: Таус, 2006. — 360 с.: ил. — ISBN 978-5-903011-12-4
  • Катанов Н. Ф. Предание тобольских татар о грозном царе Тамерлане // Ежегодник Тобольского губернского музея : журнал. —Тобольск, 1898. — Т. IX. — С. 50-52.
  • Бородин С. П. Звезды над Самаркандом: В 2-х тт. — М.: Дрофа, 1994. — 544 + 832 с. — («Всемирная история в романах»). — ISBN 5-7107-0244-7
  • Деревьев М. М., Сегень А. Ю. Тимур. Тамерлан. — М.: Армада, 1996. — 556 с. — («Великие властители в романах»). — ISBN 5-7632-0147-7
  • Липовский Ю. О. Камень Тамерлана. Историческая повесть. — СПб.: Диля, 2004. — 288 с. — ISBN 5-88503-208-4
  • Сегень А. Ю. Тамерлан. Исторический роман. — М.: Вече, 2007. — 640 с. — («Всемирная история в романах»). — ISBN 978-5-9533-2283-6
  • Семёнова Т. И. Тамерлан. Копьё судьбы. Роман. — М.: Аквилегия-М, 2016. — 672 с. — («Фаэтон»). — ISBN 978-5-906819-33-8
  • Хукхэм Хильда. Властитель семи созвездий. — Ташкент: Адолат, 1995. — 320 с.
  • Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 1. Путь к вершине / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2012. — 260 с. — ISBN 978-5-93883-182-7
  • Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 2. Властелин мира / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2013. — 264 с. — ISBN 978-5-91146-817-0

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]