Նոռուզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վայրի կեռասի ծառ գարնանը

Նոռուզը (պարսկերեն՝ نوروز, «նո»՝ «նոր» և «ռուզ»՝ «օր» բառերից, հին պարսկերենով՝ «Նոր լույս») անվանումն է իրանական օրացույցների Ամանորի և համապատասխան ավանդական տոնակատարությունների։[1] Նոռուզը նաև կոչվում է «պարսկական Ամանոր»։[2][3][4]

Նոռուզը նշվում է իրանական, աֆղան և քյուրդ ժողովուրդների և հարակից մշակութային մայրցամաքի կողմից և տարածվել է բազմաթիվ այլ մասերում աշխարհում, ներառյալ մասեր Կենտրոնական Ասիայում, Կովկասում, Հարավային Ասիայում, հյուսիսարևմտյան Չինաստանում, Ղրիմում և որոշ խմբերի Բալկաններում։

Նոռուզը նշում է գարնան առաջին օրը և իրանական օրացույցի տարվա սկիզբը։ Այն տոնվում է աստղագիտական ​​գարնանային օրուգիշերահավասարի օրին, ինչը սովորաբար տեղի է ունենում մարտի 21 թվականին կամ նախորդ/հաջորդ օրը, կախում ունենալով տեղադրությունը նշվումին։ Ինչպես նաև լինելով զրադաշտական տոն և ունենալով նշանակություն ժամանակակից իրանցիների զրադաշտական ​​նախնիների միջև, Նոռուզը նշվում է միևնույն ժամանակ Հարավային Ասիայի մասերում որպես Ամանոր։ Այդ պահը որ Արևը անցնում է երկնային հասարակածը և հավասարեցնում է գիշերը և ցերեկը հաշվարկվում է հենց ամեն տարի և իրանցի ընտանիքները հավաքվում են միասին դիտարկելու ծեսը։

Ծագումով ամենասուրբ զրադաշտական ​​փառատոնը, Նոռուզը կարծում են որ հնարվել է Զրադաշտի կողմից, թեև չկա ծագումին հստակ ամսաթիվը։[5] Աքեմենյանների կայսրության ժամանակից ի վեր, պաշտոնական տարին սկսել է «Նոր օրով», երբ Արևը թողնում է Ձկների կենդանակերպը և մտնում է Խոյ կենդանակերպը, որը նշանավորում է գարնանային օրուգիշերահավասարը։

Փուրիմ հրեական փառատոնը հավանաբար ընդունվել է Նոռուզից։[6] Այն նաև սուրբ օր է սուֆիների, իշմայիլների, ալավիտների, ալևիներ և բահայական հավատքի հետևորդների կողմից։[7]

Գրությունում, Նոռուզը նախ հայտնվել է պարսկական գրառումներում 2-րդ դարում բայց նաև կարևոր օր էր Աքեմենյանների տոհմի ժամանակ (մոտավորապես 648-330 մ.թ.ա.), որտեղ Պարսկական կայսրության տակ գտնվող տարբեր ազգերի թագավորները արժեքավոր նվերներ էին բերում կայսրին, որը նաև կոչվում էր արքայից արքա (Շահանշահ), Պարսկաստանի Նոռուզի օրով։ Նշանակությունը Նոռուզի Աքեմենյանների կայսրությունում այնպիսին է, որ պարսից արքա Կամբյուսես IIի նշանակումը որպես Բաբելոնի թագավոր օրինականացվել էր միայն Ամանորի փառատոնի իր մասնակցությունից հետո։[8]

2010 թվականին, ՄԱԿ-ի գլխավոր ժողովը ճանաչել է Նոռուզի միջազգային օրը, որակելով դա պարսկական ծագումով գարնանային փառատոն, որը նշվում է ավելի քան 3000 տարի։[9][10] ՄԱԿ-ի «Ոչ-նյութական ժառանգության պահմանման համար միջկառավարական հանձնաժողով»-ի հանդիպման ընթացքում, որը տեղի է ունեցել սեպտեմբերի 28 - հոկտեմբերի 2, 2009 թվականին միջև Աբու Դաբիում, Նոռուզը պաշտոնապես գրանցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ-նյութական մշակութային ժառանգության ցուցակին վրա։[11][12][13][14]

Նոռուզի ավանդույթները[խմբագրել]

Հաֆթ սինի սփռոց

Նոռուզի ընթացքում, Իրանում, Ադրբեջանական Հանրապետություն և Աֆղանստանի որոշ մասերում սփռոցի վրա սեղան է բացվում, որը կոչվում է Հաֆթ սին: Հաֆթ պարսկերեն նշանակում է յոթ, իսկ սինը պարսկական այբուբենի (որի հիմնական մասը փոխառված է արաբական այբուբենից) 15-րդ տառն է, հայերեն սե տառի համարժեքը։ Այս սփռոցի վրա պետք է շարված լինեն ս տառով սկսվող յոթ իր՝ չքաղված նորածիլ կանաչի՝ ափսեում (սաբզե), ածիկ (սամանու), փշատ (սենջեդ), սխտոր (սիռ), խնձոր (սիբ), աղտոր կամ սումախ (սոմաղ), և քացախ (սեռքե)։ Նաև ավանդական է սփռոցին դնել այլ իրեր, ինչպիսիք են հայելի, կենդանի ոսկե ձկնիկներ ջրի մեջ, սմբուլներ (հիացինտներ), ներկած հավկիթներ, մետաղադրամներ, և Շահնամե, Հաֆեզի դիվան, Ղուրան կամ Ավեստա գրքերից մեկը և այլ իրեր։

Հաջի Ֆիրուզը դահիրայով

Իրանում նաև գոյություն ունի Հաջի Ֆիրուզի ավանդութը, ըստ որի մի տղամարդ սևացնում է երեսն ու ձեռքերը, կարմիր հագուստ հագնում կարմիր գլխարկով, և փողոցներում իր հետ դափ կամ դահիրա է ման ածում և հետը երգում, ասմունքում ու պարում՝ մարդկանց իր հետ երգեցնելով և ծիծաղեցնելով։

Նոռուզի ժամանակ նաև հարազատները այցելում են միմյանց և մեծերը երեխաներին դրամ են նվիրում։

Երկրներ որոնք ունեն Նոռուզը որպես պաշտոնական տոն[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. (անգլերեն) Ջոսեֆ Վ. Մերի, Յերե Լ. Բախարախ, "Medieval Islamic Civilization: L-Z, index ", Taylor & Francis, 2006. էջ 605: "Buyid rulers such as Azud al-Dawla resusciated a number of pre-islamic Iranian practices, most notably the titular of shahanshah (king of kings) and the celebration of the Persian New Year
  2. «Norouz Persian New Year»։ British Museum։ 2010-03-25։ http://www.britishmuseum.org/whats_on/events_calendar/march_2010/norouz_persian_new_year.aspx։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  3. «General Assembly Fifty-fifth session 94th plenary meeting Friday, 9 March 2001, 10 a.m. New York». United Nations General Assembly. Մարտի 9 2001. http://www.un.org/spanish/aboutun/organs/ga/55/verbatim/a55pv94e.pdf։ Վերցված է 2010-04-06. 
  4. «U.S. mulls Persian New Year outreach»։ Washington Times։ 2010-03-19։ http://washingtontimes.com/news/2010/mar/19/us-mulls-persian-new-year-outreach-to-iran/։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  5. Բոյս, Մ. Festivals. i. Zoroastrian. Encyclopaedia Iranica.
  6. The Judaic tradition » Jewish myth and legend » Sources and development » Myth and legend in the Persian period։ «Encyclopaedia Britannica»։ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/307197/Judaism/35340/Sources-and-development#ref=ref299743։ Վերցված է 2009-03-21։ 
  7. «The Baha'i Calendar»։ http://www.bahai.us/bahai-calendar։ Վերցված է 2007-03-19։ 
  8. Ջեյմս Մ. Թրոթեր (2001)։ Reading Hosea in Achaemenid Yehud։ Continuum International Publishing Group, 108։ ISBN 9781841271972։ 
  9. «General Assembly Recognizes 21 March as International Day of Nowruz, Also Changes to 23–24 March Dialogue on Financing for Development»։ UN.org։ Փետրվարի 23 2010։ http://www.un.org/News/Press/docs/2010/ga10916.doc.htm։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  10. Շեիխոլեշլամի, Ալի (2010-02-24)։ «UN Officially Recognizes March 21 as International Nowruz Day»։ http://www.businessweek.com/news/2010-02-24/un-officially-recognizes-march-21-as-international-nowruz-day.html։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  11. Novruz, Nowrouz, Nooruz, Navruz, Nauroz, Nevruz: Inscribed in 2009 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, UNESCO.
  12. Noruz and Iranian radifs registered on UNESCO list, Tehran Times, Հոկտեմբերի 1 2009, TehranTimes.com.
  13. Persian music, Nowruz make it into UN heritage list, Press TV, Հոկտեմբերի 1 2009, PressTV.ir
  14. Nowruz became international, պարսկերենով, BBC Persian, Չորեքշաբթի, Սեպտեմբերի 30 2009, BBC.co.uk
  15. «Azerbaijan 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=16։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  16. «Albania 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=2։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  17. «Afghanistan 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=193։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  18. «Turkmenistan 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=179։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  19. «Iran (Islamic Republic of) 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=85։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  20. «Iraq 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=84։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  21. «Kazakhstan 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=92։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  22. «Kyrgyzstan 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=94։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  23. «Uzbekistan 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=129։ Վերցված է 2010-04-06։ 
  24. «Tajikistan 2010 Bank Holidays»։ Bank-holidays.com։ http://www.bank-holidays.com/holidays.php?annee=2010&id_pays=171։ Վերցված է 2010-04-06։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg