Աբխազիա (մարզ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Աբխազիա
Դրոշ Զինանշան
Flag of the Republic of Abkhazia.svg Coat of arms of Abkhazia.svg

ԵրկիրԿաղապար:Դրոշավորում/Վրաստան, Աբխազիայի Հանրապետություն
Մակերես8665 կմ²
Պաշտոնական լեզուռուսերեն, աբխազերեն և վրացերեն
Բնակչություն245 246 մարդ (2018)
Ժամային գոտիUTC+3
##Աբխազիա (մարզ) (Աշխարհ)
Red pog.png

Աբխազիա (աբխ.՝ Аԥсны [Апсны́], վրացերեն՝ აფხაზეთი [Апхазети]), մարզ Մեծ Կովկաս լեռնաշղթայի հյուսիսարևմտյան և Սև ծովի հյուսիսարևելյան հատվածում: Ներառում է յոթ պատմական տարածք՝ Փոքր Աբխազիան, Բզիպինը, Գումուն, Սամուրզականոն, Ապսիլիան և Փսխի-Աիբգան[1][2]: Փաստացի վերահսկվում է չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված Աբխազիայի Հանրապետության կողմից: Միավորված ազգերի կազմակերպության փաստաթղթերում Աբխազիան համարվում է Վրաստանի տարածք:

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիա տեղանունը՝ որպես տարածաշրջանի անվանում նշող անուն՝ ռուսաց լեզու է մտել վաղ աբխազական ցեղերից մեկի «Աբազգիա» և «աբազգներ» վրացական անունից: Այդ ցեղը Աբխազիայի տարածքում հիշատակվում է մ.թ.ա II դարում[3]։

Մինչև XIX դարի կեսերը, շատ օտար աղբյուրներում Աբխազիան կոչվում էր «Աբազայի երկիր»[4]: Ռուսական աղբյուրներում Աբխազիան հիշատակվում է «Աբեզ» անվանմամբ: Բայց հետագայում այդ անվանումները փոխարինվել են Աբխազիա անվանմամբ: Անգլերեն կոչվում է «Abkhazia», ֆրանսերեն՝ Abkhazie, գերմաներեն՝ Abchasien:

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիայի և Վրաստանի քարտեզը

Աբխազիան տեղակայված է Անդրկովկասի հյուսիս-արևմտյան մասում՝ Պսոու և Էնգուրի գետերի միջև և Սև ծովի հարավ-արևմուտքում: 210 կմ-ից ավել երկարություն ունեցող ափը փոքր-ինչ կտրտված է: Հաճախ են հանդիպում քարքարոտ լողափերը: Գեղատեսիլ լողափերը, մերձարևադարձային բուսականությունը, գետերն ու գագաթները Աբխազիային տալիս են չքնաղ բնապատեր: Հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում Աբխազիան սահմանակից է Կրասնոդարի երկրամասին և Կարաչայ-Չերքեզիային (Ռուսաստան), հարավ-արևելքում և հարավում` Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթ վրացական շրջանների հետ:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիայի կլիման պայմանավորված է նրա առափնյա դիրքով և բարձր լեռնաշղթաների առկայությամբ: Ծովի ափին կլիման խոնավ է՝ մերձարևադարձային: Անձրևները՝ տարեկան 1300-2400 մմ: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը +15 °C է: Լեռներում մերձարևադարձային կլիման տարածվում է մոտավորապես 400 մ-ի վրա: Հավերժական ձյունը ընկած է 2700-3000 մ բարձրությունների վրա: Հունվարին միջին ջերմաստիճանը հասնում է +4…+7° С, դաշտավայրերում՝ +2…−2 °С, հուլիսին՝ լեռներում՝ +22…+24 °: Ցրտահարության տևողականությունը ափերին՝ 250—300 օր է: Լեռներում առկա է ձյան հաստ շերտ, լեռնաշղթաների տարածքում առկա է շուրջ 170 սառցադաշտ, ընդհանուր մակերեսը շուրջ 70 կմ:

Ջրագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գետերը համեմատաբար կարճ են, բոլորը պատկանում են Սև ծովի ավազանին: Կոդոր, Բզիբ Գումիստան և այլ գետեր համեմատաբար ջրառատ են և հիդրոէներգետիկ ռեսուրսները գերազանցում են 3,5 միլիոն Կիլովատտ-ժամը: Գետերը հիմնականում սնվում են անձրևաջրերով և ձնհալներով, կան գարնանային և ամառայի վարարումներ: Գագրայի շրջանում է գտնվում աշխարհի ամենակարճ գետերից մեկը՝ Ռեպուրան[5]: Երկարությունը ընդամենը 18 մետր է: Լեռներում կան գեղատեսիլ լճեր Ռիցան և Ամթկելին: Գեգսկու ջրվեժը հիացնում է զբոսաշրջիկներին:

Աբխազիայի քարտեզը

Ֆլորա և ֆաունա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆլորան ներառում է ավելի քան 3500 բուսատեսակ, որից 180 տեսակ ներկայացված են ծառի և թփերի ձևերով, մնացածը՝ խոտածածկ տարածք է: Մոտ 400 տեսակ Կովկասում էնդեմիկ են, իսկ ավելի քան 100 տեսակ հանդիպում են միայն Աբխազիայում: Անտառները կազմում են հանրապետության ավելի քան 55% -ը: Սևծովյան շրջաններում առավել զարգացած բուսականություն կան (արևադարձային մրգեր, տեխնիկական, հացահատիկային, դեկորատիվ բույսեր և այլն): Անտառային շրջաններում զարգացած տեսակներ են բոխին, արևելյան բոխին, կաղնին, շագանակենին, լաստենին և այլ տեսակներ: Պիցունդայի շրջանում պահպանվել է պիցունդական սոսի ծառի տեսակը: Անտառները տեղ տեղ ծածկված են եղևնիներով: 2000 մետրից սկսում է ենթալպյան անտառների և ալպյան մարգագետիների գոտին: Անտառներում հանդիպող կենդանիներից են արջերը, վարազը, լուսանը, ազնիվ եղջերուն: Բարձր գոտիներում առավել տարածված են սովորական շնագայլը, քարայծը և այլն: Գետերում և լճերում հայտնի ձկնատեսակներից են կարմրախայտը, անտլանտյան սաղմոնը, գետածածանը, շիղաձուկը և այլն:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագույն ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագիտական գտածոները ցույց են տալիս, որ Աբխազիայի տարածքում մարդը գոյություն է ունեցել դեռևս վերին պալեոլիթյան դարաշրջանում (Աշելյան և Մուստիերյան մշակույթի գտածոներ են հայտնաբերվել): Ուշ պալեոլիթյան և միջին քարեդարյան հայտնի վայրերից են Լեչկովի և Ապիանչայի տեղանքները[6]: Նորքարեդարյան հայտնի վայրերից են Կիստրիքը և Լեմսան: Ինչպես ցույց են տալիս հնագիտական հետազոտությունները, մ.թ.ա. VI հազարամյակում տեղի բնակչությունը զբաղվում էր ոչ միայն գյուղատնտեսությամբ և անասնապահությամբ, այլև տիրապետում էր արհեստների ՝ կերամիկա, մետաղագործություն և այլն: Ըստ ռուս պատմիչ Վլադիմիր Էրլիխի տեղական մշակույթը հավանաբար ձևավորվել է կուր-արաքսյան և Մայկոպյան մշակույթների հետ համագործակցության արդյունքում: Մ.թ.ա III-րդ հազարամյակի վերջին և մ.թ.ա II-րդ հազարամյակի սկզբին Աբխազիայի հարավ-արևելքում գոյություն ուներ Օչամյիրյան մշակույթը: Հայտնաբերվել են այդ մշակույթին ենթակա մի շարք գտածոներ: Իսկ մ.թ.ա I հազարամյակի կեսերին Աբխազիա էր թափանցել կոլխիդական մշակույթը[6]: Մ.թ.ա. VI դարում ժամանակակից Աբխազիայի տարածքը գաղութացվել է հույների կողմից, ինչի մասին վկայում են Գուենոսի և Էշերի ամրոցոներոի հնագիտական ժամանակների հունական կերամիկայի գտածոները: Հույների կողմից հիմնադրվել են նավահանգստային մի շարք քաղաներ՝ Դիոսկուրադան, Գուենոսը և այլն: Աբխազիան հույների կողմից անվանվել է Հենիոխիա, իսկ բնակիչները հենիոխներ: Ստրաբոնը և ուրիշ այլ հույներ իրենց աշխատություններում գրել են, որ ժամանակակից Աբխազիայի տարածքում ապրել են բազմաթիվ ցեղեր: Մ.թ.ա III–I դարերում Աբխազիա է ներթափանցել հելլենիստական մշակույթը: Առավել զարգացած հելլենիստական կենտրոն էր Դիոսկուրադան: II-րդ դարի վերջին և I-ին դարի սկզբներին Դիոսկուրադա քաղաքում էր տեղակայված Պոնտոսի թագավորության ամենահզոր ամրոցներից մեկը: Մ.թ.ա 63 թվականին Աբխազիան նվաճվել է հռոմեացիների կողմից: Դիոկղետիանոս կայսեր օրոք Աբխազիան ծառայում էր որպես տարածք աքսորյալ քրիստոնիաների համար: IV-րդ դարում Քրիստոնեությունը լայն տարածում է ստանում Աբխազիայում: Տեղի եպիսկոպոս Պիտունտան 325 թվականին մասնակցել է Նիկիայի առաջին տիեզերական ժողովին:

Պիցունդա ծովափնյա քաղաք, 2006

Միջին դարեր IV—VI դարերում Աբխազիայի տարածքում հաստատվեց Բյուզանդական կայսրության տիրապետությունը: VI -րդ դարի առաջին կեսին Քրիստոնեությունը հռչակվել է պաշտոնական կրոն: Կառուցվել են բազմաթիվ քրիստոնեական եկեղեցիներ, տաճարներ և այլն: Աբխազական եպիսկոպոսությունը ենթարկվում էր Կոստանդնուպոլսի պատրիարքին: VI դարի կեսի բյուզանդա-պարսկական բախումների արդյունքում Աբխազիան վերջնականապես ենթարկվել է Բյուզանդական կասյսրությանը: VII – VIII դարերում Աբխազիա են արշավել արաբները: Լեոն II թագավորի օրոք՝ VIII դարի վերջին Աբխազիան անկախություն է ձեռք բերել Բյուզանդիայից: Ձևավորվել է Աբխազաց թագավորություն: Նրա տարածքում ներառված էին Աբխազիան և Արևմտյան Վրաստանը: Հիմնական բնակչությունը կազմում էին աբխազները, սակայն որոշ մաս էին կազմում ռաճացիները, գուրիացիները, իմերեթցիները, մեգրելները և սվանները: Կային նաև շատ հայեր: Արաբական խալիֆայության տիրապետությունից հետո արաբները բնակվում էին Էգրիսի (Լազիկե) տարածքում և Ապսիլիայի հարավում: Աբխազական թագավորությունում կային բազմաթիվ քաղաքներ, բերդեր և տաճարներ: Բնակչությունը զբաղված էր առևտրով հարևան պետությունների, Միջին Արևելքի և Միջերկրական ծովի երկրների հետ: Մայրաքաղաքը սկզբնական շրջանում Անակոպիա (Նոր Աֆոն) քաղաքն էր, իսկ 806 թվականին մայրաքաղաքը տեղափոխվել է Քութայիս: 975 թվականին Անոսիդյան դինաստիային տապալվելուց հետո հաստատվում է Վրաց Բագրատունիների թագավորական հարստությունը: Մինչև XV դարը Աբխազիան մնացել է վրացական իշխանությունների կազմում: Այդ ժամանակահատվածում բյուզանդական մշակույթային ազդեցությունը իր տեղը զիջեց վրացական մշակույթին: Թերևս այդ ժամանակահատվածին բնորոշ եկեղեցիներից է Իլորի Սուրբ Գեորգիի վանքը: Բացի տաճարային և մշակույթային շինություններից կան նաև այլ կառույցներ՝ Բագրատի ամրոցը Սուխումում, Անակոփիա ամրոցը, Նապր լեռան սրվաբայրը և այլն: Երբ մոնղոլները գրավեցին Վրաստանը, այն բաժանեցին ութ ռազմա-վարչական հատվածների: Ներկայիս Աբխազիայի տարածքը մտնում էր «Դուման» հատվածի մեջ և կառավարվում էր Ցոնտե Դադիանիի կողմից: XIII դարում առաջին անգամ հիշատակվել է Աբխազաց կաթողիկոսությունը:

XVI-XIX դարեր

XV-րդ դարի վերջին Աբխազիա թափանցեցին թուրքերը: XVI-րդ դարի երկրորդ կեսին կաթողիկոսական աթոռը Պիցունդայից տեղափոխվեց Գելաթի վանք, Իմերեթի մարզ: XVI-րդ դարի երկրորդ կեսին Աբխազիայի և Արևմտյան Վրաստանի կախվածությունը Օսմանյան Թուրքիայից ավելի ուժեղացավ: Թուրքերի քաղաքական, մշակութային և տնտեսական հեգեմոնիայի շրջանի ընթացքում Սև ծովի ափերին կառուցվել են ծովային քաղաքներ՝ Անապան, Փոթին, Սուխումն և այլն: Թուրքական բռնատիրության ժամանակաշրջանում Աբխազիայի բնակչությունը ենթարկվել է նաև կրոնական բռնաճնշումների: Բնակչության զգալի մասը կրոնափոխվել է Սուննի Իսլամի: Աբխազները իրենց հոգևոր և նյութական արժեքների ոչնչացման հանդեպ կազմակերպել են հակաթուրքական ապստամբություններ (1725, 1733, 1771, 1806 թվականներին և այլն): XVII-րդ դարից ի վեր աբխազական իշխանությունները օգնություն էին փնտրում՝ օսմանյան բռնաճնշումներիից և այն գտան Ռուսաստանի հովանավորության ներքո: 1803 թվականին, Քելեշբեյը իշխանը, խնդրել է Ռուսաստանին իրեն տրամադրել քաղաքացիություն: Այդ պատճառով էլ 1808 թվականին սպանվել է սեփական որդու՝ Ասլանբեյի բարձրացրած թուրքամետ դավադրության արդյունքում: Քելեշբեյի մյուս որդին՝ Սաֆարբեյը (Գեորգի), 1809 թվականին ճնշել է թուրքամետ դավադրությունը և օգնության խնդրանքով դիմել է Ռուսաստանին: 1810 թվականի փետրվարի 17-ին (մարտի 1-ին) հրապարակվել է Ալեքսանդր I ցարի հրովարտակը՝ Աբխազիայի իշխանությունը Ռուսաստական կայսրությանը միացնելու վերաբերյալ[7]: Ռուսաստանին միանալը խթան է հանդիսացել Աբխազիայի ինտենսիվ տնտեսական, սոցիալական և մշակութային կյանքի արդիականացման համար: Աբխազիան դարձել է համառուսաստանյան շուկայի մի մասը, զարգացել են ապրանքային փոխհարաբերությունները, առաջացել են արդյունաբերական փոքր ձեռնարկություններ, տեղի ունեցան ճանապարհաշինություն: Ամրապնդվել է կապերը ռուսական մշակույթի հետ, ձևավորել է աբխազական մտավորականությունը: 1862 թվականին ստեղծվել է աբխազական այբուբենը: 1864 թվականին Աբխազիայի իշխանությունը վերացվել է ռուսական կառավարության կողմից: Դրա փոխարեն ձևավորվել է Սուխումի ռազմական շրջանը: Ռազմական կառավարման ներդրումը և Աբխազիայի վարչատարածքային կառավարման համառուսաստանյան համակարգին անդամակցելը զանգվածային անկարգությունների հանգեցրեցին (ամենամեծը 1866 թ. Լիխնայի ապստամբությունն էր):

XX—XXI դարեր

1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից անմիջապես հետո Սուխումի շրջանում իշխանությունը ընկել է վրաց սոցիալ-դեմոկրատների (մենշևիկների) ձեռքը: Բոլշևիկների Սուխումի շրջկոմը ձևավորվել է միայն 1917 թվականի մայիսին: 1917-ի նոյեմբերից Սուխումի շրջանը գտնվում էր Անդրկովկասյան կոմիսարիատ վերահսկողության տակ: 1918-ի մարտին Սուխումում բոլշևիկները կազմակերպեցին զինված ապստամբություն՝ Անդրկովկասի Կոմիսարիատի իշխանության դեմ: Ապրիլի 8-ին Սուխումի գրավմամբ և Սովումի օկուպացիայի միջոցով հռչակվեց խորհրդային իշխանությունը, որը երկար չտևեց, արդեն մայիսի 17-ին Անդրկովկասյան Սեյմի զորքերը մտան Սուխում: 1918 թվականի մայիսի 26-ից Աբխազիան Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետություն մաս էր կազմում: 1920 թվականի մայիսի 7-ին՝ Մոսկվայի խորհրդա-վրացական խաղաղության պայմանագրով՝ Աբխազիան ճանաչվել է Վրաստանի անբաժանաելի մաս: 1921 թվականի փետրվարին Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները մտել են Աբխազիա: Նույն թվականի մարտի 4-ին Խորհրդային իշխանությունը վերահաստատվել է Սուխումի շրջանում: 1921 թվականի մարտի 28-ին, Աբխազիայի տարածքի վրա հռչակվել է Աբխազիայի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը: ՌՍՖՍՀ-ի և այդ ժամանակվա Վրացական Ժողովրդավարական Հանրապետության միջև խաղաղության առանձին համաձայնագրի ստորագրումից մեկ տարի անց՝ 1921 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, Աբխազիայի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության և Վրաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության միջև, որպես հավասար երկու սուբյեկտ՝ կնքվել է դաշինք: 1922 թվականին մյուս խորհրդային հանրապետությունների հետ հավասար Աբխազական ԽՍՀ-ն նույնպես մասնակցել է ԽՍՀՄ-ի կազմավորմանը: 1922-ի դեկտեմբերի 13-ին հռչակվել է ԽՍՀՄ առաջին Սահմանադրությունը, նույն թվականի դեկտեմբերի 30-ին Աբխազիան մտել է ԽՍՀՄ կազմի մեջ: Դրանից հետո Աբխազական ԽՍՀ-ի Կենտրոնական գործադիր կոմիտեն սկսել է մանրամասն համաձայնագիր մշակել Վրացական ԽՍՀ-ի հետ: 1925 թվականի ապրիլի 1-ին ընդունվել է Աբխազական ԽՍՀ-ի առաջին Սահմանադրությունը, որը ամրապնդել է Աբխազիայի ինքնիշխանությունը՝ Աբխազիայի ամբողջ տարածքի վրա: Միևնույն ժամանակ, Սահմանադրությունը պարունակում էր դրույթներ, որ Աբխազական ԽՍՀ-ն մտնում է ԱԽՖՍՀ-ի կազմի մեջ (Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն): Աբխազական ԽՍՀ-ի և Վրացական ԽՍՀ-ի սահմանադրություններում ներառված էին գլուխներ, որոնք ամբողջովին համընկնում էին ֆեդերատիվ պետական իրավափոխհարաբերությունների պայմանագրերի գլուխների հետ: Այդ կերպ, մինչև 1931 թվականը Աբխազական ԽՍՀ-ն և Վրացական ԽՍՀ-ն եղել են հավասար իրավունք ունեցող սուբյեկտներ, կապված միութենական պայմանագրով:

1931 թվականին Աբխազիայի կարգավիճակը փոխվել է: Աբխազական ԽՍՀ-ն դարձավ ինքնավար հանրապետություն (Աբխազական ԽՍՀ) Վրացական ԽՍՀ-ի կազմում և դուրս եկավ ԱԽՖՍՀ-ի կազմից: 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով ՝ 535,6 հազար մարդ էր բնակվում Աբխազիայում[8]: Էթնիկական կազմը հետևյալն էր՝ 45 % աբխազներ, 18 % հայեր, 15 % ռուսներ, 14% հույներ և այլն[9]: 1990 թվականին Աբխազական ԽՍՀ-ն հռչակվել է ինքնիշխան Աբխազական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, իսկ Աբխազիայի ժամանակակից անվանումը պաշտոնապես ընդունվել է 1992 թվականի հուլիսի 23-ին[10][11]: 1992 թվականի ամռավնից Աբխազիայի և Վրաստանի ղեկավարությունների միջև տարածայնությունները ակտիվացել են, հիմնականում սահմանադրության շուրջ: Ի պատասխան վրացական ռազմական խորհրդի՝ 1921 թվականի Վրացական Ժողովրդավարական Հանրապետության Սահմանադրությանը վերադառնալու որոշման, Աբխազիայի Գերագույն խորհուրդը անվավեր ճանաչեց Աբխազայան ԽՍՀ 1978-ի Սահմանադրությունը, և մինչև Աբխազիայի նոր Սահմանադրության ընդունումը, հայտարարվեց 1925-ին Աբխազական ԽՍՀ Սահմանադրության վերականգնման մասին, որը ցույց էր տալիս Աբխազիայի և Վրաստանի պայմանագրային հարաբերությունները: Անհամաձայնությունները հանգեցրին զինված հակամարտության: 1993 թվականի սեպտեմբերի 30-ին վրացական ուժերը դուրս բերվեցին Աբխազիայի տարածքից՝ դեպի Ինգուր գետը: Խաղաղ կարգավորման վերաբերյալ բանակցությունները շարունակվում են 1993 թվականից ի վեր ՝ ՄԱԿ-ի հովանու ներքո: Աբխազիայի տարածք են մտնում ԱՊՀ-ի խաղաղապահ զորքերը, որը հիմնականում բաղկացած էր ռուսական զինվորներից: 1994 թվականի ապրիլին Աբխազիայի և Վրաստանի ներկայացուցիչները Մոսկվայում ստորագրեցին համաձայնագիր՝ խաղաղ կարգավորման վերաբերյալ: 1994 թվականի նոյեմբերի 26-ին Աբխազիայի Գերագույն խորհրդի կողմից հռչակվել է Հանրապետության անկախությունը նոր սահմանադրության մեջ և 1999 թվականի դեկտեմբերի 12-ի ակտում ՝ նախորդ հանրաքվեի արդյունքների համաձայն: Աբխազիայի անկախությունը չի ճանաչվել հարևան Վրաստանի կողմից, այլև այն համարում են Վրաստանի տարածք: Միևնույն ժամանակ անկախությունը չի ճանաչվել ՄԱԿ-ի անդամ պետությունների կողմից մինչև այսօր: 2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմից հետո Ռուսաստանը, ՄԱԿ-ի անդամ հինգ երկրներ ճանաչել են Աբխազիայի անկախությունը:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդային ժամանակաշրջանում տեղի է ունեցել բնակչության համազգայնացման գործընթաց, ինչը հանգեցրել է ազգային կազմի կտրուկ փոփոխության: Աբխազիայում կտրուկ աճել է վրացիների (Մեգրելներ) թիվը: 1989 թվականին ԽՍՀՄ-ի մարդահամրի տվյալներով Աբխազիայում ապրում էր 525.061 մարդ, որից աբխազները կազմում էին 95 855 մարդ[12]: 1992-1993 թվականների վրաց-աբխազական հակամարտության արդյունքում Աբխազիայի բնակչությունը գրեթե կիսով չափ նվազել է: 2003 թվականին անցկացված մարդահամարի համաձայն, Աբխազիայի բնակչությունը կազմում էր 215.972 մարդ[13]:

2011 թվականի մարդահամրի տվյակներով Աբխազիայի բնակչությունը կազմում էր 240 705 մարդ: Նույն մարդահամրի համաձայն աբխազների թիվը հասնում էր 122,1 հազար մարդու, կամ հանրապետության բնակչության 50% -ը: Ընդհանուր առմամբ Աբխազիայում ապրում են վաթսունյոթ ժողովուրդների ներկայացուցիչ: 2016 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ, Աբխազիայի պետական վիճակագրության գրասենյակի տվյալներով, բնակչությունը կազմում էր 243․564 մարդ: Աբխազները 124,5 հազար էին (51%), վրացիները՝ 43,5 հազարը (18 %), հայերը՝ 41,9 հազարը (17 %), ռուսները 22,3 հազարը (9 %)[14]: Ռուսաստանի կողմից Աբխազիայի պաշտոնական ճանաչումից հետո բնակչության ճնշող մեծամասնությանը տրվել է Ռուսաստանի քաղաքացիություն:

Լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիայի Հանրապետության պաշտոնական լեզուն աբխազերենն է: Ռուսերենը, աբխազերենի հետ միասին, ճանաչվում է որպես պաշտոնական լեզու: Պետությունը թույլատրում է Աբխազիայում ապրող բոլոր էթնիկ խմբերին՝ ազատ օգտագործել իրենց մայրենի լեզուն[15]:

Կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիայի բնակչության մեծ մասը է: 2003 թվականին հարցումների համաձայն, դավանանքների բաշխումը հետևյալն էր.՝[16]

  • 64 % — քրիստոնյաներ,
  • 14 % — մուսուլմաններ,
  • 8 % — աթեիստներ,
  • 3 % — աբխազական կրոնի հետևորդներ,
  • 3 % — հեթանոսներ,
  • 2 % — այլ հավատքներ:

Ըստ 1994 թվականի Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի արևելագիտության ինստիտուտի կողմից իրականացված ուսումնասիրությունների,, աբխազների մեծամասնությունը դավանում է իրենց ավանդական կրոնը՝ աբխազական միաստվածություն: Աբխազիայում քրիստոնյաները հազվադեպ են հաճախում եկեղեցիներ: Մահմեդականներն այնտեղ խոզի միս են ուտում, գինի են խմում և չեն թլպատվում: Հազվադեպ է որևէ մեկը կարդում Աստվածաշունչ և Ղուրան: Բոլոր կրոնական տոները (քրիստոնեական, մահմեդական և ավանդական աբխազական հավատալիքները) միասին նշվում են տարբեր կրոնների ներկայացուցիչների կողմից, որոնք միավորված են մեկ ընդհանուր տոնական սեղանի շուրջ[17]: Աբխազները պնդում են, որ հավատում են մեկ Աստծու՝ ամեն ինչի ստեղծողին: Անգամ վարկած կա, որ աբխազական կրոնը նախնադարյան միաստվածության, մարդկության ամենահին կրոնն է: Աբխազիայում այժմ գործում են մի քանի տասնյակ ուղղափառ եկեղեցիներ, երկու վանք, ավանդական աբխազական կրոնի յոթ սրբավայր, երկու գործող մզկիթն, կաթոլիկ և լյութերական եկեղեցի և ժողովարան:

Երկարակյացներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1956 թվականին Աբխազական ԽՍՀ-ում բնակվում էր 90 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի 2.144 մարդ[18]: Նրանցից 270-ը հարյուրից անց էին, իսկ 11-ը՝ ավելի քան 120 տարեկան: Այդ ժամանակաշրջանում մեծահասակների մեծ մասի իրական տարիքը դժվար էր որոշել, քանի որ ծննդյան ճշգրիտ ամսաթվերը հստակ չեն պահպանվել[19]: Աբխազները ասում են. «Չար մարդիկ երկար չեն ապրում»:

Տեսարժան վայրեր և ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիայի ամենահին հուշարձաններից են հինավուրց մարդու (Քվա-Չարա քարանձավ) տեղանքը, վաղ միջնադարյան տաճարի և ամրոցի (V - VI դար) ավերակները Ազանթա գյուղում, միջնադարյան Աբուահակի, Մուշբայի, Վերին Էշերի ամրոցների մնացորդները և այլն: Հատկապես առանձնահատուկ է Ացանգուարան, փոքր քարերից վերամշակված հնագույն կառույց է: VI-X դարերի կառույց է: Պահպանվել են Ցեբլեդինյան մշակույթի մնացորդները: Մի շարք հետաքրքիր հուշարձաններ կարելի է տեսնել Լիխնիում՝ Աբխազաց թագավորություն նախկին մայրաքաղաքում: Զանգվածային տուրիզմի կենտրոն է Նոր Աֆոնը: Իբերիա լեռան գագաթին գտնվում է Անակոպիա ամրոցը: Ըստ ավանդության՝ հնում լեռան վրա հայտնվել է Անակոպյան Սուրբ Աստվածածին սրբապատկերը: Կան նաև մի շարք բնական տեսարժան վայրեր: Աբխազիայի տեսարժան վայրերին է պատկանում մի շարք բնական տեղանքներ, որոնց թվին է դասվում լեռնային զանգվածներից առաջացած՝ կաստարյան քարանձավները: Դրանք տեղակայված են Սուխում քաղաքից 45 կմ հյուսիս-արևելք: 1875 թվականին սողանքից առաջացած լեռնային Ամկտել լիճը ունի կաստարյան ծագում և ջրի յուրահատուկ գույն:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Государственные символы»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-09-28-ին  — Флаг
  2. «Конституция Республики Абхазия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-03-21-ին  Статья 4.
  3. Прокопий Кесарийский. Война с персами: книга II. глава 29. параграф 15.
  4. Повесть временных лет / Подгот. текста, пер., статьи и коммент. Д. С. Лихачева; Под ред. В. П. Адриановой-Перетц. — 2-е изд., испр. и доп.
  5. Материковые рекорды
  6. 6,0 6,1 Арапов, Дмитрий Юрьевич, рлих, Владимир Роальдович Абхазия // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец. — М: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 49. — 768 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X
  7. «Абхазское княжество»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-23-ին  Официальный сайт президента республики Абхазий
  8. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  9. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  10. «ПОСТАНОВЛЕНИЕ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА АБХАЗИИ об изменении названия Социалистической Советской Республики Абхазия»  |accessdate=
  11. Конфликты в Абхазии и Южной Осетии: документы 1989-2006 гг / Сост. и коммент.: М.А. Волхонский, В.А. Захаров, Н.Ю. Силаев. — М.: Русская панорама, 2008. — С. 144. — 496 с., 2 вкладки с картами. с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-93165-150-7
  12. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР
  13. Этнокавказ Этносостав Абхазии 1886—2010
  14. 2015 год — Национальный состав наличного населения на 1 января 2016 года. Управление государственной статистики Республики Абхазия
  15. «Конституция Республики Абхазия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-06-26-ին  — статья 6
  16. Крылов А. Б. «Секрет абхазской веротерпимости.»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-03-04-ին։ Վերցված է 2008-08-15  НГ-религия от 17 марта 2004.
  17. «Религия современных абхазов: реликт прамонотеизма»։ https://www.gumilev-center.ru/ (ռուսերեն)։ Վերցված է 2019-11-12 
  18. проф. П.Аггеев, проф.Е.Андреева-Галанина, проф. В.Башенин и др. Книга о здоровье / ред. член-корр. АМН СССР Д.А.Жданова. — М.: Медгиз, 1959. — С. 349. — 448 с. — 150 000 экз.
  19. единственный человек в мире, который дожил до 120 лет и чей возраст официально доказан — Жанна Кальман

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Пачулиа, Вианор Панджович По туристским маршрутам Абхазии. — М.: Профиздат, 1962. — 144 с.

  • Пачулиа В. П. В краю золотого руна: Исторические места и памятники Абхазии / Предисл. Струве, Василий Васильевич; Институт народов Азии АН СССР. — М.: Наука (издательство), 1964. — 128 с. — (По следам исчезнувших культур Востока).
  • Пачулиа В. П. Исторические памятники Абхазии, их значение и охрана. — М.: Наука (издательство) (Главная редакция восточной литературы), 1969. — 168 с.
  • Пачулиа В. П. По древней, но вечно молодой Абхазии: Научно-популярный очерк / Отв. ред. д.и.н., проф. Дзидзария, Георгий Алексеевич; Сухумский НИИ туризма. — Сухуми: Алашара (издательство), 1969. — 208 с. — 50 000 экз.
  • Пачулиа В. П. Абхазия: Историко-культурный очерк. — Сухуми: Алашара (издательство). — 160 с.
  • Бондарев, Николай Денисович В горах Абхазии. — М.: Физкультура и спорт (издательство), 1981. — 177 с. — (По родным просторам). — 50 000 экз.
  • Ленский, Игорь Леонидович| Свидетели абхазской беды. — М., Деловой ритм, 2008. — 320 с.
  • Абхазское искусство. — Сухум — СПб., 2004. — 136 с.
  • Аджинджал, Боча Миджитович. Александр Чачба. — Сухум — Санкт-Петербург, 2009. — 136 с.
  • Аджинджал, Боча Миджитович. Художник Александр Чачба: Жизнь. Творчество. Судьба. - Сухум: Абгосиздат, 2017. - 208 с. (на абх.языке)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]