Չինգիզ խան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Չինգիզ խան
Մոնղոլական կայսրության Մեծ Խան
Genghis Khan.jpg
Իշխանությունգարուն 1206օգոստոսի 25, 1227
(ավելի քան 20 տարի)
Թագադրումգարուն[1] 1206 թ., Մոնղոլիա
Լրիվ անուն
Cinggis qagan.svg
Չինգիս խան
Մոնղոլական կիրլիցա այբուբեն։ Чингис Хаан
Չինգիզ խագան
Մոնղոլական այբուբեն (աջ)։
Չինգիս խագան
Անունը ծնվելիս:
Temujin,
մոնղ.՝ Тэмүжин Թեմուչին,
Կաղապար:Lang-xng;[2]
ՏիտղոսներԽան, Խագան
Ծնվել է՝1162[3]
ԾննդավայրԴելյուն-Բոլդոկ, Մոնղոլիա
Մահացել է՝օգոստոսի 25, 1227
Վախճանի վայրYinchuan, Չինաստան
անհայտ
ՔաղաքացիությունՄոնղոլական կայսրություն
Ազգությունմոնղոլ
ՀաջորդողՈւգեդեյ խան
ՏոհմԲորջիգին
քաղաքական գործիչ և ռազմիկ
ՀայրԵսուգեյ
ՄայրՕելուն[4]
ԵրեխաներՋոչի խան[4], Չաղաթայ[5][6][4], Ուգեդեյ[4], Թոլույ խան[4], Ու Լու Շի[4], Alahaibieji[4], Թյումելյուն[4], Չեչեյիխեն[4], Yeli'andun[4], Il-Altun[4], Huochenbieji[4], Kölgen[4], Chawuer և Shuerche[7]

Չինգիզ խան (1162[3], Դելյուն-Բոլդոկ, Մոնղոլիա - օգոստոսի 25, 1227, Yinchuan, Չինաստան), ծննդյան անունը՝ Թեմուչին։ Ծնվել է Բահաթուր (քաջազուն) Եսուգեյի ընտանիքում։ Աշխարհի ամենաերկար գոյատևած, ամենամեծ՝ Մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը։ Մոտ 1170 թ-ին՝ հոր մահից հետո, քայքայվել է վերջինիս ստեղծած ցեղային միությունը։ 1175–1205 թթ-ին մերկիտների, կիրայիտների, նայմանների, թաթարների դեմ տևական պայքարից հետո Չինգիզ խանին հաջողվել է Մոնղոլական տափաստանի քոչվոր ցեղերին միավորել իր իշխանության տակ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1186 թ-ին նա արդեն ուներ իր ուլուսը (կալվածք) և 3 թուման (30 հզ.) զորք։ 1196 թ-ին Չինգիզ խանը մասնակցել է թաթարների դեմ պայքարին, որի համար ստացել է Ջաութհուրի (ռազմական կոմիսար) տիտղոսը։ 1203 թ-ին գրավել է Մոնղոլիայի արևելյան շրջանները։ 1206 թ-ին մոնղոլական ավագանու ղուռուլթայում (համաժողով) հռչակվել է մոնղոլական և թաթարական ցեղերի մեծ խան և ստացել Չինգիզ (ուժեղ, հզոր տիրակալ) տիտղոսը։ Նույն թվականին սովորութային իրավունքի փոխարեն հրապարակել է մոնղոլների քաղաքացիական և զինվորական իրավունքների ժողովածու՝ Յասա։ Չինգիզ խանը հաստատուն իրավակարգի և ամուր պետության կողմնակից էր։ Նրա օրոք հողը դարձել էր պետության սեփականությունը, զգալի հողատարածքներ՝ իբրև բաժնեկալվածք, շնորհվել են նրա ազգականներին և համակիր ավատատերերին՝ նոյոններին։ Նայմաններին նվաճելով՝ ծանոթացել է նրանց իշխանության տակ գտնվող ույղուրների գրին, վերջիններիս դարձրել է մոնղոլական պետության առաջին պաշտոնյաներ և ուսուցիչներ, իսկ մոնղոլ երիտասարդներին, այդ թվում՝ իր որդիներին, կարգադրել է սովորել ույղուրների լեզուն ու գիրը։

1207–1211 թթ-ին Չինգիզ խանը նվաճել է Սիբիրը և Արևելյան Թուրքեստանը, 1215 թ-ին գրավել է չինական Ցզին պետության մայրաքաղաք Յենպինը (Պեկին)։ 1220 թ-ին հիմնադրել է Կարակորումը (1235 թ-ից՝ մայրաքաղաք)։

1218–1223 թթ-ին Չինգիզ խանի զորքերը նվաճել են Խորեզմի պետությունը։ 1220 թ-ին Ջեբե և Սուբեդեյ զորավարների գլխավորությամբ 30000-անոց բանակ է ուղարկել Ասիայի արևմուտք, որն Իրանի տարածքով մտել է Այսրկովկաս, ջախջախել ալաններին ու ղփչաղներին։ Հաղթել է նաև Վրաց թագավոր Գեորգի Լաշայի և ամիրսպասալար Իվանե Զաքարյանի գլխավորած վրաց-հայկական միացյալ բանակին։ 1223 թ-ին Չինգիս խանը գրավել է Ղրիմի Սուրոժ քաղաքը, Կալկա գետի մոտ ջախջախել ռուս-ղփչաղական միացյալ բանակը, ապա պարտվելով կամա-վոլգյան բուլղարներից՝ վերադարձել է Մոնղոլիա։

1226 թ-ին Չինգիզ խանը նոր արշավանք է ձեռնարկել Թանգուտյան պետության դեմ, հասել մինչև մայրաքաղաք Չժունսինայի պարիսպները, սակայն այնտեղ մահացել է։ Չինգիս խանի պետությունը մինչ այդ ստեղծված տերություններից ամենամեծն էր։ Նրա մահից հետո լայնածավալ պետությունը բաժանվել է իր ժառանգների միջև։ Չինգիզ Խանի կյանքին և գործունեությանն է նվիրված Վասիլի Յանի ,,Չինգիզ խան՛՛ վեպը։ Վեպը գրականության բնագավառում 1942 թ. արժանացել է ,,Ստալինյան՛՛ մրցանակի։ Հայերեն լույս է տեսել 1943 թ. Ստեփան Զորյանի թարգմանությամբ։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. "Աշխարհի Նվաճողի կյանքը"
  2. Central Asiatic Journal (O. Harrassowitz) 5: 239։ 1959 https://books.google.am/books?id=PjjjAAAAMAAJ։ Վերցված է հուլիսի 29, 2011 
  3. 3,0 3,1 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118527576 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 China Biographical Database
  5. Джагатай // Энциклопедический лексиконСПб.: 1839. — Т. 16. — С. 232.
  6. Н. В. Джагатай // Энциклопедический словарьСПб.: Брокгауз — Ефрон, 1893. — Т. Xа. — С. 516.
  7. Shuerche

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]