Չինգիզ խան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox prétendant à un trône.png
Չինգիզ խան
Մոնղոլական կայսրության Մեծ Խան
YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
Իշխանություն գարուն 1206օգոստոսի 25, 1227
(ավելի քան 20 տարի)
Թագադրում գարուն [1] 1206 թ., Մոնղոլիա
Լրիվ անուն
Cinggis qagan.svg
Չինգիս խան
Մոնղոլական կիրլիցա այբուբեն։ Чингис Хаан
Չինգիզ խագան
Մոնղոլական այբուբեն (աջ)։
Չինգիս խագան
Անունը ծնվելիս:
Temujin,
մոնղ.՝ Тэмүжин Թեմուչին,
Կաղապար:Lang-xng;[2]
Տիտղոսներ Խան, Խագան
Ծնվել է՝ 1162[3]
Ծննդավայր Դելյուն-Բոլդոկ
Մահացել է՝ օգոստոսի 18, 1227
Վախճանի վայր Սի Սյա
Քաղաքացիություն Մոնղոլական կայսրություն
Ազգություն մոնղոլ
Հաջորդող Ուգեդեյ խան
Տոհմ Բորջիգին
քաղաքական գործիչ և ռազմիկ
Հայր Եսուգեյ
Մայր Օելուն
Երեխաներ Ջոչի խան, Չաղաթայ, Ուգեդեյ, Թոլույ խան, Ու Լու Շի, Alahaibieji, Թյումելյուն, Չեչեյիխեն, Yeli'andun, Aletalun, Huochenbieji, Kuoliejian, Chawuer, Shuerche, Alakhai Beki և Alaltün
Եղբայր(ներ) Ջոչի-Խասար, Հաչիուն, Թեմուգե, Բեքթեր և Բելգութեյ
Քույր(եր) Թեմուլին

Չինգիզ խան (1162[3], Դելյուն-Բոլդոկ - օգոստոսի 18, 1227, Սի Սյա), ծննդյան անունը՝ Թեմուչին։ Ծնվել է Բահաթուր (քաջազուն) Եսուգեյի ընտանիքում։ Աշխարհի ամենաերկար գոյատևած, ամենամեծ՝ Մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը։ Մոտ 1170 թ-ին՝ հոր մահից հետո, քայքայվել է վերջինիս ստեղծած ցեղային միությունը։ 1175–1205 թթ-ին մերկիտների, կիրայիտների, նայմանների, թաթարների դեմ տևական պայքարից հետո Չինգիս խանին հաջողվել է Մոնղոլական տափաստանի քոչվոր ցեղերին միավորել իր իշխանության տակ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1186 թ-ին նա արդեն ուներ իր ուլուսը (կալվածք) և 3 թուման (30 հզ.) զորք։ 1196 թ-ին Չինգիս խանը մասնակցել է թաթարների դեմ պայքարին, որի համար ստացել է Ջաութհուրի (ռազմական կոմիսար) տիտղոսը։ 1203 թ-ին գրավել է Մոնղոլիայի արևելյան շրջանները։ 1206 թ-ին մոնղոլական ավագանու ղուռուլթայում (համաժողով) հռչակվել է մոնղոլական և թաթարական ցեղերի մեծ խան և ստացել Չինգիս (ուժեղ, հզոր տիրակալ) տիտղոսը։ Նույն թվականին սովորութային իրավունքի փոխարեն հրապարակել է մոնղոլների քաղաքացիական և զինվորական իրավունքների ժողովածու՝ Յասա։ Չինգիս խանը հաստատուն իրավակարգի և ամուր պետության կողմնակից էր։ Նրա օրոք հողը դարձել է պետության սեփականությունը, զգալի հողատարածքներ՝ իբրև բաժնեկալվածք, շնորհվել են նրա ազգականներին և համակիր ավատատերերին՝ նոյոններին։ Նայմաններին նվաճելով՝ ծանոթացել է նրանց իշխանության տակ գտնվող ույղուրների գրին, վերջիններիս դարձրել է մոնղոլական պետության առաջին պաշտոնյաներ և ուսուցիչներ, իսկ մոնղոլ երիտասարդներին, այդ թվում՝ իր որդիներին, կարգադրել է սովորել ույղուրների լեզուն ու գիրը։

1207–11 թթ-ին Չինգիս խանը նվաճել է Սիբիրը և Արևելյան Թուրքեստանը, 1215 թ-ին գրավել է չինական Ցզին պետության մայրաքաղաք Յենպինը (Պեկին)։ 1220 թ-ին հիմնադրել է Կարակորումը (1235 թ-ից՝ մայրաքաղաք)։

1218–23 թթ-ին Չինգիս խանի զորքերը նվաճել են Խորեզմի պետությունը։ 1220 թ-ին Ջեբե և Սուբեդեյ զորավարների գլխավորությամբ 30000-անոց բանակ է ուղարկել Ասիայի արևմուտք, որն Իրանի տարածքով մտել է Այսրկովկաս, ջախջախել ալաններին ու ղփչաղներին։ Հաղթել է նաև Վրաց թագավոր Գեորգի Լաշայի և ամիրսպասալար Իվանե Զաքարյանի գլխավորած վրաց-հայկական միացյալ բանակին։ 1223 թ-ին Չինգիս խանը գրավել է Ղրիմի Սուրոժ քաղաքը, Կալկա գետի մոտ ջախջախել ռուս-ղփչաղական միացյալ բանակը, ապա պարտվելով կամա-վոլգյան բուլղարներից՝ վերադարձել է Մոնղոլիա։

1226 թ-ին Չինգիս խանը նոր արշավանք է ձեռնարկել Թանգուտյան պետության դեմ, հասել մինչև մայրաքաղաք Չժունսինայի պարիսպները, սակայն այնտեղ մահացել է։ Չինգիս խանի պետությունը մինչ այդ ստեղծված տերություններից ամենամեծն էր։ Նրա մահից հետո լայնածավալ պետությունը բաժանվել է իր ժառանգների միջև։ Չինգիզ Խանի կյանքին և գործունեությանն է նվիրված Վասիլի Յանի ,,Չինգիզ խան՛՛ վեպը: Վեպը գրականության բնագավառում 1942 թ. արժանացել է ,,Ստալինյան՛՛ մրցանակի: Հայերեն լույս է տեսել 1943 թ. Ստեփան Զորյանի թարգմանությամբ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. "Աշխարհի Նվաճողի կյանքը"
  2. Central Asiatic Journal (O. Harrassowitz) 5: 239։ 1959 https://books.google.am/books?id=PjjjAAAAMAAJ։ Վերցված է հուլիսի 29, 2011 
  3. 3,0 3,1 Record #118527576 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014: