Խտրականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Խտրականություն տերմինն առաջացել է լատինական «discrimire» բառից, որը նշանակում է «առանձնացնել, տարբերել, տարբերակել»[1]:

Խտրականություն է համարվում որոշակի խմբերի մարդկանց իրավունքների սահմանափակումը կամ ընդհանրապես իրավունքներից զրկումը՝ ըստ նրանց ազգային, ռասայական պատկանելության, սեռի կամ այլ հատկանիշների։Արևմտյան երկրներում առավել տարածված է ռասայական խտրականությունը (ԱՄՆ-ում՝ սևամորթների, հնդկացիների, Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետությունում՝ ոչ բուրական և ոչ եվրոպական ժողովուրդների նկատմամբ)։Տարբեր երկրներում առկա են նաև խտրականությունյան այլ ձևեր, կանանց և երիտասարդների աշխատանքի ցածր վարձատրություն, կրոնական կամ քաղաքացիական հայացքների համար մարդկանց իրավունքների սահմանափակում և այլն։

Իսկ միջազգային հարաբերություններում խտրականությունը՝ որևէ պետության ներկայացուցիչների, կազմակերպությունների կամ քաղաքացիների համար պակաս իրավունքների սահմանումն է այլ պետության ներկայացուցիչների, կազմակերպությունների կամ քաղաքացիների համեմատ։ Օրինակ՝ առավել զարգացած եվրոպական պետությունները երրորդ աշխարհի երկրների նկատմամբ։

Միջազգային և ներպետական օրենսդրություններում առկա են խտրականությունը արգելող հոդվածներ։Օրինակ՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 14-րդ հոդվածը և ՀՀ սահմանադրության 29-րդ հոդվածը։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խտրականության տեսակներն են՝

  1. ուղղակի խտրականություն,
  2. անուղղակի խտրականություն,
  3. խտրականության հրահրում,
  4. հետապնդում,
  5. սեռական ոտնձգություն,
  6. սեգրեգացիա:
  • Ուղղակի խտրականություն– Այն իր մեջ ընդգրկում է որոշում,գործողություն կամ անգործություն, որն ուղղված է կոնկրետ անձի/անձանց դեմ,որոնց արդյունքում անձը/անձինք հայտնվում են ոչ բարենպաստ իրավիճակում այլ անձի/անձանց կողմից[2]։
  • Անուղղակի խտրականություն– Այն իր մեջ ներառում է օրենքը,քաղաքականությունը,պայմանը,գործողությունը,անգործությունը,պրակտիկան,որոնց օգտագործման դեպքում անձը/անձինք զրկվում են որոշակի իրավունքներից[3]։
  • Խտրականության հրահրում – Խտրականության հրահրումը կամ դրդումն անձի կամ անձանց խմբի նկատմամբ խտրականության կամ նախապատվության դրսևորման հրահանգ է, ցուցում կամ կոչ[2]։
  • Հետապնդում– «Հետապնդումը» անձի նկատմամբ ցանկացած անցանկալի վերաբերմունք է, որի արդյունքում նրա շուրջ ստեղծվում է կամ որի նպատակն է նրա շուրջ ստեղծել ոչ բարյացակամ, մերժողական, թշնամական, նվաստացուցիչ, վիրավորական միջավայր, որի արդյունքում նվաստացվում է անձի արժանապատվությունը պաշտպանված հատկանիշերից որևէ մեկով։[4]։
  • Սեռական ոտնձգություն – Սեռական ոտնձգությունը ուղղված Է լինում կոնկրետ անձի դեմ՝ գենդերային հատկանիշով պաշտպանված հատկանիշի հիման վրա։ Սեռական ոտնձգությունը կարող է դրսևորվել խոսքով, ֆիզիկական եղանակով կամ գրավոր, որն ուղղված է կամ որի արդյունքում անձը կարող է վիրավորվել, նվաստացված զգալ, ստորացվել կամ վախենալ[5]։
  • Սեգրեգացիա – Սեգրեգացիան ցանկացած գործողություն է կամ անգործություն, որով ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձինք առանձնացվում, տարբերակվում ու արդյունքում մեկուսացվում են այլ անձանցից[2]։

Խտրականության այլ տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Լեզվական
  • Կրոնական
  • Տարիքային
  • Ընտանեկան կամ ամուսնական կարգավիճակով պայմանավորված
  • Քաղաքական հայացքներով պայմանավորված
  • Գենդերային
  • Առողջական կարգավիճակով պայմանավորված
  • Սեռական կողմնորոշմամբ պայմանավորված
  • Մարդկանց արտաքինով
  • Կենսակերպով
  • Սոցիալական ծագմամբ
  • Գենետիկական

Մեր հասարակությունում խտրականության դրսևորումների օրինակներից են`

  • զանգվածային լրատվության միջոցներում կրոնական կազմակերպությունների վերաբերյալ ատելության և բռնության կոչերը,
  • ազգային փոքրամասնությունների հանդեպ խտրականությունը գործատուների և հասարակության կողմից,
  • աշխատանքի ընդունման չափանիշներում տարիքային ահնարկի սահմանափակումները,
  • հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար տեղաշարժման անհրաժեշտ հնարավորությունների բացակայությունը,
  • օտարազգի ուսանողների կրկնակի ուսման վարձ վճարելը,
  • բժշկի կողմից ՄԻԱՎ-ով ապրող անձի հարազատին ուսումնական հաստատությունից հեռացնելը,
  • ծեծված նույնասեռական անձին բժշկական օգնության տրամադրման մերժումը,
  • բազմաթիվ ընտանիքներում ամուսնու կողմից ծեծի և բռնության ենթարկված կնոջ հանդեպ իրավապահ համակարգի կողմից,
  • Սոցիալական կարգավիճակով պայմանավորված երեխայի հանդեպ վերաբերմունքը՝ կրթական հաստատություններում։

Գործողությունը խտրական չէ, եթե այն չի սահմանափակում այլ անձանց իրավունքներն ու ազատությունները և չի ստեղծում արգելքներ դրանց իրականացման համար։ Ինչպես նաև, տրամադրում է որոշակի հատկանիշներով անձին և/կամ մի խումբ անձանց արտոնություններ` ժամանակավոր կառուցողական գործողությունների շրջանակում, ինչպիսին են` պետության կողմից հատուկ պաշտպանություն առանձին խմբի անձանց նկատմամբ, եթե նրանք ունեն այդպիսի պաշտպանության կարիք։

Պաշտպանության մեխանիզմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • ՀՀ-ում գործող խտրականության դեմ պաշտպանության մարմիններն են՝
  • Մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող ՀԿ-ներ
  • Մարդու իրավունքների պաշտպան
  • ՀՀ դատական մարմիններ
  • ՀՀ վարչական մարմիններ
  • Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան[6]

Խտրականության կանխարգելմամբ զբաղվող միջազգային կազմակերպություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • ՄԱԿ-ի ռասայական խտրականության վերացման հանձնաժողով
  • ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հարցերով գերագույն հանձնակատար
  • ՄԱԿ-ի կանաց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման հանձնաժողով
  • Հաշմանդամություն ունեցող անձանց հարցերով իրավունքների կոմիտե
  • Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների հարցերով հատուկ զեկուցող
  • Հատուկ զեկուցող փոքրամասնությունների հարցերով
  • Հատուկ զեկուցող ռասիզմի ժամանակակից ձևերի, ռասայական խտրականության, քսենոֆոբիայի և հարակից անհանդուրժողականության հարցերով[7]։

Եվրոպական խորհուրդ

  • Ռասսիզմի և անհանդուրժողականության դեմ եվրոպական հանձնաժողով,
  • Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն( ԵԱՀԿ),
  • Ժողովրդավարական հաստատություների և մարդու իրավունքների գրասենյակը,
  • Ազգային փոքրամասնությունների հարցերով ԵԱՀԿ գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը[8]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Նոր սերունդ» մարդասիրական ՀԿ։ «Ի՞նչ է խտրականությունը» 
  2. 2,0 2,1 2,2 Ղազարյան Արա։ «Իրավական պաշտպանության եղանակները խտրականության գործերով․ Ձեռնարկ»։ coe.int։ Եվրոպայի խորհուրդ 
  3. Ղազարյան Արա։ «Իրավական պաշտպանության եղանակները խտրականության գործերով․ Ձեռնարկ»։ coe.int։ Եվրոպայի խորհուրդ 
  4. Ղազարյան Արա։ «Իրավական պաշտպանության եղանակները խտրականության գործերով․ Ձեռնարկ»։ coe.int 
  5. «Ի՞նչ է խտրականությունը» 
  6. «Նոր սերունդ» մարդասիրական ՀԿ։ «Ի՞նչ է խտրականությունը» 
  7. «Ի՞նչ է խտրականությունը» 
  8. «Ի՞նչ է խտրականությունը» 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png