Քաղցկեղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղցկեղ
Ենթադաս հիվանդություն[1] և Q18553402?[1]
Բուն պատճառ C2916[2]
ՀՄԴ-10 DOID:305[1]
MeSHID D002277[1]
Disease Ontology DOID:305[1]
NCI Thesaurus C2916[2]
Carcinomas Վիքիպահեստում
ուռուցք

Քաղցկեղը, էպիթելային հյուսվածքից ծագող չարորակ ուռուցք է, որին բնորոշ է բջիջների ինքնավար և անվերադարձ աճը։ Քաղցկեղը հայտնի է շատ հին ժամանակներից։ Գիտնականները շագանակագեղձի քաղցկեղի հետքեր են հայտնաբերել ավելի քան 2200 տարի առաջ ապրած մումիֆիկացված տղամարդու մոտ։ Կահիրեի ամերիկյան համալսարանի պրոֆեսսորները քաղցկեղային բջիջներ ու մետաստազներ են հայտնաբերել մումիայի մոտ։ Մասնագետները գրեթե 2 տարի ուսումնասիրել են այդ մնացորդներն ու եզրակացրել, որ տղամարդը մահացել է 40 տարեկանում` շագանակագեղձի քաղցկեղից։ Բացահայտումը թույլ է տվել եզրակացնել, որ հիվանդության պատճառը տվյալ դեպքում գենետիկ նախատրամադրվածությունն է եղել։ Սա քաղցկեղային ուռուցքի հետքերի հայտնաբերման երկրորդ դեպքն է բժշկական հնագիտության պատմության մեջ։ Առաջինը Սիբիրի տարածքում հայտնաբերված սկյութական թագավորի մնացորդներում էր, որը բնակվել է ավելի քան 2700 տարի առաջ` երկաթի դարում։ Գիտնականները նաև պարզել են, որ շների փոխանցվող սարկոմայի քաղցկեղային բջիջները արդեն 11.000 տարվա պատմություն ունեն, այսինքն երկրում հնագույններն են։

Սարկոմայի ԴՆԹ-ի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բջիջները ժամանակի ընթացքում գրեթե 2.000.000 մուտացիաների են ենթարկվել։ Այդ բջիջները փաստորեն առաջացել են 11.000 տարի առաջ, բայց լայնորեն տարածվել են 500 տարի առաջ։ Նշվում է, որ կաթնասունների մոտ բջիջներով փոխանցվող քաղցկեղի 3 տեսակ է հայտնի։ Սարկոմայից բացի հայտնի է նաև թասմանյան դևերի քաղցկեղը և սիրիական գերմանամկների սարկոման։ Շների հիվանդությունը փոխանցվում է սեռական ճանապարհով, իսկ թասմանյան դևերի քաղցկեղի մակերեսային ուռուցքը` կծածների միջոցով։

Քազցկեղը կազմում է չարորակ ուռուցքների շուրջ 90%-ը։ Բացահայտված է, որ քիմիական և ֆիզիկական քաղցկեղածին գործոններից շատերն օժտված են մուտագեն հատկությամբ, որի պարզաբանմամբ դրվեց քաղցկեղի սոմատիկ մուտացիայի պատճառական տեսության հիմքը։ Դրանով քաղցկեղն որակվեց որպես սոմատիկ բջիջների գենետիկական նյութի որակական փոփոխությունների կամ մուտացիայի հետևանքով առաջացած հիվանդություն։

Ի տարբերություն էքսոֆիտ բնույթ ունեցող էպիթելային բարորակ ուռուցքների, էնդոֆիտ քաղցկեղի դեպքում ուռուցքային բջիջները կամ նրանց խմբերն անսահմանորեն թափանցում, ներաճում են ինչպես տվյալ օրգանի խորանիստ շերտերը, այնպես էլ հարևան հյուսվածքները։ Ուռուցքը ներաճում է դեպի ավշային և արյունատար անոթները, քաղցկեղային բջիջները տարածվում են ամբողջ օրգանիզմում և առաջ բերում ուռուցքային նոր հանգույցներ՝ մետաստազներ։ Դրա հետ մեկտեղ լինում են նաև խառը՝ էքսո-էնդոֆիտ ձևեր, երբ ներաճման հետ նկատվում է նաև էքսոֆիտ աճ դեպի օրգանի կամ հյուսվածքի խոռոչը։ Քաղցկեղային հյուսվածքի արյան շրջանառության խանգարման հետևանքով ուռուցքը խոցակալվում է և դառնում ափսեանման (ստամոքսի, աղիքի քաղցկեղ)։

Երկրորդային փոփոխությունների հետևանքով ուռուցքի հյուսվածքն այտուցվում է, լորձակալվում, անոթները խցանվում կամ քայքայվում են, նկատվում են կիստաների գոյացում, սպիացման և կրակալման, իսկ հազվագյուտ՝ ոսկրացման օջախներ։

Քաղցկեղի անվանումն երբեմն պայմանավորված է բջիջների արտադրած նյութով կամ նրա կառուցվածքով։ Տարբերում են լորձարտադրող, լորձանման, կեղծ-լորձային կամ մատանիանման բջիջներ, որոնք բոլորն էլ գեղձային բջիջներ են և առավել հաճախ նկատվում են ստամոքսի կամ հաստ աղիքի ախտահարման դեպքում։ Երբեմն այսպիսի ուռուցքը կորցնում է իր գեղձային կառուցվածքը, իսկ ուռուցքային բջիջները միայնակ կամ խմբերով տեղակայվում են լորձային զանգվածում (լորձային քաղցկեղ)։

Լորձային քաղցկեղը խիստ չարորակ է և բնորոշվում է վաղ մետաստազավորմամբ։ Մաշկի տափակբջջային քաղցկեղի դեպքում հաճախ առաջանում է եղջերացնող նյութ, այսպես կոչված «քաղցկեղային մարգարիտների» տեսքով, որը գոյանում է բնականոն վերնամաշկի բջիջներից։ Քաղցկեղի առավել ընդունելի անվանումն ադենոկարցինոման է, որը բնորոշում է ուռուցքի ինչպես չարորակ բնույթը, այնպես էլ՝ հյուսվածքային պատկանելությունը։


Դասակարգում[խմբագրել]

Գոյություն ունեն քաղցկեղի կլինիկական 2 դասակարգումներ՝

  • հայրենական
  • միջազգային

Համաձայն հայրենական դասակարգման տարբերում են 4 փուլեր։

  • Առաջին փուլ, փոքր, սահմանափակ ուռուցք՝ առանց մոտակա ավշահանգույցների մետաստատիկ ախտահարման։
  • Երկրորդ փուլ, ավելի մեծ չափերի ուռուցք նույն օրգանի սահմաններում կամ նույն չափի, ինչ առաջին փուլի դեպքում, մոտակա ավշահանգույցների հատուկենտ մետաստատիկ ախտահարմամբ։
  • Երրորդ փուլում ուռուցք տարածվում է հարևան օրգանների ու հյուսվածքների վրա և մոտակա ավշահանգույցներում առկա են բազմաթիվ մետաստազներ։
  • Չորրորդ փուլ, հարակից օրգանների և հյուսվածքների ուռուցքայի տարածուն ախտահարում, մոտակա ավշային հանգույցների կամ հեռավոր օրգանների մետաստատիկ ախտահարմամբ։

Միջազգային կլինիկական դասակարգումը կատարվում է 3 ցուցանիշներով՝

  1. ուռուցքի մեծությամբ,
  2. մոտակա ավշահանգույցներում մետաստազների առկայությամբ,
  3. հեռավոր օրգանների կամ հյուսվածքների մետաստատիկ ախտահարմամբ։

Առաջացման պատճառներ[խմբագրել]

ՈՒռուցքների առաջացման մեջ մեծ նշանակություն ունեն ֆիզիկական, քիմիական և կենդանի կանցերոգեն գործոնները։

Ֆիզիկական կանցերոգեն գործոնների թվին են դասվում α, β, γ ճառագայթները, ռենտգենացված ճառագայթները։ Իոնացնող ճառագայթները ամենահայտնի կանցերոգեն էկտոգեն գործոններից են։ 1000-ից ավելի քիմիական նյութեր, որոնք մարդը կլանում է սննդի հետ, կամ ներշնչում օդի հետ, կարող են լինել պոտենցիալ քաղցկեղածիններ։ Նրանք կարող են բաղկացած լինել ապացուցված կամ ենթադրյալ կանցերոգեն հատկությամբ օժտված ակտիվ նյութերից, կամ օրգանիզմ ներմուծվել այլ նյութերի ձևով, որոնք իրենցից ներկայացնում են հավանական կանցերոգեններ, հետևաբար առաջացնում են կանցերոգեն խառնուրդներ և զուգակցություններ։

Զուգակցված կանցերոգենի օրինակ կարող են ծառայել ալկոհոլային խմիչքները, քանի որ դրանք օգտագործվում են ոչ թե մաքուր էթիլային սպիրտի տեսքով, այլ պարունակում են թորման և հավելման արգասիքներ, որոնց մեջ առկա են պոլիցիկլիկ ածխաջրածիններ, նիտրոզամիններ, աֆլատոքսիններ և այլն։ Օրգանիզմի համար հիմնական կանցերոգեններից է ծխախոտը։

Ապացուցված է ճարպակալման հետ քաղցկեղի բարձր հաճախականության կապը, մասնավորապես այնպիսի ուռուցքների, որոնք կապված են մարսողական համակարգի հետ։ Պարզորոշ հարաբերակցություն է հաստատված բարձր կալորային սննդի և կանանց կրծքագեղձի քաղցկեղի հաճախակիության միջև։

Կենդանի օրգանիզմները նույնպես կարող են հանդիսանալ կանցերոգեններ, մասնավորապես որոշ հելմինթներ, մանրէներ և վիրուսներ քաղցկեղների ի հայտ գալու մեջ կարող են առաջատար դեր խաղալ։ Շիստոսոմները չարորակ նորագոյացությունների զարգացմանը նպաստող հելմինթի օրինակ է։ Մասնավորապես Եգիպտոսում հանդիպում է շիստոմայի ցիստիտը։ Այն հաճախ բարդանում է` վերածվելով միզապարկի քաղցկեղի, իսկ դրան նախորդում է միզապարկի բորբոքումը։

Աղիքային ֆլորայի խանգարումները կապ ունեն ոչ միայն աղեստամոքսային տրակտում հանդիպող քաղցկեղների հետ, այլ նաև կապված են կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հետ։ Այս ենթադրությունը հիմնավորվում է 2 ձևով՝

  • Առաջին դեպքում ենթադրվում է, որ աղիքային բակտերիաները կանցերոգեններ են սինթեզում սննդանյութերից և լեղու բաղկացուցիչ մասերից։
  • Երկրորդ դեպքում հնարավոր է մանրէների մասնակցությամբ նիտրատները նիտրոզամինների վերածելու մեջ։

Քաղցկեղային վիրուսները բաժանվում են 2 մեծ խմբի` ԴՆԹ պարունակող վիրուսներ և ՌՆԹ պարունակող վիրուսներ: Քաղցկեղների առաջացման ժամանակ դիտվում են նաև քրոմոսոմային անոմալիաներ, քրոմոսոմների թվաքանակի փոփոխություններ, որոնք բջջի բաժանման ընթացքում քրոմոսոմների բաշխման պատահական սխալների արդյունք են, և դրանք դիտարկվում են որպես բջջի ձևափոխման պատճառ։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քրոմոսոմային անոմալիան մասնավորապես վնասում է 7, 8, 9, 14, 17, 20, 21 և 22 քրոմոսոմները։ Քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը մեծանում է նաև տարիքի հետ։ Դրան որպես պարզաբանում կարող է տրվել օրգանիզմում կանցերոգեն նյութերի կուտակումները, կամ հորմոնալ ֆոնի որոշակի փոփոխությունները։

Բուժում[խմբագրել]

Քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման և ժամանակին բուժման շնորհիվ հնարավոր է ստանալ կայուն բուժական արդյունք։ Բուժումը պետք է լինի համակցված, կիրառվում են վիրաբուժական, ճառագայթային և դեղորայքային բուժման տարբեր եղանակների զանազան զուգորդումներ։ Հիվանդության ելքը պայմանավորված է քաղցկեղի կլինիկական և հյուսվածաբանական տեսակներով, քաղցկեղային բջիջների տարբերակման աստիճանով, ինչպես նաև ուռուցքի տեղակայումով։ Հիվանդության ելքի վրա մեծ ազդեցություն ունի հիվանդ օրգանիզմի իմունաբանական վիճակը (արտահայտված ընկճվածության դեպքում հիվանդության ելքն անբարենպաստ է)։

Ներկայումս քաղցկեղի բուժման հիմնական միջոց է հանդիսանում քիմիոթերապիան։ Ինչպես գիտենք, ուռուցքը տիպիկ պաթոլոգիական պրոցես է, դա չկանոնավորվող անսահման հյուսվածքային աճ է, որը կապված չէ վնասված օրգանի, հյուսվածքի և նրա ֆունկցիայի հետ, ունի ինքնավար առանձնահատկություն և ժառանգական փոխանցման հատկություններ։ Քիմիոթերապևտիկ միջոցները անմիջականորեն չեն սպանում քաղցկեղային բջիջները, այլ միայն խանգարում են դրանց բաժանմանը։ Քիմիոթերապևտիկ միջոցների նշանակման համար անհրաժեշտ է իմանալ դրանց ազդեցության սկզբունքները։ Տարբերում ենք 4 սկզբունք.

  • դեղամիջոցներ, որոնք ազդում են նուկլեինաթթուների և սպիտակուցների կենսասինթեզի վրա
  • դեղամիջոցներ, որոնք ազդում են ԴՆԹ-ի կրկնօրինակման և տրանսկրիպցիայի վրա
  • դեղամիջոցներ, որոնք ազդում են միտոզի վրա
  • դեղամիջոցներ, որոնք օժտված են կոմպլեքսային, սակայն համակարգված ազդեցությամբ, որոնց թվում են հորմոնների մեծ մասը և հորմոնալ ազդեցությամբ պրեպարատները։

Սակայն մինչև քիմիոթերապիայի հասնելը օրգանիզմն ինքն է սկսում պայքարել քաղցկեղային բջիջների դեմ։ Սկսում է աշխատել իմուն համակարգը և օրգանիզմում ընթանում են իմունաբանական պրոցեսներ։ Եթե ուռուցքը բարորակ է, ապա այն չի տարածվում և չի հարուցում մետաստազներ, այսինքն չի վարակում հարևան բջիջներն ու հյուսվածքները։

Բարորակ ուռուցքների աճը կոչվում է էքսպանսիվ աճ: Սակայն այս դեպքում նշանակություն ունի տեղակայումը։ Օրինակ եթե բարորակ ուռուցքը տեղակայված լինի ուղեղում և սկսի ճնշել նրա որոշակի մասը, դա կարող է հանգեցնել նույնիսկ մահվան, եթե չկատարվի վիրահատական միջամտություն։ Ինֆիլտրատիվ աճի ժամանակ ուռուցքային բջիջները մտնում են նորմալ բջիջների և անոթների արանքը և տարածվում են արյան և ավշի միջոցով ու առաջացնում են նոր ուռուցքներ` մետաստազներ։ Սրանք էլ հենց չարորակ ուռուցքներն են։

ՈՒռուցքային բջիջների հայտնաբերման և չեզոքացման մեջ դեր ունեն լիմֆոցիտները։ Նրանք կազմում են լեյկոգրամի 20-40%-ը։ Լիմֆոցիտներն անընդհատ շրջում են մի հյուսվածքից մյուսը։ Իմունոլոգիական հիշողություն ունեցող լիմֆոցիտները ապրում են 10-20 տարի։ Լիմֆոցիտներն իմունիտետի գործող բջիջներն են։ Նրանք վնասազերծում են օրգանիզմ ներթախանցած օտար գենետիկական տեղեկատվություն ունեցող բջիջները։ Տարբերում ենք T, B և 0-ական լիմֆոցիտներ։ Վերջիններս անհրաժեշտության դեպքում կարող են դառնալ T կամ B լիմֆոցիտներ։

T և B լիմֆոցիտները տարբերում են անտիգենները, որոնք գտնվում են ազատ դրությամբ կամ բջիջների մակերեսին։ Վերջիններս կարող են ծագել հենց օրգանիզմի բջիջներից։ Ճանաչումն իրականացվում է լիմֆոցիտների մակերեսի այն մասով, որտեղ գտնվում են հակամարմիններ կամ դրանց նման մոլեկուլներ։ Բյորնետի կլոնների տեսության համաձայն` օրգանիզմները կարող են ունենալ այնքան սպեցիֆիկ լիմֆոցիտներ, որքան բնության մեջ կան անտիգեններ։ Ամեն լիմֆոցիտ սպասում է այն անտիգենին, որի համար նա նախատեսված է։

Օրգանիզմում գոյություն ունեն նաև ցողունային կամ բնային բջիջներ, որոնք անհրաժեշտության դեպքում կարող են դառնալ այն բջիջը, որի կարիքն ունի օրգանիզմը։ Բնային բջիջներն արդեն իսկ սկսել են օգտագործվել բժշկության մեջ։ Դրանք կարող են վերածվել նյարդային, սրտային, ոսկրային, ճարպային հյուսվածքի բջիջներ, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ այսպիսով հնարավոր է գտնել բազմապիսի հիվանդությունների բուժում։ Այդ թվում են նաև քաղցկեղայինները։

Վիճակագրություն[խմբագրել]

Ըստ վիճակագրական տվյալների` ամեն տարի Ֆրանսիայում ախտորոշվում է քաղցկեղի 160.000 նոր դեպք, որոնցից մոտավորապես 120.000-ը ավարտվում է մահով։ Այլ խոսքով` քաղցկեղից ամեն օր մահանում է 300-ից ավելի ֆրանսիացի` 5-1 մահ, այդպիսին են հասարակության այդ իսկական պատուհասի հետևանքները։ Թեպետ ուռուցքներն ավելի քիչ են հանդիպում երեխաների, քան տարեց մարդկանց մոտ, մանկական հասակում ևս դրանք հազվադեպ չեն. ծննդից մինչև 5 տարեկանը քաղցկեղով ախտորոշվում է ամեն 100.000-ից մոտավորապես 25 մարդ։ Հետագա 10 տարիների ընթացքում հիվանդության հաճախակիությունը իջնում է մինչև 13` 100.000-ից, սակայն 30 տարեկանից բարձրանում է և հասնում 100.000-ից 1990 մարդ` 80 տարեկան հասակում։ Քաղցկեղը բնակչության մահացության հիմնական պատճառն է և առաջ է անցնում սրտի և ուղեղի անոթային հիվանդություններից։ Սակայն քաղցկեղը հիվանդություն է և ո´չ դատավճիռ, քանզի քաղցկեղածին բջիջների վաղ հայտնաբերումը հնարավորություն է տալիս պայքարել այս հիվանդության դեմ և հասնել 100%-անոց արդյունքի։ Իսկ դրա համար անհրաժեշտ է գոնե տարին 1 անգամ անցնել պրոֆիլակտիկ ստուգում, հետևել բժիշկների խորհուրդներին։ Այսպիսով, պահպանելով առողջ ապրելակերպի նորմերը` հնարավոր է խուսափել շատ հիվանդություններից, այդ թվում նաև քաղցկեղից։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Эволюция вирусогенетической теории возникновения опухолей, М․, 1975
  • Эпидемиология рака в СССР и США, под ред․
  • Հայկական Սովետական Հանրագիտարան