Իրանական օրացույց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Իրանական օրացույցները (պարս․՝ گاه‌شماری ایرانی Gâhshomâriye Irâni) Իրանում (Պարսկաստան) ավելի քան երկու հազարամյակների համար հորինված կամ օգտագործված օրացույցներ են: Մարդկային պատմության ամենաերկար ժամանակագրական արձանագրություններից մեկը՝ իրանական օրացույցը, պատմության ընթացքում բազմիցս փոփոխվել է վարչական, կլիմայական և կրոնական նպատակների համար:

Ժամանակակից իրանական օրացույցը, այժմ պաշտոնական օրացույց է Իրանում: Այն սկսվում է մոտավորապես կեսգիշերին մոտակա գիշերվա հավասարության ակնթարթում, որը որոշվում է Իրանի ստանդարտ ժամանակի մերիդիանի համար (52.5 ° E կամ GMT + 3.5h) աստղագիտական հաշվարկներով: Հետևաբար՝ հիմնված է հետազոտությունների վրա, ի տարբերություն Գրիգորյան օրացույցի, որը կանոնակարգված է:[1]

Իրանական տարին սովորաբար սկսվում է Գրիգորյան օրացույցով մարտի 21-ին ցերեկը: Գրիգորյան օրացույցի համապատասխան տարին գտնելու համար ավելացրեք 621 կամ 622 (կախված տարվա տարեթվից) արևային հիջրու տարվան: Ստորև ներկայացված է Պարսկական և Գրիգորյան օրացույցների տարվա համապատասխանության կարճ աղյուսակ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնավուրց օրացույցեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած իրանական օրինաչափ ավանդույթների ամենավաղ ապացույցը մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակից է, որը նախորդում է իրանական մարգարե Զրադաշտի հայտնվելուն, առաջին լիարժեք պահված օրացույցը աքեմենյաններինն է: Գրի առնված պատմության ընթացքում պարսիկները շահագրգռված էին օրացույցի գաղափարով և կարևորությամբ: Նրանք առաջին մշակույթներից էին, որոնք օգտագործում էին արեգակնային օրացույցը և վաղուց օժտված էին լուսնային և լուսնաարևային մոտեցումներով: Արևը միշտ էլ իրանական մշակույթի խորհրդանշաններից է եղել և սերտորեն կապված է Կյուրոս Մեծի ժողովրդական բանահյուսության հետ:[2]

Հին պարսկական օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին պարսկական արձանագրությունները և աղյուսակները ցույց են տալիս, որ վաղ իրանացիները 360 օրանի օրացույց էին օգտագործել՝ ուղղակիորեն արևի դիտարկման հիման վրա և ձևափոխել իրենց հավատքների համապատասխան: Օրեր չեն նշանակվել: Այդ ամիսները երկու կամ երեք բաժանումներ են ունեցե՝ կախված լուսնի փուլից: Տասներկու ամիսներ, որոնք ունեին 30 օր անվանվում էին փառատոնների կամ հովիվ տարվա գործունեությունների պատվին: Ամեն վեց տարում ավելացվել է 13-րդ ամիսը, որպեսզի օրացույցը համաժամանակացվի եղանակներին: Հետևյալ աղյուսակում նշվում է Հին Պարսկաստանի ամիսները:[3]

Հերթականություն Համապատասխան Հուլյան ամիսներ Հին պարսկական Էլամերեն Նշանակությունը Համապատասխան Բաբելոնական ամիսներ
1 Մարտ-Ապրիլ Ādukanaiša Hadukannaš անորոշ Nīsannu
2 Ապրիլ-Մայիս Θūravāhara Turmar Հավանաբար ուժեղ գարնան ամիս" Ayyāru
3 Մայիս-Հունիս Θāigraciš Sākurriziš "Սխտոր հավաքելու ամիս" Sīmannu
4 Հունիս-Հուլիս Garmapada Karmabataš " Ջերմության ամիս" Du'ūzu
5 Հուլիս-Օգոստոս Turnabaziš Ābu
6 Օգոստոս-Սեպտեմբեր Karbašiyaš Ulūlū
7 Սեպտեմբեր-Հոկտեմբեր Bāgayādiš Bakeyatiš " Երկրպագելու ամիս " Tašrītu
8 Հոկտեմբեր-Նոյեմբեր *Vrkazana Markašanaš " Գայլերին սպանելու ամիս" Arahsamna
9 Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր Āçiyādiya Hašiyatiš "Կրակի պաշտամունքի ամիս" Kisilīmu
10 Դեկտեմբեր-Հունվար Anāmaka Hanamakaš "Անանուն աստծո ամիս" Tebētu
11 Հունվար-Փետրվար *Θwayauvā Samiyamaš "Ահավոր ամիս" Šabāţu
12 Փետրվար-Մարտ Viyax(a)na Miyakannaš "Փորելու ամիս" Addāru

Կար չորս գյուղատնտեսական փառատոն, սիմետրիկ մաիդյոշահեմին՝

Փառատոն Ժամանակը նախորդից
համասպաֆմաիդյեմ 75 օր
մաիդյոշահեմ 105 օր
այաթրեմ 105 օր
մաիդյարեմ 75 օր

Երկու փառատոններ են ավելացվել ավելի ուշ՝ ստեղծելով գահանբարը՝

Փառատոն Ժամանակ նախորդից
համասպաֆմաիդյեմ(թոշակառության վերջ) 75 օր
մաիդյոզարեմ(գարուն) 45 օր
մաիդյոշահեմ (ամառվա կես) 60 օր
փաիտիսշահեմ(բերք) 75 օր
այաթրեմ (ամառվա վերջ) 30 օր
մաիդյարեմ 75 օր

Զրադաշտական օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զրադաշտական տիեզերագիտության վրա հիմնված առաջին օրացույցերը հայտնվեցին ավելի ուշ Աքեմենյան շրջանում (մ.թ.ա. 650-30թթ.): Դարեր շարունակ զարգացել են, բայց ամսվա անունները քիչ են փոխվել: Միասնական Աքեմենյան կայսրությունը պահանջում էր իրանական տարբերվող օրացույց, և մեկը մշակվել էր եգիպտական ​​ավանդության մեջ 12 ամսով բաղկացած 30 օրից, որոնցից յուրաքանչյուրը նվիրված է Յազադին(Եզզադ) և չորս բաժանմունքներին, որոնք հիշեցնում են սեմիտիկական շաբաթը: Ամսական չորս օր նվիրված էին Ահուրա Մազդային, իսկ յոթը `«Ամեսխա վետեր »-ին: Տասներկու օրերն անվանվել են Կրակ, Ջուր, Արև, Լուսին, Տիրի և Գյուշ Ուրվան (բոլոր կենդանիների հոգիներին), Միտրա, Սրաոշա (Սորուշ, աղոթքի Յազատա), Ռաշնու (դատավոր), Ֆրավաշի, Բահրամ (հաղթանակի Յազատա), Ռաման (Ռամեշ` խաղաղություն) և Վատա՝ քամու աստվածություն: Երեքը նվիրված էին կանանց աստվածություններին, Դաան (կրոնի գրագիր և անհատականացված գիտակից), Աշի (բախտի գրագիր) և Արշտատ (արդարադատություն): Մնացած չորսը նվիրված էին Ասմանին (երկնքի կամ դրախտի տիրոջը), Զամ(երկիր), Մանթրա Սպենտա (Գերագույն սուրբ բառ) և Անաղրա Ռաոա (դրախտի «անվերջ լույս»): Ամսվա անունները և դրանց ժամանակակից տարբերակները տրված են հետևյալ աղյուսակում:

Order Ավեստերեն անվանում Անվան մոտավոր նշանակությունը Զրադաշտական միջին պարսկերեն Ժամանակակից պարսկերեն
Հռոմեականացված Անգլերեն Հռոմեականացված Բնիկ գիր Հռոմեականացված
1 Fravašinąm (Խնամակալի հոգիներ, արդարի ոգիներ) Frawardīn فروردین Farvardīn
2 Ašahe Vahištahe "Լավագույն ճշմարտություն" Ardwahišt اردیبهشت Ordībehešt
3 Haurvatātō "Կատարելություն,ամբողջականություն" Khordād خرداد Khordād
4 Tištryehe "Սիրիուս" Tīr تیر Tīr
5 Amərətātō "Անմահություն" Amurdād امرداد A-Mordād
6 Xšaθrahe Vairyehe "Ցանկալի տիրույթ,դոմինիոն" Shahrewar شهریور Shahrīvar
7 Miθrahe "Ուխտ" Mihr مهر Mehr
8 Apąm "Ջուր" Ābān آبان Ābān
9 Āθrō "Կրակ" Ādur آذر Āzar
10 Daθušō "Արարիչ" Day دی Dey
11 Vaŋhə̄uš Manaŋhō "Լավ ոգի" Wahman بهمن Bahman
12 Spəntayā̊ Ārmatōiš "Սուրբ նվիրվածություն" Spandarmad اسپند|اسفند Espand / Esfand

Օրացույցը զգալի ազդեցություն ունեցավ կրոնական պատկանելության վրա: Այն ամրագրեց հիմնական աստվածությունների պանթեոնը, ինչպես նաև ապահովեց, որ նրանց անունները հաճախ արտահայտված լինեին, քանի որ ամեն զրադաշտական ​​պաշտամունքի արարողության ժամանակ գրվել են և օրվա, և ամսվա գրառումներ: Այն նաև հստակեցրեց տոնակատարությունների բնույթը։ Օրինակ՝ Միտրականան կամ Մեհրեգանը նշվում էին Միտրա ամսվա Միտրա օրը, իսկ Տիրիի փառատոնը (Տիրագան) նշվում էր Տիրի ամսվա Տիրի օրը։ 538 թ. Կյուրոս Մեծը (անորոշ է նրա զրադաշտական ​​լինելը), նվաճեց Բաբելոնը և բաբելոնյան լուսնաարևային օրացույցը օգտագործվեց քաղաքացիական նպատակներով: Կամբիսեսը նվաճեց Եգիպտոսը մ.թ.ա. 525-ին: Նրան ուղեկցում էր Զրադաշտական Դարիոսը, որը մ.թ.ա. 517-ին դարձավ Պարսկական կայսրության կառավարիչը: Զրադաշտականները ընդունեցին եգիպտական ​​արեգակնային օրացույցը, տասներկու ամիսներին կազմված երեսուն օրերից և հինգ էպագեմային օր: Քանի որ իրենց տարին սկսեց գարնանը (Իզրեզի փառատոնով), էպագեմոնայը անցկացվել էր հենց Նովրուզի ժամանակ։ Եգիպտոսում Սիրիուս աստղը նշանակություն ուներ սկսած 1460-ական թվականներից, իր հեթանոսական աճը (արևածագից առաջ) նշում էր եգիպտական ​​Նոր տարին և Նեղոսի ջրհեղեղը: Պարսկաստանում աստղը նույնպես նշանակություն ուներ, քանի որ հեթանոսական բարձրացումը նույնպես համընկավ անձրևի գալուն: Պարսկաստանի չորրորդ ամիսը Տիշտրիան էր (Սիրիուս, անձրևի աստղ): Գրինվիչի գարնանային հավասարումը ընկավ առաջին ամսվա առաջին օրը, սկսած 487-ից մինչև 483 թ. ներառյալ: Ընդունելով Ս.Հ. Թաքիզադեի ամսաթիվը՝ 487 թ. Մարտի 28-ը, բարեփոխումների համար, օրացույցը ունենում է հետևյալ տեսքը՝

* Ցույց է տալիս 1 էպագոմեն
Եգիպտական ամիս Առաջին օրը Իրանական ամիս Առաջին օրը
4 23 մարտ 1 23*–28 մարտ
5 22 ապրիլ 2 27 ապրիլ
6 22 մայիս 3 27 մայիս
7 21 հունիս 4 26 հունիս
8 21 հուլիս 5 26 հուլիս
9 20 օգոստոս 6 25 օգոստոս
10 19 սեպտեմբեր 7 24 սեպտեմբեր
11 19 հոկտեմբեր 8 24 հոկտեմբեր
12 18 նոյեմբեր 9 23 նոյեմբեր
1 18*–23 դեկտեմբեր 10 23 դեկտեմբեր
2 22 հունվար 11 22 հունվար
3 21 փետրվար 12 21 փետրվար

Չորրորդ ամիսն ընդգրկում է հուլիսի 20-ը՝ Սիրիուսի հեթանոսական բարձրացման ամսաթիվը: Առաջին տարում մարդիկ սկսեցին օգտվել հին օրացուցային օրից` կանխատեսելով փառատոնի ժամկետները հինգ օր: Քանի որ ամեն օր Աստծո անունով է կոչվում, կարևոր է տոնակատարությունները նշել ճիշտ օրը: Այսպիսով, ֆրավազարի փառատոնը, որը հին օրացույցում պահվում էր մայրամուտի 30-րդ Սպանդարմադի վրա և արևածագի միջև 1-ին Ֆրավարդինում, այժմ դիտարկվում է ամբողջ էպագոմենայում: Բարեփոխման երկրորդ տարում 30-րդ Սպանդարմադը նոր 25-րդ Սպանդարմադն էր, ուստի այդ փառատոնից հետո տասնմեկ օր ընդգրկված էր մինչև նոր 1-ին Ֆրավարդինը: Այնուամենայնիվ, հինգ օրերը բավարար էին այլ փառատոնների համար: Բոլոր այն երկրներում, որտեղ պարսկական օրացույցը օգտագործվել է, էպագոմենան անցկացվել է տարվա վերջում: Գյուղատնտեսական տարվա և օրացուցային տարվա տարբերությունը կոմպենսացնելու համար (հարկահավաքման շրջանը սկսվեց բերքից հետո), յուրաքանչյուր 120 տարին մեկ ամսով երկարաձգվել է հարկավճարումը: Հռոմեական պատմաբան Կվինտուս Կուրտիուս Ռուֆուսը, որը պատմում է մ.թ.ա. 333-ին, գրում է.

«Մոգերը հետևեցին երեք հարյուր վաթսունհինգ երիտասարդի մանուշակագույն հագուստով, հավասար թվով մեկ տարվա օրերին: Պարսիկները նույնպես տարին բաժանեցին այսքան օրերի։»

Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից և նրա մահից հետո պարսկական տարածքները անցան իր գեներալներից մեկին ` Սելևկուսին (մ.թ.ա. 312 թ.), սկսելով Իրանի Սելևկյան դինաստիան: Հունաստանի ավանդույթների հիման վրա Սելևկյանները ներկայացրեցին ժամանակի պատմությունը դարաշրջաններով, այլ ոչ թե առանձին թագավորների տիրապետություններով: Նրանց դարաշրջանը հայտնի դարձավ՝ որպես Ալեքսանդրի դարաշրջան կամ ավելի ուշ, Սելևկյանների ժամանակաշրջան: Քանի որ նոր կառավարիչները զրադաշտականներ չէին, Զրադաշտական հոգևորականները կորցրին իրենց գործառույթը թագավորական դատարաններում և այդպիսով դժգոհեցին Սելևկյաններից: Չնայած դարաշրջաններով սկսեցին գրել պատմությունը, նրանք ստեղծեցին իրենց սեփական զրադաշտականության դարաշրջանը: Դա առաջին լուրջ փորձն էր ամսաթվերը որոշելու համար՝ կապված Զրադաշտ մարգարեի կյանքի հետ: Քահանաները զրադաշտական ​​պատմական աղբյուրներ չունեին և դարձան Բաբելոնյան արխիվներին, որոնք հայտնի էին հնագույն աշխարհում: Դրանցից նրանք հասկացան, որ պարսկական պատմության մեջ մեծ իրադարձություն տեղի ունեցավ Ալեքսանդրի դարաշրջանից 228 տարի առաջ: Իրականում դա Բաբելոնի նվաճումն էր Կյուրոս Մեծի կողմից մ.թ.ա. 539-ին։ Սակայն քահանաներն այս օրն ապատեղեկատվություն էին համարել, երբ «ճշմարիտ հավատը» հայտնվեց իրենց մարգարեին, և քանի որ ավեստական ​​գրականությունը ցույց է տալիս, որ հայտնությունը տեղի է ունեցել, երբ Զրադաշտը 30 տարեկան էր, մ.թ.ա. 568 թ. համարվել է որպես Զրադաշտի ծննդյան տարի և, փաստորեն, Պարսկական կայսրությանը նույնպես: Այս սխալ ամսաթիվը դեռ հիշատակվում է բազմաթիվ ներկայիս հանրագիտարաններում, որպես Զրադաշտի ծննդյան օր:

Փոփոխություները պարթևների, Արտաշիր I, Որմիզդ I, Հազկերտ III-ի կողմից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարթևները (Արսակալի տոհմերը) նույն օրացուցային համակարգն ընդունեցին փոքր փոփոխություններով և թվագրեցին իրենց դարաշրջանը մ.թ.ա. 248-ից, երբ նրանք հաջորդեցին Սելևկյաններին: Նրանց անունները ամիսների և օրերի համարժեք են նախկինում օգտագործված Ավեստյանների պարթևական անունները, որոնք տարբերվում են Սասանյանների կողմից օգտագործվող միջին պարսկական անուններից: Օրինակ, Աքեմենյան ժամանակներում ժամանակակից Պարսկաստանի «Օրը» կոչվում էր Դադվա (Ստեղծող), Պարթևստանւմ՝ Դաթուշը, և սասանայանների մոտ՝ Դադվ/Դայ (Դադարի Պահլավի) անունը: Երբ 224 թ. ապրիլին պարթևների դինաստիան ընկավ և փոխարինվեց Սասանյանով, նոր թագավոր, Արտաշիր I- ի կողմից, վերացվեց պաշտոնական բաբելոնյան օրացույցը և այն փոխարինվեց զրադաշտականով: Սա ներգրավված էր ուղղումով դեպի գահանիստի վայրեր, որոնք տեղաշարժվել էին եղանակներով հետ, քանի որ հաստատվել էին: Դրանք տեղադրվեցին ութ ամիս անց, ինչպես նաև էպագեմոնայ, գաթա կամ գա օրերը նույն անունով հնագույն զրադաշտական ​​օրհներգերից հետո: Այլ ազգերը, ինչպիսիք են հայերը և հեթանոսները, չեն ընդունում փոփոխությունը: Նոր ամսաթվերը եղել են՝

No. Անուն Աքեմենյան Հեթանոսական Սասանյան Ժամանակը նախորդից
1 մաիդյոզարեմ (11-) 15 ii (Արամազդ) 15 v (11-) 15 x (Օր) 45 օր
2 մաիդյոշահեմ (11-) 15 iv (Տիր) 15 vii (11-) 15 xii (Sպանդարմադ) 60 օր
4 այաֆրեմ (26-) 30 vii (Միհր) 30 x (26-)30 iii (Խորդադ) 30 օր
5 մաիդյարեմ (11-) 15 x (Օր) 10 i (11-) 15 vi (Շահրիվար) 75 օր
6 համասպաֆմաիդյեմ (1-) 5 Էպագոմեն 30 iii (1-) 5 Էպագոմեն 80 օր

224 թ-ին հունվարի 21-ին, Գրինվիչում գարնանային հավասարակշռությունը ընկավ կեսօրին, որը 22 Շահրիվարն էր: Բարեփոխումից անմիջապես հետո, մարտի 21-ը, համապատասխանում էր 27 Շահրիվարին: Ահա 225-6-րդ թ․-ի օրացույցը՝

* = 1 Էպագոմեն
Հայկական
ամիս
Առաջին օր Եգիպտական
ամիս
Առաջին օր Պարսկական
ամիս
Առաջին օր
1 26* Սեպտեմբեր–1 Հոկտեմբեր 4 26 Սեպտեմբեր 1 26 Սեպտեմբեր
2 31 Հոկտեմբեր 5 26 Հոկտեմբեր 2 26 Հոկտեմբեր
3 30 Նոյեմբեր 6 25 Նոյեմբեր 3 25 Նոյեմբեր
4 30 Դեկտեմբեր 7 25 Դեկտեմբեր 4 25 Դեկտեմբեր
5 29 Հունվար 8 24 Հունվար 5 24 Հունվար
6 28 Փետրվար 9 23 Փետրվար 6 23 Փետրվար
7 30 Մարտ 10 25 Մարտ 7 25 Մարտ
8 29 Ապրիլ 11 24 Ապրիլ 8 24 Ապրիլ
9 29 Մայիս 12 24 Մայիս 9 24*–29 Մայիս
10 28 Հունիս 1 23*–28 Հունիս 10 28 Հունիս
11 28 Հուլիս 2 28 Հուլիս 11 28 Հուլիս
12 27 Օգոստոս 3 27 Օգոստոս 12 27 Օգոստոս

Փոփոխությունը առաջացրեց շփոթություն և չափազանց անհարգալից էր: Նոր էպագոմենայ կոչվում էին «ավազակի օրեր»: Ժողովուրդը այժմ դիտում էր «Մեծ» Նովրուզը 6 Ֆրավերդինում, որը Զրադաշտի ծննդյան օրն էր և համապատասխանում էր հին օրացույցի 1 Ֆրավարդին- ին: Նոր 1 Ֆրավարդինը դիտվել է որպես «փոքրիկ» Նովրուզ: Որմիզդ I-ը (272-273) միջդավան օրերն անցկացրեց փառատոններում: Մ.թ.հ 273 թ․-ին՝ հունվարի 23-ին, ժամը 5-ին ընկավ Գրինվիչի գարնանային օրուգիշերահավասարը: Հազկերտ I-ը թագավորեց 399-420 թթ.։ Մ.թ.հ․ 400-ին օրուգիշերահավասարը ընկավ մոտ մարտի 19-ին, որը եղել է 9 Աբան: Ալ-Բիրունիի խոսքերով, այդ իշխանության մեջ արաջի տարվա սկիզբը ուներ կրկնակի ճշգրտում: Տասներորդ դարի աստղագետ Աբուիլ-ասան Կուսյարը նշել է, որ Խոսրով II-ի (AD 589-628) թագավորության ժամանակ արևը ներխուժում է Աուրի Ադուրում: Դա տեղի ունեցավ իր իշխանության ընթացքում: Արաջի դարաշրջանը ներկայացվեց 621 թվականից սկսած, իսկ Հազկերտի դարաշրջանը սկսում է 632 թ. հունիսի 16-ից, այնպես, որ Հազկերտի դարաշրջանը տասնմեկ տարով հետ է մնում արաջի դարաշրջանից։

Մուսուլմանական նվաճում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

7-րդ դարի կեսերից վերցրած մուսուլմանական կառավարիչները օգտագործեցին իսլամական օրացույցը վարչակազմի համար, ինչը դժվարություն էր առաջացրել, քանի որ տարին ավելի կարճ էր, այսինքն, բերքահավաքից հետո նախկինում հավաքված հարկը, այժմ պետք է վճարվեր բերքից առաջ: Ավանդաբար խալիֆ Օմարը վերահաստատեց պարսկական օրացույցը հարկերի հավաքման նպատակով: Մ.թ.հ․ 895 թ-ին արաջի տարվա սկիզբը կրկնակի վերափոխվեց: Այն տեղափոխվել էր 1 Ֆրավարդինից (12 Ապրիլ) 1 Խորդադ (հունիսի 11): Ըստ 1006 թ. մարտի 15-ի, գարնանային օրուգիշերահավասարը կրկին համընկնում էր Նովրուզի՝ 1 Ֆրավարդինի հետ: Այդ իսկ պատճառով այս տարի էպագոմենայը չորս ամիս ձգձգվել էր, անցնելով Աբանի ավարտից իրենց հին դիրքին Սպանդարմադի վերջում։ Սա մ․թ․հ․ 1006.7 թ․ օրացույցն է՝

* Նշված է 1 էպագեմոնան
Հայկական
ամիս
Առաջին օր Հին
Եգիպտական
ամիս
Առաջին օր Պարսկական
ամիս
Առաջին օր
1 15*–20 մարտ 4 15 մարտ 1 10*–15 մարտ
2 19 ապրիլ 5 14 ապրիլ 2 14 ապրիլ
3 19 մայիս 6 14 մայիս 3 14 մայիս
4 18 հունիս 7 13 հունիս 4 13 հունիս
5 18 հուլիս 8 13 հուլիս 5 13 հուլիս
6 17 օգոստոս 9 12 օգոստոս 6 12 օգոստոս
7 16 սեպտեմբեր 10 11 սեպտեմբեր 7 11 սեպտեմբեր
8 16 հոկտեմբեր 11 11 հոկտեմբեր 8 11 հոկտեմբեր
9 15 նոյեմբեր 12 10 նոյեմբեր 9 10 նոյեմբեր
10 15 դեկտեմբեր 1 10*–15 դեկտեմբեր 10 10 դեկտեմբեր
11 14 հունվար 2 14 հունվար 11 9 հունվար
12 13 փետրվար 3 13 փետրվար 12 8 փետրվար

Գահանբարը չի շարժվել բավական մոտ իր հին տեղեր, քանի որ հինգերորդը տեղափոխվել է 20-րդ օր, որը հին 15-րդ օրն էր, դրանով իսկ բարձրացնելով չորրորդ և հինգերորդից ութսուն օրերի միջև ընդմիջումը և նվազեցնելով հինգերորդի և վեցերորդի միջի ընդմիջումը մինչև 75 օր: Նոր ամսաթվերը հետևյալն էին՝

No. Անուն Ամսաթիվ Ժամանակը նախորդից
1 միադյոզարեմ (11-) 15 ii (Արդավահիշտ) 45 օր
2 մաիդյոշահեմ (11-) 15 iv (Տիր) 60 օր
3 փաիտիշահեմ (26-) 30 vi (Շահրիվար) 75 օր
4 այաթրեմ (26-) 30 vii (Միհր) 30 օր
5 մաիդյարեմ (16-) 20 x (Օր) 80 օր
6 համասպաթմաիդյեմ (1-) 5 Էպագոմենե 75 օր

Միջնադարյան դարաշրջան: Ջալալի օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1079 թ. մարտի 15-ից, երբ օրացույցն անցավ ևս 18 օր, արաջի օրացույցը բարեփոխվեց Ֆրավարդինի առաջին տասնութ օրերը կրկնելով: Այսպիսով, մարտի 14-ը եղել է 18 Ֆրավարդին հադիմի (հին) կամ ֆարսիի, իսկ մարտի 15-ը` Ֆրավերդին Ջալալի կամ Մալեքի: Այս նոր օրացույցը աստղագիտորեն հաշվարկված էր, ուստի էպագոմենայը չէր ունենա ամիսներ, երբ արև մտավ կենդանակերպի նոր նշան: Մ․թ․հ․ 1006 թ․- ի բարեփոխումից մոտ 120 տարի անց, երբ վերածննդի հավասարումը սկսեց ընկնել Արդավահիշում, զրադաշտականները կրկին համընկացրին դա Նովրուզի հետ՝ ավելացնելով երկրորդ Սպանդարմադը: Այս Շենսայի օրացույցը մեկ ամիս հետ էր քադիմիից՝ դեռ օգտագործվող Պարսկաստանում, որը օգտագործվում է միայն Հնդկաստանում զրադաշտականների կողմից: 1745 թ. հունիսի 6-ին մի քանի պարսիկ վերահաստատեցին քադիմի օրացույցը, իսկ 1906-ին որոշները ընդունեցին Ֆասլիի օրացույցը, որում 1 Ֆրավարդինը հավասարեցվեց մարտի 21-ին, այնպես որ յուրաքանչյուր չորս տարին վեցերորդ էպագեմոնալ օր էր: 1911 թ. Ջալալի օրացույցը դարձավ Պարսկաստանի պաշտոնական ազգային օրացույցը: 1925 թ. այս օրացույցը պարզեցվեց և ամիսների անուններն արդիականացան: 1 Ֆարվարդին այն օրն է, որի կեսգիշերվա սկիզբը մոտ է դեպի հավերժական հավասարության ակնթարթին: Առաջին վեց ամիսներն ունեն 31 օր, հաջորդ հինգը երեսուն, իսկ տասներկուերորդը` 29 օր և 30 նահանջ տարիներին: Պարսկաստանում որոշ զրադաշտականներ այժմ օգտագործում են Ֆասլիի օրացույցը՝ սկսած 1930 թ.-ից։

Ժամանակակից օրացույց: Արևային հիջիրի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արեգակնային և Գրիգորյան օրացույցների համապատասխանեցում (Արևային հիջիրի նահանջ տարիները նշված են*)[4]

33 տարուց բաղկացած
շղթա[5]
Արևային հիջիրի տարի Արևային հիջիրի տարի Գրիգորյան տարի
1 1354* 21 Մարտ 1975 – 20 Մարտ 1976 1387* 20 Մարտ 2008 – 20 Մարտ 2009
2 1355 21 Մարտ 1976 – 20 Մարտ 1977 1388 21 Մարտ 2009 – 20 Մարտ 2010
3 1356 21 Մարտ 1977 – 20 Մարտ 1978 1389 21 Մարտ 2010 – 20 Մարտ 2011
4 1357 21 Մարտ 1978 – 20 Մարտ 1979 1390 21 Մարտ 2011 – 19 Մարտ 2012
5 1358* 21 Մարտ 1979 – 20 Մարտ 1980 1391* 20 Մարտ 2012 – 20 Մարտ 2013
6 1359 21 Մարտ 1980 – 20 Մարտ 1981 1392 21 Մարտ 2013 – 20 Մարտ 2014
7 1360 21 Մարտ 1981 – 20 Մարտ 1982 1393 21 Մարտ 2014 – 20 Մարտ 2015
8 1361 21 Մարտ 1982 – 20 Մարտ 1983 1394 21 Մարտ 2015 – 19 Մարտ 2016
9 1362* 21 Մարտ 1983 – 20 Մարտ 1984 1395* 20 Մարտ 2016 – 20 Մարտ 2017
10 1363 21 Մարտ 1984 – 20 Մարտ 1985 1396 21 Մարտ 2017 – 20 Մարտ 2018
11 1364 21 Մարտ 1985 – 20 Մարտ 1986 1397 21 Մարտ 2018 – 20 Մարտ 2019
12 1365 21 Մարտ 1986 – 20 Մարտ 1987 1398 21 Մարտ 2019 – 19 Մարտ 2020
13 1366* 21 Մարտ 1987 – 20 Մարտ 1988 1399* 20 Մարտ 2020 – 20 Մարտ 2021
14 1367 21 Մարտ 1988 – 20 Մարտ 1989 1400 21 Մարտ 2021 – 20 Մարտ 2022
15 1368 21 Մարտ 1989 – 20 Մարտ 1990 1401 21 Մարտ 2022 – 20 Մարտ 2023
16 1369 21 Մարտ 1990 – 20 Մարտ 1991 1402 21 Մարտ 2023 – 19 Մարտ 2024
17 1370* 21 Մարտ 1991 – 20 Մարտ 1992 1403* 20 Մարտ 2024 – 20 Մարտ 2025
18 1371 21 Մարտ 1992 – 20 Մարտ 1993 1404 21 Մարտ 2025 – 20 Մարտ 2026
19 1372 21 Մարտ 1993 – 20 Մարտ1994 1405 21 Մարտ 2026 – 20 Մարտ 2027
20 1373 21 Մարտ 1994 – 20 Մարտ 1995 1406 21 Մարտ 2027 – 19 Մարտ 2028
21 1374 21 Մարտ 1995 – 19 Մարտ 1996 1407 20 Մարտ 2028 – 19 Մարտ 2029
22 1375* 20 Մարտ 1996 – 20 Մարտ 1997 1408* 20 Մարտ 2029 – 20 Մարտ 2030
23 1376 21 Մարտ 1997 – 20 Մարտ 1998 1409 21 Մարտ 2030 – 20 Մարտ 2031
24 1377 21 Մարտ 1998 – 20 Մարտ 1999 1410 21 Մարտ 2031 – 19 Մարտ 2032
25 1378 21 Մարտ 1999 – 19 Մարտ 2000 1411 20 Մարտ 2032 – 19 Մարտ 2033
26 1379* 20 Մարտ 2000 – 20 Մարտ 2001 1412* 20 Մարտ 2033 – 20 Մարտ 2034
27 1380 21 Մարտ 2001 – 20 Մարտ 2002 1413 21 Մարտ 2034 – 20 Մարտ 2035
28 1381 21 Մարտ 2002 – 20 Մարտ 2003 1414 21 Մարտ 2035 – 19 Մարտ 2036
29 1382 21 Մարտ 2003 – 19 Մարտ 2004 1415 20 Մարտ 2036 – 19 Մարտ 2037
30 1383* 20 Մարտ 2004 – 20 Մարտ 2005 1416* 20 Մարտ 2037 – 20 Մարտ 2038
31 1384 21 Մարտ 2005 – 20 Մարտ 2006 1417 21 Մարտ 2038 – 20 Մարտ 2039
32 1385 21 Մարտ 2006 – 20 Մարտ 2007 1418 21 Մարտ 2039 – 19 Մարտ 2040
33 1386 21 Մարտ 2007- 20 Մարտ 2008 1419 21 Մարտ 2040 - 19 Մարտ 2041

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. M. Heydari-Malayeri, A concise review of the Iranian calendar, Paris Observatory.
  2. (Panaino 1990)
  3. Encyclopaedia Iranica. Article "Calendars". By Antonio Panaino, Reza Abdollahy, Daniel Balland.
  4. Oertel Holger (30 May 2009)։ «Persian calendar by Holger Oertel»։ Ortelius.de։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 July 2012-ին։ Վերցված է 2012-08-11 
  5. Պարսկակական օրացույց 3000 տարվա համար, (Kazimierz M Borkowski), Երկիր, Լուսին,Մոլորակներ 74 (1996), No. 3, pp 223–230. Available at [1].

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Panaino Antonio (1990)։ «CALENDARS, i. Pre-Islamic calendars»։ Encyclopaedia Iranica 4։ ISBN 0-7100-9132-X 
  • Taqîzâda, Sayyid Ḥasan, Gâhshumârî dar Îrân-i qadîm, Tehran (Čapkhâna-yi Majlis) 1316/1937-1938, (reprinted with the author's notes appointed to the first edition in the 10th vol. of the Opera omnia, ed.by Î. Afshâr, Tehran, 1357/1978-79). Complete Italian ed.: H. Taqizadeh, Il computo del tempo nell'Iran antico, ed. and transl. by S. Cristoforetti, Roma (ISIAO), 2010. 978-88-6323-290-5

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Online օրացույցեր և փոխանակիչներ