Յոգա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Հինդուիզմ
թեմատիկայի հոդված

Aum

Պատմություն · Պանթեոն

Վայշնայություն · Շիվայություն
Շակտիզմ · Սմարտիզմ

Փիլիսոփայություն

Դհարմա · Արթհա · Կամա
Մոկշա · Սամսարա
Յոգա · Յանտրա · Բհակտի · Մայա
Պուջա · Մանդիր · Աբհավա · Բհավա

Վեդաներ · Ուպանիշադներ
Ռամայանա · Մահաբհարաթա
Բհագավադ Գիտա · Պուրաններ
Պատանջալի Յոգա սուտրա այլ

Հինդուիստական սվաստիկան

Պորտալ «Հինդուիզմ»

Շիվա աստծո արձանը պադմասանա (լոտոսի դիրք) դիրքում յոգայական խորհրդածության ժամանակ, Կառնատակա, Բանգալոր

Յոգան (Սանսկրիտ योग yóga, կապ) ֆիզիկական, մտավոր, հոգևոր ավանդական կանոնների միասնություն, կազմավորվել է հին արիական քաղաքակրթություն կոչվող հնդեվրոպական նախահայրենիքի ծաղկման շրջանում[1][2], մեր մոլորակի տարբեր հատվածներում զուգահեռաբար, ապա վերոնշյալ քաղաքակրթության անկումից հետո պահպանվել է գերազանցապես Հնդկաստանում և արևելքի մի քանի այլ երկրներում։ Աշխարհում ավելի լայն ճանաչում ունի հաթհա յոգան և ռաջա յոգան[3]: Յոգա բառը հաճախ ասոցացվում է հինդուիզմում, բուդդիզմում, ջայնիզմում հանդիպող ֆիզիկական և մեդիտատիվ վարժանքների հետ[4]:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Յոգա» բառը (դևանագարի՝ योग) սանսկրիտից թարգմանաբար ունի բազմաթիվ նշանակություններ։ Կազմված լինելով սանսկրիտի յուջ արմատից, որը նշանակում է կառավարել, լծել կամ միավորել, «յոգա»-ն նաև թարգմանվում է որպես միություն, միավորում, կապ, իմաստ, ներլուծում։ Սակայն հիմնական իմաստներից մեկն է կապ, կապ ներաշխարհի, շրջապատի մարդկանց, այլ կենդանի էակների ու բնության հետ։

Յոգա կիրարկողները, յոգայի փիլիսոփայության հետևորդները, ովքեր ձեռք են բերում բարձր կարգի կարողություններ, անվանվում են յոգինի (կանանց դեպքում) և յոգի (նաև յոգին) (տղամարդկանց դեպքում)։

Ակունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Յոգա» բառը հաճախ ասոցացվում է հինդուիզմում, բուդդիզմում և ջայնիզմում հանդիպող ֆիզիկական և մեդիտատիվ վարժանքների հետ[4], սակայն դա չի նշանակում, որ յոգան ի սկզբանե հինդուիստական, բուդդիստական կամ ջայնիստական համակարգ է։ Յոգա գիտության ակունքը (մինչև Պատանջալի իմաստունի կողմից «Յոգա սուտրա» աշխատության մեջ շարադրվելը[5]) հին արիական քաղաքակրթության մտքի գլխավոր հեղինակություն հանդիսացող չորս Վեդաներն են`

  1. Ռիգվեդա,
  2. Յաջուրվեդա,
  3. Սամավեդա,
  4. Աթհարվավեդա։

Այն կարծիքը, թե յոգան հինդուիզմի մի մաս է կազմում և հինդուիզմում առկա վեց Հնդկական ուղղափառ (օրթոդոքս) փիլիսոփայական ուղղություններից մեկն է (որի հիմնական նպատակը վարժանքն է), չի բխում յոգայի մասին պատմական փաստերից։ Ջայնիզմում յոգան ներկայացվում է իբրև հոգևոր, մտավոր և ֆիզիկական գործողությունների համախումբ, սակայն ավանդական յոգայի համակարգից հեռացված լինելու պատճառով ջայնիզմը չի հանդիսանում յոգա գիտության վստահելի աղբյուր։

Աշտանգա յոգա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յոգայի բացօթյա դաս Լիխտենշտեյնի մայրաքաղաք Վադուցի համալսարանի տնտեսագիտական բաժնի ուսանողների համար

Յոգան գիտություն է, այլ ոչ թե լոկ սպորտանման մի բան, ինչպես այն հաճախ մատուցվում է բազմաթիվ աղբյուրներում։ Աշտանգա յոգա կոչվող այս ոճը, որը սանսկրիտում նշանակում է ութփուլանի յոգա, ֆիզիկական, մտավոր և հոգևոր ոլորտների շատ լայն ու համալիր համակարգ է, ոլորտներ, որոնք մարդուն հզորացնում են՝ մարմնի կեցվածքների (Ասանաներ), շնչառական վարժությունների (Պրանայամա), կենտրոնացման վարժությունների (Մեդիտացիա) և ինքնաճանաչման բազմաթիվ այլ միջոցների օգնությամբ։ Այս համակարգի հիմնական բնութագրերից մեկն այն է, որ որքան ավելի ես մոտենում դրան, այնքան ավելի հաճելի է դառնում այդ գործընթացը՝ ինքնահայտնագործման շնորհիվ։

Յոգայի փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշտանգա յոգայի ութ փուլերն են.

  1. Յամա (էթիկայի չափանիշներ, զսպվածություն, անձնական հիգիենա, բարոյականության նորմեր),
  2. Նիյամա (ինքնակազմակերպում, սոցիալական և հոգևոր կողմնորոշում),
  3. Ասանա (մարմնի համար հարմար դիրքեր),
  4. Պրանայամա (շնչառության կարգավորում և ղեկավարում),
  5. Պրատյահարա (զգայարանների ճանաչում և ղեկավարում),
  6. Դհարանա (կենրոնացում որևէ որոշակի օբյեկտի վրա),
  7. Դհիյանա (մեդիտացիա, կենտրոնացման թիրախ-օբյեկտի հետ կապի հաստատում),
  8. Սամադհի (գերգիտակից, պայծառացման որակներով բնութագրվող վիճակ, որում մենք մերձենում ենք բնության տարերքների, Տիեզերքի հետ, ճանաչում ենք ինքներս մեզ ու մեզ շրջապատող աշխարհը՝ մեր կյանքի ուղին առավել բավականությամբ ու պատվով անցնելու, երջանիկ լինելու համար):

Հինդուիզմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յոգայի դիրքերից (ասանաներից)՝ Ողջույն Արևին դիրքը։ Յոգայի մասնագետ՝ Վահագն Վարդումյան[6]: Լուսանկարի հեղինակ՝ Հասմիկ Սմբատյան։ Լուսանկարված է Երևանի Լոտուս Կենտրոնում։

Հինդու փիլիսոփայությունում (որը յոգայի համակարգի ստեղծումից և զարգացումից շատ ավելի ուշ ծագած մշակութային շերտ է և չի արտահայտում յոգայի մասին ողջ ճշմարտությունը) որպես յոգայի գլխավոր ուղղություններ ներկայացվում են.

  1. ջնանա յոգան (գիտության),
  2. բհակտի յոգան (նվիրման կամ պաշտության),
  3. կրիյա յոգան (հմտության, ընդգրկում է նաև հաթհա յոգան),
  4. կարմա յոգան (ծառայության),
  5. ռաջա յոգան (ինտեգրալ, ընդգրկում է բոլոր չորս ուղղությունները)։

Սակայն, յոգայի առավել հավաստի աղբյուրներն ու իրական հիմքը պատմականորեն անհամեմատ ավելի հին են, քան հինդու փիլիսոփայությունը, ուստի անհրաժեշտ է որպես յոգայի մասին հիմնավոր գիտելիք ու հեղինակություն ընդունել Վեդաները, այլ ոչ թե ուշ շրջանի կրոնական աղավաղումներով հարուստ, գիտական առումով աղքատիկ աղբյուրները։

Այն հանգամանքը, որ միջին դարերից ի վեր յոգայի ամբողջական, այսինքն ութփուլանի (աշտանգա) դասական համակարգը պարբերաբար ենթարկվել է արհեստական մասնատումների հինդուիստական կամ այլ կրոնական ինստիտուտների կողմից, բացատրվում է կրոնական վերնախավի անհամեմատ ավելի մեծ ձգտմամբ դեպի հեշտ արդյունքներ, դեպի իշխանություն և երկրային հարստություններ։

Հինդու փիլիսոփայության մեջ յոգան Սամքյա ավանդույթի մի մասն է կազմում։ Տարբեր ժամանակներում ստեղծված սանսկրիտով, ինչպես նաև սանսկրիտից բխած հարակից այլ լեզուներով տեքստեր առավել անաչառ կերպով են անդրադառնում յոգա գիտությանը, ինչպիսիք են օրինակ՝

Մինչդեռ կան աղբյուրներ, որոնք քննարկում են յոգան արդեն կրոնական ազդեցություններով լի փիլիսոփայական տեսանկյուններից, որոնցում յոգան հնարավորինս հարմարեցված է տվյալ ժամանակի և իշխող կրոնական վերնախավի նպատակներին։ Այդպիսիք են.

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յոգայի յոթ չակրաներ

Հիմնականում Հնդկաստանից դուրս Յոգան ասոցացվում է.

  • աշտանգա յոգայի ստատիկ և դինամիկ տարատեսակների,
  • հաթհա յոգայի և նրանում կիրառվող Ասանաների (ֆիզիկական վարժանքներ, դիրքեր),
  • պրանայամայի (շնչառական վարժություններ),
  • մեդիտացիայի (մտակենտրոնացման վարժություններ) հետ:

Սակայն աշխարհում աստիճանաբար աճում է յոգայի ամբողջական համակարգի է՛լ ավելի խորն ուսումնասիրման ու դասական յոգան հասարակությանը մատուցելու միտումը։ Այս համակարգն ամենից լավ պահպանվել է Հնդկաստանի Հիմալայների արիական դպրոցներում, տաճարներում և աշրամներում, որոնք չունեն կրոնական բովանդակություն կամ ազդեցություններ։ Հիմալայան դպրոցների ներկայացուցչություններ կան նաև Հնդկաստանի այլ մասերում, սակայն գիտելիքների հիմնական աղբյուրն ու ամենից վստահելի հեղինակությունները հենց Հիմալայներում են։ Սա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ հիմալայան յոգան, ի տարբերություն այլ համակարգերի, կարող է լիարժեք լինել միայն տեսության ու պրակտիկայի հավասարաչափ ապահովման դեպքում, որի համար Հիմալայներն իսկապես երկրագնդի լավագույն վայրերից են հանդիսանում։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստանի վեց ուղղափառ կրոններից մյուս հինգը.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. D. W. Anthony, The Horse, the Wheel and the Language, Princeton — Oxford, «Princeton University Press», ISBN 978-0-691-05887-0
  2. J. P. Mallory,Douglas Q. Adams., Encyclopedia of Indo-European culture, London, «Fitzroy Dearborn Publishers», ISBN 9781884964985։
  3. [Kimberly Lau (2000), New Age Capitalism, University of Pennsylvania Press, ISBN 978-0812217292, page 100]
  4. 4,0 4,1 David Gordon Yoga, Brief History of an Idea (Chapter 1 of «Yoga in practice») (2011), (PDF), Princeton University Press
  5. ЙОГА-СУТРЫ ПАТАНДЖАЛИ. АНТОЛОГИЯ ПЕРЕВОДОВ Составил В.Данченко, К.: PSYLIB, 2004, սանսկրիտից ռուսերեն թարգմանություն
  6. Հիմալայան Յոգայի Կենտրոն

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]