Ազգային տոն

Ազգային տոն
Տեսակ	form of holiday?
Ենթադաս	տոն և ազգային խորհրդանիշ
Ի հիշատակ	ազգ

Ազգային տոն, պաշտոնապես սահմանված հիշարժան օր, որի ընթացքում հանդիսություններով ու տոնախմբություններով նշվում է որևէ երկրի պետականությունը կամ դրա ժողովրդի ազգային պատկանելությունը։ Որպես կանոն, այս օրվա հիմքում ընկած է տվյալ պետության պատմության համար բախտորոշ որևէ իրադարձություն։ Այն առավել հաճախ խորհրդանշում է երկրի անկախության օրը, հանրապետության հռչակումը կամ դաշնության կազմավորումը։ Միապետական կամ ավանդական պետություններում ազգային տոնի ընտրությունը կարող է պայմանավորված լինել երկրի հովանավոր սրբի հիշատակության օրով կամ գահակալի (կառավարչի) հետ կապված նշանակալի տարելիցներով, ինչպիսիք են նրա ծննդյան, իշխանության ստանձնման (գահակալության) կամ պաշտոնանկության (գահընկեցության) ամսաթվերը։

Պատմություն

Ազգային տոների նախատիպերը ձևավորվել են դեռևս հեթանոսական դարաշրջանում՝ արտահայտվելով բնության զարթոնքին կամ բերքահավաքի ավարտին նվիրված ամենամյա արարողություններով։ Եվրոպայում քրիստոնեության տարածմամբ այս ավանդույթները փոխարինվեցին եկեղեցական մեծ տոներով, մասնավորապես՝ Սուրբ Ծննդով և Զատիկով։ Սակայն ժամանակակից ընկալմամբ ազգային տոները ծնունդ առան 19-րդ և 20-րդ դարերում՝ ազգայնականության վերելքի և ազգային պետությունների կազմավորման շրջանում։ Սեփական ինքնությունն ու համախմբվածությունն ընդգծելու համար երկրներն սկսեցին պետական տոների հիմքում դնել պատմական առանցքային իրադարձություններ, օրինակ՝ պետականության հիմնադրումը, օտար տիրապետությունից ազատագրումը կամ ռազմական խոշոր հաղթանակները։

Ներկայումս պետությունների մեծ մասն ունի մեկ կամ մի քանի պաշտոնական ազգային տոն, որոնք հայտարարված են ոչ աշխատանքային։ Այս հարցում բացառություն են կազմում միայն Դանիան և Մեծ Բրիտանիան. վերջիններս չունեն պաշտոնապես հաստատված գլխավոր ազգային օր, իսկ Դանիայում նշվող Սահմանադրության օրն ունի միայն ոչ պաշտոնական տոնախմբության կարգավիճակ և հանգստյան օր չէ։

Նշանակություն

Ազգային տոները գոյություն ունեն ազգի միավորման և համախմբման նպատակով՝ որևէ իրադարձության շուրջ, որն ընկալվում է որպես այդ նպատակին ծառայող միջոց։ Այդուհանդերձ, լինում են իրավիճակներ, երբ որևէ երկրի ազգային տոնը վերաբերում է նախորդող դարաշրջանին կամ քաղաքական կարգին, և դրա հիմքում ընկած իրադարձությունը սկսում է ընկալվել երկդիմի կամ նույնիսկ բացասական ձևով։ Պատահում են նաև դեպքեր, երբ քաղաքական կարգի փոփոխության ժամանակ նոր իշխանությունները հրաժարվում են նախկին համակարգում գոյություն ունեցող ազգային տոնի նշումից։

Անկախության և պետականության հռչակման օրեր

Սա աշխարհում ամենատարածված ազգային տոների տեսակն է, որը խորհրդանշում է օտար տիրապետությունից ազատագրումը, գաղութային լծի թոթափումը կամ ինքնիշխան պետության կազմավորումը։

• Հունաստան (Մարտի 25) — Անկախության օր. նվիրված է 1821 թվականի մարտի 25-ին մեկնարկած հունական հեղափոխությանը, որի արդյունքում հույն ժողովուրդն ազատագրվեց Օսմանյան կայսրության դարավոր տիրապետությունից և վերականգնեց իր անկախ պետականությունը։

• Ֆինլանդիա (Դեկտեմբերի 6) — Անկախության օր. նշվում է ի հիշատակ 1917 թվականի դեկտեմբերի 6-ի պատմական իրադարձության, երբ Ֆինլանդիայի խորհրդարանն ընդունեց Անկախության հռչակագիրը՝ դուրս գալով Ռուսական կայսրության կազմից և հռչակելով ինքնիշխան հանրապետություն։

• ԱՄՆ (Հուլիսի 4) — Անկախության օր. 1776 թվականի հուլիսի 4-ին Անկախության հռչակագրի ընդունմամբ հյուսիսամերիկյան 13 գաղութներն իրենց հռչակեցին ազատ և անկախ պետություն՝ դուրս գալով Մեծ Բրիտանիայի թագավորության հպատակությունից։

Հեղափոխություններ և կառավարման ձևի փոփոխություններ

Այս տոները սահմանվել են ի հիշատակ այնպիսի պատմական շրջադարձերի, որոնք հանգեցրել են քաղաքական վարչակարգի կամ կառավարման ձևի արմատական փոփոխության (օրինակ՝ անցում միապետությունից հանրապետության)։

• Ֆրանսիա (Հուլիսի 14) — Բաստիլի գրավման օր. խորհրդանշում է 1789 թվականի հուլիսի 14-ին Բաստիլի ամրոցի գրավումը, որով սկսվեց Ֆրանսիական հեղափոխությունը և տապալվեց բացարձակ միապետությունը։

• Իտալիա (Հունիսի 2) — Հանրապետության օր. նվիրված է 1946 թվականի հունիսի 2-ի համաներպետական հանրաքվեին, որի արդյունքում իտալացիները հրաժարվեցին միապետական կարգերից և հռչակեցին հանրապետություն։

• Պորտուգալիա (Հոկտեմբերի 5) — Հանրապետության օր. նշվում է ի հիշատակ 1910 թվականի հոկտեմբերի 5-ի հեղափոխության, որի արդյունքում տապալվեց դարավոր պորտուգալական միապետությունը և հաստատվեց Առաջին հանրապետությունը։

Պատմական կամ մշակութային միավորման օրեր

Այս ենթախմբում ներառված են այն տոները, որոնք նշում են նախկինում առանձին գործող տարածքների, կանտոնների կամ երկու տարբեր պետությունների միավորումը մեկ միասնական համակարգի մեջ։

• Գերմանիա (Հոկտեմբերի 3) — Գերմանական միասնության օր. նշվում է ի հիշատակ 1990 թվականի հոկտեմբերի 3-ի պատմական իրադարձության, երբ Բեռլինի պատի անկումից հետո տեղի ունեցավ Արևելյան և Արևմտյան Գերմանիաների պաշտոնական վերամիավորումը։

• Շվեյցարիա (Օգոստոսի 1) — Շվեյցարիայի ազգային օր. հիմնված է 1291 թվականի օգոստոսի սկզբին երեք պատմական կանտոնների կողմից ստորագրված Դաշնային խարտիայի վրա, որով սկզբնավորվեց Շվեյցարական համադաշնությունը։

• Եմեն (Մայիսի 22) — Միասնության օր. նվիրված է 1990 թվականի մայիսի 22-ին Եմենի Արաբական Հանրապետության (Հյուսիսային Եմեն) և Եմենի Ժողովրդավարական Միասնական Հանրապետության (Հարավային Եմեն) պաշտոնական միավորմանը մեկ միասնական պետության մեջ։

Միապետի անձի կամ գահակալության հետ կապված տոներ

Ավանդական կամ միապետական կառավարման համակարգ ունեցող մի շարք երկրներում ազգային տոնը սերտորեն շաղկապված է գործող գահակալի անձի կամ իշխող դինաստիայի պատմության հետ։

• Ճապոնիա (Փետրվարի 23) — Կայսեր ծննդյան օր. պետական մակարդակով նշվող տոն, որի ամսաթիվը շարժական է և փոփոխվում է երկրի գահին նոր կայսեր բազմելուն զուգընթաց (ներկայումս նշվում է գործող կայսր Նարուհիտոյի ծննդյան օրը)։

• Նիդերլանդներ (Ապրիլի 27) — Թագավորի օր. համազգային տոնակատարություն, որը նշվում է գործող միապետ Վիլեմ-Ալեքսանդրի ծննդյան օրը և ուղեկցվում է զանգվածային հանրային միջոցառումներով։

• Միացյալ Թագավորություն (Հունիսի երկրորդ շաբաթ օրը) — Թագավորի պաշտոնական ծննդյան օր. չնայած երկիրը չունի մեկ ֆիքսված պաշտոնական ազգային օր, միապետի պաշտոնական ծննդյան օրը (Trooping the Colour) պետականորեն նշվում է որպես գլխավոր համախմբող տոնակատարություն, որն ուղեկցվում է զինվորական շքերթով և ավիացիոն ցուցադրությամբ:

Տոնակատարությունների բնույթը

Ազգային տոների նշման ձևերն ու արարողակարգերը տարբերվում են՝ կախված տվյալ երկրի քաղաքական վարչակարգից, մշակութային ավանդույթներից և պատմական անցյալից։ Որպես կանոն, դրանք համատեղում են պաշտոնական-պետական միջոցառումները հանրային-ժողովրդական տոնախմբությունների հետ։

Պաշտոնական և պետական արարողություններ

Պետական մակարդակով ազգային տոներն ուղեկցվում են հստակ սահմանված արարողակարգերով, որոնց նպատակն է ընդգծել պետության հզորությունն ու սուվերենությունը.

• Զորահանդեսներ և շքերթներ. Շատ երկրներում (օրինակ՝ Ֆրանսիայում կամ Հունաստանում) տոնի կենտրոնական մասն են կազմում զինվորական շքերթները, ռազմական տեխնիկայի և ավիացիոն ցուցադրությունները։

• Պետական դրոշի բարձրացում. Տոնական օրը պաշտոնական շենքերի, հանրային վայրերի և բնակելի տների վրա զանգվածաբար բարձրացվում կամ փակցվում է պետական դրոշը։

• Ուղերձներ և պարգևատրումներ. Երկրի առաջնորդները (նախագահ, վարչապետ կամ միապետ) հանդես են գալիս տոնական ուղերձներով, ինչպես նաև պետական բարձրագույն պարգևներ ու կոչումներ են շնորհում գիտության, մշակույթի և հանրային ոլորտի ներկայացուցիչներին։

Հանրային և ժողովրդական միջոցառումներ

Մասնավոր և հանրային մակարդակում ազգային տոները կրում են ավելի ազատ, փառատոնային բնույթ, որոնք նպաստում են քաղաքացիների սոցիալական համախմբմանը.

• Հանրային զբոսանքներ և համերգներ. Քաղաքների կենտրոնական հրապարակներում և այգիներում կազմակերպվում են բացօթյա համերգներ, փառատոններ և թատերականացված ներկայացումներ։

• Հրավառություններ. Ազգային տոների մեծ մասն ավանդաբար երեկոյան եզրափակվում է համապետական խոշոր հրավառություններով։

• Ընտանեկան և համայնքային հավաքներ. Քանի որ այս օրերը հիմնականում ոչ աշխատանքային են, քաղաքացիներն այն օգտագործում են ընտանեկան խնջույքների, պիկնիկների (օրինակ՝ ԱՄՆ-ում) կամ համայնքային ավանդական հավաքների համար (օրինակ՝ Նիդերլանդների «Նարնջագույն խենթությունը»):

Հայաստանի ազգային և պետական տոներ

Հայաստանի Հանրապետությունում պետական և ազգային տոների համակարգը կարգավորվում է «ՀՀ տոների և հիշատակի օրերի մասին» օրենքով։ Դրանց հիմքում ընկած են երկրի ինքնիշխանության վերականգնման, պետականության կերտման պատմական շրջադարձերն ու ազգային-մշակութային արժեքները.

• Հայաստանի Առաջին Հանրապետության օր (Մայիսի 28) — Հանրապետության օր. նվիրված է 1918 թվականի մայիսի 28-ին հայկական դարավոր պետականության վերականգնմանը և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակմանը՝ Մայիսյան հերոսամարտերում (Սարդարապատ, Բաշ Ապարան, Ղարաքիլիսա) տարած հաղթանակներից հետո:

• Սահմանադրության օր և Պետական խորհրդանիշների օր (Հուլիսի 5) — Նշվում է ի հիշատակ 1995 թվականի հուլիսի 5-ի համաժողովրդական հանրաքվեի, որով ընդունվեց Հայաստանի Հանրապետության Հիմնական օրենքը՝ Սահմանադրությունը: Օրը խորհրդանշում է նաև պետական դրոշի, զինանշանի և օրհներգի փառաբանումը:

• Անկախության օր (Սեպտեմբերի 21) — Հայաստանի գլխավոր ազգային-պետական տոնն է: 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին անցկացված հանրաքվեով հայ ժողովուրդը միասնականորեն կողմ քվեարկեց անկախ պետականության հաստատմանը, ինչի հիման վրա Գերագույն խորհուրդը հռչակեց Հայաստանի լիակատար ինքնիշխանությունը:Այս երեք գլխավոր պետական տոները Հայաստանի Հանրապետությունում պաշտոնապես հայտարարված են ոչ աշխատանքային օրեր և ուղեկցվում են պետական բարձրագույն արարողություններով, զորահանդեսներով կամ հանրային հանդիսություններով:

Արտաքին հղումներ

• https://www.history.com/topics/france/bastille-day

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ազգային տոն» հոդվածին։