Վոլգա (գետ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Վոլգա (այլ կիրառումներ)
Վոլգա
Волга
Russia River Volga.jpg
Վոլգան
Volgarivermap.png
Բնութագիր
Երկարություն 3530 կմ
Ավազան Կասպից ծով
 · Գետաբերանի տեղակայում Կասպից ծով
Տեղակայում
Հոսող հոսքեր Վետլուգա, Կամա, Օկա և Սուրա
Ջրի մարմիններ Կասպից ծով
Երկիր Ռուսաստան Ռուսաստան
Գետը Վիքիպահեստում

Վոլգա (մարիներեն՝ Юл, թաթ.՝ Идел, չուվաշերեն՝ Атӑл, էրզ.՝ Рав, հին սլավոներեն՝ Вльга, ղազ.՝ Едiл), գետ Ռուսաստանի եվրոպական մասում, երկրագոնդի խոշոր գետերից մեկը, Եվրոպայի խոշորագույն գետը։ Երկարությունը՝ 3530 կմ (նախքան ջրամբարների կառուցումը՝ 3690 կմ)։ Ավազանի մակերեսը՝ 1 360 000 կմ²։ Վոլգայի ափերին են գտնվում չորս քաղաք-միլիոնատերերը (աղբյուրից դեպի բերան): Նիժնի նովգորոդ, Կազան, Սամարա, Վոլգոգրադ: xx դարի 30-80-ական թվականներին Վոլգայի վրա կառուցվել են ութ հիդրոէլեկտրակայաններ, որոնք կազմում են Վոլժսկի-Կամսկի կասկադի բաղկացուցիչ մասեր:

Անվանման ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Իտիլ (Վոլգայի անվանում) 

Ըստ անտիկ դարաշրջանի պատմիչներ Կլադվի Պտոլեմիի և Ամմիան Մարցելլինի Վոլգան ուներ Ռա [1] անվանումը: լատ.՝ Rha (ср. մոկշ.՝  և էրզ.՝ Рав — երկու անունները իրանական ծագումով). Բյուզանդական քրոնիկ Ֆեոֆան Խոստովանահայրը, նկարագրելով Հյուսիսային Սևծովյան ափամերձ բնակավայրերի աշխարհագրական անվանումը, մի քանի անգամ հիշատակում է «ամենամեծ գետը, որ հոսում է օվկիանոսից մինչև սարմատների երկիրը, և կոչվում է Ατελ»: Լատիներենից թարգմանաբար՝ մեղվաբույծ, «հունական բնագրի ստեղծումից կես դար անց», կոչվել է Atel[2]. Դարի կեսերին հայտնի էր Իտել անվանումով: Ներկայիս Վոլգա անունը պրոտո-սլավոնական Vьlga անվանումից է, որը նշանակում է խոնավություն՝ во́лглый — волога — влага: Անվան ծագման սլավոնական տարբերակը նշվում է հետևյալ գետերի անվանումներից՝ Влга Չեխիայում և Իվոլգա Լեհաստանում[3].

Պալեո-Վոլգա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վոլգա գետի երկրաբանական պատմությունը սկսվում է 5 միլիոն տարի առաջ Պլյոսենից: Գետի աղբյուրը Ուրալյան լեռներն էին, իսկ գլխավոր ալիքը անցնում էր Կամայի միջով: Ներկայիս վերին հատվածները նախկինում փոքրիկ վտակներ էին: Պալեո-Վոլգան Կասպից ծովն է լցվում ներկայիս Բաքվի շրջանում: Պալեո-Վոլգան հոսում էր կիրճի միջով եւ ներկայացնում էր փոթորկոտ լեռնային գետ: Այս ժամանակաշրջանում տարածաշրջանի կլիման սինթրոպիկ էր, իսկ գետի ափերին աճում է մագնոլիա: 3-1 միլիոն տարի առաջ Կասպից ծովի մակարդակի բարձրացումը հանգեցրեց Պալեո-Վոլգայի անհետացմանը, քանի որ Կասպիցը հյուսիսում հասավ Կեմսկի բերանը: Հետագայում սառցադաշտը եւ սառցադաշտերի հետագա հալեցումը ձեւավորեցին գետի ժամանակակից տեսակը: Դնեպրի սառցադաշտի դարաշրջանում (300 հազար տարի առաջ), սառույցը ծածկեց Վոլգայի ավազանը և ձգվեց մինչեւ ժամանակակից Վոլգոգրադի տարածքը: Սակայն կա ենթադրություն, որ մինչեւ Պալեո-Դոնի սառցակալելը Վոլգա գետը չի եղել, Վերին Վոլգայի հոսանքները լցվում էին Պալեո-Դոն, իսկ Պալեո-Կաման լցվում էր Կասպից ծով:

Պատմական տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեփան Ռազինը Վոլգան է նետում պարսից արքայադստերը

Ենթադրվում է, որ Վոլգայի մասին առաջին հիշատակումները հանդիպում են հին հունական պատմիչ Հերոդոտոսի աշխատություններում (Ք.ա. V դար), որտեղ պատմվում է պարսից Դարեհ I-ի զբոսանքի մասին սկյութների երկրում : Հերոդոտոսը նշում է, որ Դարեհը, Տանայիս գետի վրայով (ներկ. Դոն) հետևելով սկյութներին, կանգ է առել Օար գետի վրա [4]: Օար գետը փորձում են նույնացնել Վոլգայի հետ, սակայն Հերոդոսը նշում է, որ այն թափվում է Մեոտիդի մեջ (ներկ. Ազովի ծով):

Աշխարհագրական տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վոլգայի տեսքը արբանյակի նկարիցТерра[5]
Վոլգայի ավազան

Վոլգան սկիզբ է առնում Վալդայի լեռներից (228 մետր բարձր.) և թափվում է Կասպից ծովը: Գետաբերանը գտնվում է ծովի մակարդակից 28 մետր բարձրության վրա: Վոլգան համարվում է աշխարհի ամենաջրառատ գետը: Գետի ընդհանուր ջրային ավազանը կազմված է 151 հազար ավազաններից, որոնք ներառում են շուրջ 200 վտակներ: Ձախ վտակներն ավելի շատ են և ավելի ջրառատ, քան աջ վտակները: Ամենանշանակալից վտակը համարվում է Կամիշինը: Վոլգայի ավազանը զբաղեցնում է Ռուսաստանի եվրոպական տարածքի մոտ 1/3-ը եւ արեւմուտքից անցնում է Արեւմտյան Վալդայից եւ Կենտրոնական Ռուսական բարձրավանդակից դեպի Ուրալ: Վոլգայի ջրամբարի հիմնական,սնուցող մասը, աղբյուրից դեպի Նիժնի Նովգորոդ եւ Կազան քաղաքներ, տեղակայված է անտառային գոտում, ավազանի միջին մասը՝ Սամարա եւ Սարատով քաղաքները` անտառային-տափաստանի գոտում, ստորին մասը` տափաստանային գոտում՝ Վոլգոգրադ քաղաքը, իսկ հարավային մասը՝ կիսաանապատային գոտում: Ընդունված է Վոլգան բաժանել երեք մասի. վերին Վոլգան` աղբյուրից դեպի Օկայի բերան, միջին Վոլգա` Օկայի գագաթից մինչեւ Կամայի բերանը եւ ստորին Վոլգան` Կամայի հետ միավորումից մինչեւ Կասպից ծովе[6]:

Վոլգայի աղբյուրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վոլգայի աղբյուրը


Վոլգայի աղբյուրըբանալին, Տվերի մարզի Վոլգովերխովյան գյուղն է: Վերին հոսանքներում, Վալդայի հովտում, Վոլգան անցնում է փոքրիկ լճերից՝ Մալո եւ Բոլշայա Վերխետի, այնուհետեւ Վերին Վոլգա ջրամբարում միավորված մի շարք մեծ լճերի` Վերներեւոլսկի լճերի `Սթերժի, Վսելուգի, Փենոյի եւ Վոլգայի համակարգի միջոցով:

Վոլգայի աղբյուրը

Վերին Վոլգա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրի հոսանքների կարգավորման և նավարկելիությունն ապահովելու նպատակով 1843 թվականին Վոլգայի Վերին լճեր կոչվող համակարգով կառուցվել է ջրամբար` Վերնեվոլժսկի Բեյսլոթ: Աղբյուրից Վոլգայի առաջին խոշոր բնակավայրը Ռժեվ քաղաքն է:

Տրվեր եւ Ռիբինսկ քաղաքների միջեւ ստեղծվեց Վոլգայի` Իվանկովսկու ջրամբարը (այսպես կոչված, Մոսկովյան ծովը) ամբարտակով, Դուբնայի շրջակայքում գտնվող ՀԷԿ-ը, Ուգլիչի ջրամբարը (Ուգլիչի ՀԷԿ-ի մոտ), Ռիբինսկի ջրամբարը (Ռիբինսկի ՀԷԿ-ի մոտ): Ռիբինսկ-Յարոսլավլյան շրջանում եւ Կոստրոմայից ներքեւ, գետը հոսում է նեղ հովտում, բարձր ափերով` անցնելով Ուգլիչսկո-Դանիլովյան և Գալիչսկո-Չուխլոմսկի լեռները: Այնուհետև, Վոլգան հոսում է Ունժենկայա եւ Բալախնայի հովիտներով: Գորոդեցիում (Նիժնի Նովգորոդից վերև), Նովգորոդի ՀԷԿ-ի կողմից բաժանելով Վոլգան, ձևավորվում է Գորկու ջրամբարը: Վերին Վոլգայի խոշորագույն վտակներն են` Սելիժարովկան, Տման, Տվերցան, Մալագան, Շեկսնան, Կոտորոսլան, Ուժնան:

Միջին Վոլգա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վոլգան Նիժնի Նովգորոդի մոտ

Միջին հատվածում Վոլգան դառնում է ավելի ջրառատ: Նա հոսում է Պրիվոլժսկիե բարձրավանդակի հյուսիսային մասի երկայնքով: Գետի աջ ափը բարձր է, իսկ ձախ ափը՝ ցածր: Չեբոքսարում կառուցվել է Չեբոքսարի ՀԷԿ-ը, իսկ նրանից վերև գտնվում է Չեբոքսարի ջրամբարը: Միջին Վոլգայի խոշորագույն վտակներն են՝ Օկան, Սուրան, Վետլուգան և Սվիանան:

Ստորին Վոլգա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորին հատվածում, Կամային խառնվելուց հետո, Վոլգան դառնում է ավելի հզոր գետ: Այստեղ այն հոսում է Պրիվոլժսկիե բարձրավանդակի երկայնքով: Տոլյատի քաղաքի մոտ, Սամարայի Լուկից վերև, որը ձևավորվում է Վոլգա գետի միջոցով, Ժիգուլևյան լեռները ձգելով կառուցվել է Ժիգուլևյան ՀԷկ-ի ամբարտակը, որից վերև գտնվում է Կույբիշևի լայնատարած ջրամբարը: Բոլագովո քաղաքի մոտ, Վոլգայի վրա կառուցվել է Սարատովի հիդրոէլեկտրակայանի պատնեշը: Նրանից վերև Սարատովի ջրամբարն է: Ստորին Վոլգան ստանում է համեմատաբար փոքր վտակներ `Սոկ, Սամարա, Մեծ Իդրիզ, Էրուսլան: Վոլգոգրադում, Վոլժսկոյ ՀԷԿ-ի շրջանում, Վոլգայից առանձնանում է ձախ թևը՝ Ախտուբան (երկարությունը 537 կմ), որը հոսում է գետի հիմնական մասին զուգահեռ: Վոլգայի և Ախտուբայի միջև ընկած մեծ տարածությունը, որի մեջ կան մեծ քանակությամբ ջրամբարներ և առվակներ, կոչվում է Վոլգա- Ախտուբինսկի հեղեղուտ, և, որի լայնությունը հասել է նույնիսկ մինչև 20—30կմ: Ախտուբայի եւ Վոլգոգրադի միջեւ Վոլգայի վրա կառուցվել է «Վոլգա» ՀԷԿ-ը, որի պատնեշի վերեւում տարածվում է Վոլգոգրադի ջրամբարը:

Վոլգայի դելտան սկսվում է Բուզանի թևի ( Աստրախանից 46 կմ հյուսիս) և Վոլգայի հոսանքի բաժանման վայրից եւ հանդիսանում է ամենամեծը Ռուսաստանում և խոշորագույններից մեկը՝ Եվրոպայում: Դելտայում հաշվվում են շուրջ 500 փոքր գետեր և գետակներ: Հիմնական վտակներն են՝ Բուզան, Բախտեմիրը, Կամիզյակը, Հին Վոլգան, Բոլդան, Ախտուբան, նրանցից նավարկելի է Բախտեմիրը, որը ձևավորում է Վոլգա-Կասպիական ջրանցքը: Վոլգայի ստորին հատվածի ճյուղերից մեկը՝ Կիգաչը, հատում է Ղազախստանի տարածքը: Ստորին Վոլգան անցնում է Սարատովի մարզի միջով (բացառությամբ ամենահյուսիսային շրջանների), Վոլգոգրադի մարզով, Կալմիկական հանրապետությունով և Աստրախանի մարզով:

Վոլգայի ափերը Ռայգորոդ գյուղի մոտից- Ստորին Վոլգա

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Бронштэн В. А. Клавдий Птолемей: II век н. э. — М.: Наука, 1988. — 240 с. — С. 144 — ISBN 5-02-001300-5.
  2. Чичуров И. С. Экскурс Феофана о протобулгарах // Древнейшие государства на территории СССР. 1975. — М.: Наука, 1976. — С. 65—80.
  3. Иванов В. Ф. Топонимический словарь Селигерского края. — 2003.
  4. Հերոդոտ. История (IV, 123—124). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М.: Наука, 1982. — С. 149.
  5. Միջին և ստորին Վոլգայի հիմնական քաղաքնեի նկարները:
  6. Россия. Большой лингвострановедческий словарь / Под общ. ред. Ю. Е. Прохорова. — М.: АСТ-Пресс Книга, 2007. — С. 107. — 736 с. — ISBN 978-5-462-00590-9.