Լենկթեմուր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox prétendant à un trône.png
Լենկթեմուր
Tamerlan.jpg
Ծնվել է՝ ապրիլի 8, 1336({{padleft:1336|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:8|2|0}})[1]
Ծննդավայր Շահրիսաբզ
Մահացել է՝ հունվարի 19, 1405({{padleft:1405|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:19|2|0}}) (68 տարեկանում)
Վախճանի վայր Շիմքենտ
Գուր-Էմիր
Տոհմ Թեմուրյանների պետություն
Հայր Taragay
Երեխաներ Շահրուխ և Miran Shah
Կրոնական հավատքներ Սուֆիզմ
Լենկթեմուրի կայսրություն, 1365-1405 թվականներին

Լենկթեմուր (ապրիլի 8, 1336[1], Շահրիսաբզ - հունվարի 19, 1405, Շիմքենտ), միջինասիական զորապետ, ամիրա (1370-1405)։ Մարտում վիրավորվելով՝ ստացել է «Լենկ» (կաղ) մականունը։ 1372-1405–ին ձեռնարկել է ավելի քան 20 խոշոր արշավանք և ստեղծել աշխարհակալություն, որն ընդգրկում էր Միջին Ասիան, Աֆղանստանը, Իրանը, Միջագետքը, Հայաստանը, Վրաստանը և Ատրպատականը։ 1380-90–ական թթ Լենկթեմուրը ավերիչ հարձակումներ է գործել Ոսկե Հորդայի, Հնդկաստանի, իսկ 1400-02–ին՝ թուրքական սուլթան Բայազիդ I–ի դեմ։ Չինաստան կատարած արշավանքն ընդհատվել է Լենկթեմուրի մահվան պատճառով։ Լենկթեմուրը աչքի է ընկել ծայրահեղ դաժանությամբ։

1386-ի գարնանը Լենկթեմուրը առաջին անգամ արշավել է Հայաստան, գրավել Նախիջևանը, պաշարել բերդը, ասպատակել Այրարատը՝ մինչև Կարբի, Բջնի, Սուրմարի և Կողբի, կոտորել Երևան գյուղաքաղաքի բնակիչներին։ 1387-ի գարնանը Լենկթեմուրը արշավել է Հարավային Հայաստան, բայց պարտություն է կրել թուրքմենական Կարա-Կոյունլու ցեղերից։ Վանը 20 օր դիմադրել է Լենկթեմուրի հրոսակներին, սակայն ամբողջ բնակչությունը կոտորվել է կամ գերեվարվել։ 1394-ին Լենկթեմուրը երկրորդ անգամ արշավել է Առաջավոր Ասիա և, Միջագետքը գրավելուց հետո, թափանցել Արևմտյան Հայաստան, գրավել Երզնկան, Կարսը, Սուրմարին, Բագարանը, Արճեշը։ 1400-ին ավերել է Սեբաստիան։ Նրա օրոք Հայաստանի բնակչության հոծ զանգվածներ գերի են տարվել Միջին Ասիա, իսկ Հայաստանում բնակեցվել են քոչվոր ցեղեր։

Իր նվաճումների արդյունքում Լենկ Թեմուրը ստեղծեց հսկայական աշխարհակալություն, որի մեջ ընդգրկված էին Միջին Ասիան, Աֆղանստանը, Իրանը, Միջագետքը, Հայաստանը, Վրաստանը և Ատրպատականը:

Նրա նպատակը թուրքական տերության վերջը դնելն էր: 1402 թ. ջախջախեց սուլթան Բայազետ Ա-ին: Սրանով Լենկ Թեմուրը ոչ միայն երկարացրեց հոգեվարք ապրող Բյուզանդական կայսրության կյանքը, այլև միառժամանակ Եվրոպան փրկեց թուրքական ասպատակություններից: Սուլթան Բայազետին ջախջախելուց հետո նա վերադարձավ Սամարղանդ, պլանավորում էր նվաճել ողջ Արևմուտքը, սակայն 1404 թ. Սամարղանդում հանկարծամահ եղավ:

Ռուս անվանի պատմաբան Սերգեյ Գլինկան, որ մանրամասն ուսումնասիրել է Լենկ Թեմուրի կյանքը, պնդում է, որ նա ծագումով հայ էր: Ավելին՝ պատմաբանի կարծիքով՝ Թեմուրը մինչև կյանքի վերջը հիշել է իր հայկական ծագման մասին և միշտ շրջապատված է եղել ազգակիցներով: Իր մայրաքաղաք Սամարղանդի շինարարությունը նա բացառապես վստահել է հայերին, հայերը Թեմուրի հսկայածավալ կայսրության մեջ կարող էին անարգել առևտուր անել:

Նա Արցախից 10000 հայ երիտասարդների տեղահանեց և բնակեցրեց Աֆղանստանում: Գուցե այդ պատճառով շատ ուսումնասիրողներ Աֆղանստանի անունը փորձում են կապել Աղվանքի հետ: Այս պատանիները հետագայում իսլամ ընդունեցին ու դարձան ղզլայ մարտունակ ցեղախումբը: Նրանք շատ ռազմատենչ էին ու մի քանի անգամ փորձեցին գրավել աֆղանական գահը:

Հետաքրքիր պատմություն կա ավանդված Լենկ Թեմուրի անեծքի մասին:

1941 թ. ամռանը Իոսիֆ Ստալինը մի խումբ հնագետների հրամայում է բացել Սամարղանդում գտնվող Լենկ Թեմուրի գերեզմանը: Ասում են, որ նրա գերեզմանում գրություն է հայտնաբերվել, որում ասվում է. «Նա, ով կբացի իմ գերեզմանը, պատերազմի չար ոգին դուրս կթողնի, ավելի հզոր, քան ես»: Երկու օր անց գերմանական զորքերը ներխուժում են Խորհրդային Միության տարածք:

Ստալինը 1942 թ. հրամայել է վերահուղարկավորել Լենկ Թեմուրի մնացորդները: Շատ չանցած՝ գերմանական բանակը ջախջախվում է Ստալինգրադի մոտ, ինչը բեկումնային է դառնում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում:

Տարօրինակ է, բայց ճիվաղը իր հետքն է թողել նաև արվեստում: Կաղ, կուզիկ ու միաչքանի Թեմուրը հանձնարարում է իր երկրի նկարիչներից մեկին նկարել իրեն: Նկարիչը նկարում է այնպես, ինչպիսին կար բռնակալը` կաղ ու միաչքանի: Թեմուրը տեսնելով նկարը` հանձնարարում է գլխատել նկարչին: Այսպես արվեստում երևաց ռեալիզմը: Թեմուրի հրավիրած հաջորդ նկարիչը` իմանալով առաջին նկարչի պատմությունը, նրան նկարեց բոլորովին այլ կերպ. բարձրահասակ, հաղթանդամ, գեղեցիկ: Թեմուրը տեսնելով նկարը` գլխատել տվեց նկարչին: Այսպես արվեստում ծնվեց ռոմանտիզմը: Իսկ հրավիրված երրորդ նկարիչը Թեմուրի կուզիկությունը թաքցնելու համար նրան պատկերեց ձիու վրա, և առողջ աչքի ու ոտքի կողմից: Թեմուրը տեսնելով նկարը` շատ հավանեց ու մեծ պարգևների արժանացրեց նկարչին:

Այսպես արվեստում ծնվեց սյուրռեալիզմը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Record #118622803 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է օգոստոսի 13-ին 2015:

http://ankakh.com/article/12287/lyenk-thyemvor