Կրծքագեղձի քաղցկեղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Exquisite-kmix.png
Ձայնային ֆայլն ստեղծվել է հետևյալ տարբերակի հիման վրա (մարտի 16, 2017) և չի պարունակում այս ամսաթվից հետո կատարված փոփոխությունները։ Տես նաև ֆայլի մասին տեղեկությունները կամ բեռնիր ձայնագրությունը Վիքիպահեստից։ (Գտնել այլ աուդիո հոդվածներ)
Կրծքագեղձի քաղցկեղ
Breast cancer
Mammo breast cancer wArrows.jpg
Մամոգրամով ցույց է տրված նորմալ (աջից) և քաղցկեղով հիվանդ (ձախից) կրծքագեղձը
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս կրծքային քաղցկեղ[1] և breast disease[1]
Բուն պատճառ C9335[1]
Բժշկական մասնագիտություն ուռուցքաբանություն
ՀՄԴ-9 174-175, V10.3
ՀՄԴ-10 C50
OMIM 222100
Հիվանդությունների բազա 1598
MedlinePlus 000913
eMedicine med
MeSHID D001943
Disease Ontology DOID:1612
NCI Thesaurus C9335[1]
Breast cancer Վիքիպահեստում

Կրծքագեղձի քաղցկեղ, կրծքագեղձում զարգացող չարորակ ուռուցքային հիվանդություն[2]: Այս հիվանդության ախտանշաններից են կրծքագեղձի չափսերի փոփոխությունը, կրծքագեղձում առաջացող գնդանման կույտերը, մաշկի վրա առաջացող փոսիկները, կրծքապտուկներից հեղուկի արտահոսքը[3]: Հիվանդության տարածվածության դեպքում կարող են առաջանալ նաև ոսկրերի ցավեր, ավշային հանգույցների մեծացում, հևոցներ, մաշկի դեղնություն[4]:

Հիվանդության առաջացման ռիսկային գործոններ են համարվում սեռը (հաճախ նկատվում է իգական սեռի մոտ), գիրությունը, ֆիզիկական ցածր ակտիվությունը, ալկոհոլի օգտագործումը, դաշտանադադարի ժամանակ կիրառվող հորմոնային փոխարինման թերապիան, իոնային ճառագայթահարումը, շատ ցածր տարիքում առաջացող դաշտանը, մեծ տարիքում երեխաներ ունենալը կամ ընդհանրապես չունենալը, մեծ տարիքը, բարեկամների մոտ արձանագրված հիվանդության դեպքերը[3][5]: Հիվանդության 5–10% դեպքերն ունեն գենետիկական հիմք և պայմանավորված են ժառանգականությաբ, մասնավորապես՝ BRCA1 և BRCA2 գեներով։ Կրծքագեղձի քաղցկեղը գերազնացապես առաջանում է կաթնածորանների և ծորաններին կաթ մատակարարող բլթերի շուրջ։ Ծորաններից զարգացող քաղցկեղը անվանվում է ծորանային կորցինոմա, իսկ բլթերից զարգացողը՝ բլթային կարցինոմա[3]: Ի հավելումն դրա, կան հիվանդության ավելի քան 18 այլ ենթատեսակներ[5]: Ախտորոշումը հիմնականում կատարվում է ախտահարված հատվածից կատարվող բիոպսիայի միջոցով[3]:

Կրծքագեղձի քաղցկեղի սկրինինգի տարբեր միջոցների արդյունավետությունը վիճահարույց է։ 2013 թվականին Cochrane կազմակերպությունը հայտնեց, որ պարզ չէ, թե արդյոք մամոգրաֆիկական հետազոտությունը լավ է, թե վատ[6]: 2009 թվականին US Preventive Services Task Force կազմակերպությունն առաջարկեց 50-74 տարեկան կանանց շրջանում յուրաքանչյուր 2 տարին մեկ անց կացնել սկրինինգ[7][8]: Հիվանդության առաջացման նկատմամբ ռիսկային համարվող մարդկանց համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել տամոքսիֆեն կամ ռալոքսիֆին դեղամիջոցներ[5]: Վիրահատմամբ զույգ կրծքագեղձերի հեռացումը համարվում է մեկ այլ կանխարգելիչ միջոցառում բարձր ռիսկային համարվող կանանց համար[5]: Քաղցկեղ ախտորոշված մարդկանց համար կան տարբեր բուժման միջոցներ, օրինակ՝ վիրահատություն, ճառագայթային թերապիա, քիմիոթերապիա, հորմոնային թերապիա, թիրախային թերապիա[3]: Վիրահատական միջամտությունը տարբեր կարող է լինել, սկսած կրծքագեղձի հատվածի հեռացումից մինչև ամբողջ կրծքագեղձի հեռացումը[9][10]: Այն մարդկանց համար, ում մոտ քաղցկեղն արդեն տարածվել է նաև այլ օրգաններով, կիրառվող բուժական միջոցառումները հիմնականում ուղղված են լինում հիվանդի վիճակի լավացմանը[10]:

Հիվանդության ընթացքն ու ելքը կախված են քաղցկեղի տեսակից, հիվանդությունների առկայությունից, հիվանդի տարիքից[10]: Հիվանդության բարեհաջող ելքերը բավականին բարձր են ներկայիս ժամանակներում[11]: 5 տարիների հաշվարկով կենդանի մնացածների քանակը Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում տատանվում է 80-90% սահմաններում[12][13]: Զարգացող երկրներում հիվանդությունից կենդանի մնացածների քանակն ավելի քիչ է[5]: Ամբողջ աշխարհում կրծքագեղձի քաղցկեղը կանանց շրջանում ամենատարածված քաղցկեղն է և կազմում է այս հիվանդության դեպքերի մոտավորապես 25%-ը[14]: 2012 թվականին արձանագրվել են 1.68 միլիոն հիվանդության դեպքեր և 522, 000 մահ[14]: Կանայք մոտ 100 անգամ ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան տղամարդիկ[11][15]:

Կենսակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխելը մեծացնում է կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը և ինչքան վաղ տարիքում են սկսում ծխել, այնքան մեծ է ռիսկը[16]: Երկարատև ծխողների մոտ հիվանդության առաջացման ռիսկը մեծանում է 35%-ից մինչև 50%[16]: Հիվանդության մոտ 10% դեպքերը կապված են անբավարար շարժողական ակտիվության, նստակյաց կյանքի հետ[17][18]:

Կապ կա հորմոնային հակաբեղմնավորման միջոցների օգտագործման և նախադաշտանադադարի շրջանում կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման միջև,[19][20] սակայն դրա վերաբերյալ կարծիքները դեռևս խիստ հակասական են[21]: Այնուամենայնիվ, եթե կապ կա, ապա ռիսկը փոքր է[21][22][22]: BRCA1 կամ BRCA2 գեներում մուտացիա ունեցողները, կամ այն մարդիկ, որոնց ազգականների մոտ առաջացել է այս հիվանդությունից և օգտագործում են ժամանակակից հակաբեղմնավորիչներ, կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման ռիսկի մեծացում չի նկատվել[23][24]:

Հակասական են նաև կարծիքները կրծքով կերակրելու և քաղցկեղի առաջացման մինչև եղած կապի վերաբերյալ[25]: 1980-ական թվականներին կար տեսակետ, ըստ որ աբորտը կարող է մեծացնել կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը[26]: Այս տեսակետըն արժանացել է բազմաթիվ քննադատությունների, քանի որ կարծիքները խիստ տարբեր են[27]:

Սննդակարգին առնչվող որոշ գործոններ կապված են այս հիվանդության առաջացման հավանականության հետ․ ճարպոտ սնունդ, ալկոհոլ, ճարպակալում, խոլեսթերինի բարձր մակարդակ[28][29][30][31]: Յոդի անբավարարությունը նույնպես կարող է ազդել[32][33][34] այս հիվանդության առաջացման վրա։

Մյուս ռիսկային գործոններն են ճառագայթահարումը,[35] ժամերի առումով փոփոխական աշխատանքը[36]: Տարբեր քիմիական նյութեր և պեստիցիդներ (օրգանական լուծիչներ, բազամցիկլիկ արոմատային ածխաջրածիններ և այլն) նույնպես ռիսկային գործոններ են համարվում[37][38]: Չնայած մամոգրաֆիայի ժամանակ ճառագայթահարման մակարդակը չափազանց քիչ է, այնուամենայնիվ կարծիք կա, որ տարեկան սկրինինգը 1 միլիոն կանանց հաշվով 225-ի մոտ կարող է քաղցկեղի առաջացման պատճառ լինել[39]:

Ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղ
Կրծքագեղձի քաղցկեղի ժամանակ նկատվում է կաթնապտուկի շրջում, կոշտուկ և փոսիկ մաշկի վրա

Կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջին նշաններից մեկը կաթնագեղձում կոշտուկների, կույտերի առաջացումն է, որով այդ հատվածը տարբերվում է կրծքագեղձի մյուս հատվածներից։ Քաղցկեղի ավելի քան 80% դեպքերը զարգանում են այն ժամանակ, երբ կանայք կոշտություն են նկատում[40]: Զարգացման վաղ փուլում մամոգրաֆիայի միջոցով կարելի է ախտորոշել այս հիվանդությունը[41]: Անութային հատվածներում ավշային հանգույցների կոշտացումը, նրանցում գնդիկների առաջանալը նույնպես վկայում է այս հիվանդության առկայության մասին[40]:

Կրծքագեղձի քաղցկեղի մասին կարող է վկայել նրանում նկատվող կոշտությունը, կաթնագեղձերի անհամաչափությունը, կաթնապտուկի դիրքի, ձևի փոփոխությունը կամ շրջվելը, մաշկի կնճռոտումը, պտուկի շուրջ առաջացող ցանը, կրծքի հատվածում առաջացող կայուն ցավը, անրակի կան անութային հատվածում առաջացող ուռուցքը[42]: Միայն ցավով չի կարելի (մաստոդինա) դատել քաղցկեղի առկայության մասին, քանի որ այն կարող է առաջանալ կրծքագեղձի այլ ախտահարումների ժամանակ ևս[40][41][43]:

Բորբոքային կրծքագեղձի քաղցկեղը այս հիվանդության մասնակի ձևն է։ Ախտանշանները կարող են նման լինել կրծքագեղձի բորբոքմանը և կարող են ներառել ցավ, ուռչվածություն, այտուցվածություն, կաթնապտուկի շրջվածություն, կրծքագեղձի հատվածում կարմրություն և տաքություն, ինչպես նաև այդ հատվածի մաշկի թեփոտում (peau d'orange)[40]: Քանի որ բորբոքային կրծքագեղձի քաղցկեղի ժամանակ գնդիկների/կոշտուկների առաջացում չի նկատվում, այս հիվանդությունը բավականին ուշ է ախտորոշվում։

Կրծքագեղձի քաղցկեղի մեկ այլ ախտանշանների համալիր է կրծքագեղձի Պագեթի հիվանդությունը (Paget's disease of the breast)։ Այս համախտանիշի ժամանակ մաշկի փոփոխությունները նմանվում են էկզեմայի ժամանակ առաջացող փոփոխություններին (կարմրություն, գունաթափում, կաթնապտուկի մաշկի պոկոտում)։ Հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց կարող են նկատվել ծակոցներ, քոր, զգայնության բարձրացում, ինչպես նաև արտահոսք պտուկներից։ Պագեթի հիվանդություն ախտորոշված կանանց մոտ կեսի կաթնագեղձում նույնպես նկատվում է կոշտություն[44]:

Հազվադեպ դեպքերում, այն ինչը երևում է որպես ֆիբրոադենոմա (ամուր, շարժուն ոչ քաղցկեղային կոշտուկ) իրականում կարող է լինել ֆիլոդինային քաղցկեղ (phyllodes tumor)։ Վերջինս զարգանում է կրծքագեղձի շարակցական հյուսվածքում՝ ստրոմայում[45]:

Կրծքագեղձի քաղցկեղի դեպքում կարող են առաջանալ տարածված մետաստազներ: Այս դեպքում զարգացող ախտանշանները կախված են մետաստազների տեղադրությունից, այսինքն՝ ախտահարված օրգանների տեսակից[46]: Քաշի անբացատրելի նվազումը կարող է կրծքագեղձի քաղցկեղի ազդանշան հանդիսանալ։ Այս հիվանդության ժամանակ կարող են առաջանալ նաև ոչ յուրահատուկ ախտանշաններ (ցավ հոդերում, տենդ, հարբուխ և այլն), որոնք բնորոշ են այլ հիվանդություններին ևս[47]:

Ոչ միշտ կոշտուկների առաջացումը պետք է կապել քաղցկեղի հետ։ Այսպես, կոշտուկների միայն 20%-ն է քաղցկեղածին[48]:

Նոր ախտանշանների ի հայտ գալուն պետք է լուրջ վերաբերվել, քանի որ քաղցկեղի առաջացումը հնարավոր է բոլոր տարիքի մարդկանց մոտ[49]:

Ռիսկային գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիսկային գործոները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի․

  • փոփոխական ռիսկային գործոներ (գործոններ, որոնք մարդիկ կարող են փոխել, օրինակ՝ ծխելը) և
  • ֆիքսված ռիսկային գործոններ (գործոններ, որոնք մարդը չի կարող փոխել, օրինակ՝ տարիքը, կենսաբանական սեռը)[19]:

Ռիսկային ամենամեծ գործոններն են իգական սեռն ու տարիքը[50]: Մյուս ռիսկային գործոներն են՝ ժառանգականությունը,[51] երեխաներ չունենալը կամ նրանց կրծքով չկերակրելը[52], որոշ հորմոնների բարձր մակարդակը[53][54], գիրությունը և այլն։ Վերջին հետազոտությունները վկայում են, որ շրջակա միջավայրի բարձր աղտոտվածությունը նույնպես բարձրացնում է այս հիվանդության առաջացման հավանականությունը[55]:

Կենսակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխելը մեծացնում է կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը և ինչքան վաղ տարիքում են սկսում ծխել, այնքան մեծ է ռիսկը[16]: Երկարատև ծխողների մոտ հիվանդության առաջացման ռիսկը մեծանում է 35%-ից մինչև 50%[16]: Հիվանդության մոտ 10% դեպքերը կապված են անբավարար շարժողական ակտիվության, նստակյաց կյանքի հետ[17][18]:

Կապ կա հորմոնային հակաբեղմնավորման միջոցների օգտագործման և նախադաշտանադադարի շրջանում կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման միջև,[19][20] սակայն դրա վերաբերյալ կարծիքները դեռ խիստ հակասական են[21]: Այնուամենայնիվ, եթե կապ կա, ապա ռիսկը փոքր է[21][22][22]: BRCA1 կամ BRCA2 գեներում մուտացիա ունեցողները, կամ այն մարդիկ, որոնց ազգականների մոտ առաջացել է այս հիվանդությունից և օգտագործում են ժամանակակից հակաբեղմնավորիչներ, չի նկատվել կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման ռիսկի մեծացում[23][24]:

Հակասական են նաև կարծիքները կրծքով կերակրելու և քաղցկեղի առաջացման մինչև եղած կապի վերաբերյալ[25]: 1980-ական թվականներին կար տեսակետ, որ աբորտը կարող է մեծացնել կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը[26]: Այս տեսակետը ենթարկվել է բազմաթիվ քննադատությունների, քանի որ կարծիքները խիստ տարբեր են[27]:

Սննդակարգին առնչվող որոշ գործոններ կապված են այս հիվանդության առաջացման հավանականության հետ․ ճարպոտ սնունդ, ալկոհոլ, ճարպակալում, խոլեսթերինի բարձր մակարդակ[28][29][30][31]: Յոդի անբավարարությունը նույնպես կարող է ազդել[32][33][34]:

Մյուս ռիսկային գործոններն են ճառագայթահարումը,[35] ժամերի առումով փոփոխական աշխատանքը[36]: Տարբեր քիմիական նյութեր և պեստիցիդներ (օրգանական լուծիչներ, բազմացիկլիկ արոմատային ածխաջրածիններ և այլն) նույնպես համարվում են ռիսկային գործոններ[37][38]: Չնայած մամոգրաֆիայի ժամանակ ճառագայթահարման մակարդակը չափազանց քիչ է, այնուամենայնիվ կարծիք կա, որ տարեկան սկրինինգը 1 միլիոն կանանց հաշվով 225-ի մոտ կարող է քաղցկեղի առաջացման պատճառ լինել[39]:

Ժառանգականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ դեպքերում հիվանդության առաջացումը պայմանավորվում է ժառանգական գործոններով[56]: Կարծիք կա, որ հիվանդություն դեպքերի 5–10%-ն ունի գենետիկական պատճառ[57]: Մինչև 50 տարեկան հասակի մայրիկի մոտ քաղցկեղի արձանագրման դեպքում աղջկա հիվանդանալու ռիսկը մեծանում է մինչև 1, 7, իսկ եթե մոր մոտ հիվանդությունն առաջացել է 50 տարեկանից հետո, աղջկա մոտ ռիսկը նվազում է մինչև 1, 4[58]: Եթե մարդը չի ունեցել կրծքագեղձի քաղցկեղով հիվանդ ազգական, կամ եղել է մեկ կամ 2 հիվանդ բարեկամ, մինչև 80 տարեկան հասակում հիվանդանալու հավանականությունը համապատասխանաբար 7.8%, 13.3% և 21.1% է, իսկ մահացության դեպքերը՝ համապատասխանաբար 2.3%, 4.2% և 7.6%[59]: Առաջին կարգի հիվանդ հարազատ ունեցողների մոտ հիվանդության առաջացման հավանականության ռիսկը մեծանում է մոտ 2 անգամ[60]:

5%-ից պակաս դեպքերում ժառանգականությամբ է պայմանավորված ժառանգական կրծքագեղձ-ձվարանային քաղցկեղի համախտանիշի առաջացումը[56]: Սա հանդիպում է BRCA1 և BRCA2 գեների մուտացիաների առկայութան դեպքում[56]: Այս մուտացիաները պայմանավորում են գենետիկորեն պայմանավորած դեպքերի մինչև 90%-ը[57]:Մյուս կարևորագույն մուտացիաներն են․ p53 (Լի-Ֆրաումենի համախտանիշ, Li–Fraumeni syndrome), PTEN (Կոդենի համախտանիշ, Cowden syndrome), STK11 (Պեուց-Ջեգերսի համախտանիշ, Peutz–Jeghers syndrome), CHEK2, ATM, BRIP1, և PALB2.[57]: 2012 թվականին հետազոտողները ենթադրեցին, որ կա ժառանգականությամբ պայմանավորված կրծքագեղձի քաղցկեղի չորս տարատեսակներ[61]:

Հիվանդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի ատիպիկ ծորանային հիպերպլազիան, բլթակային կարցինոման, կրծքագեղձի ֆիբրոբլաստային փոփոխությունները կարող են հիմք հանդիսանալ կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման համար[62][63][64][65]: Շաքարային դիաբետը նույնպես կարող է մեծացնել կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը[66]:

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազդանշանման ուղին ապոպտոզի ժամանակ: Մուտացիաների պատճառով ապոպտոզում առաջացող խանգարումները կարող են հարուցել ուռուցքների առաջացում

Կրծքագեղձի քաղցկեղը, մյուս չարորակ ուռուցքային հիվանդությունների նման, պայմանավորված է ոչ նորմալ բջիջների անսահմանափակ աճով։ Նորմալ բջիջները դառնում են քաղցկեղածին, երբ կորցնում են իրենց բաժանումը կանգնեցնելու հատկությունը։

Նորմալ բջիջները, որոնց կարիքն այլևս չի զգացվում, մահանում են ապոպտոզի միջոցով։ Մինչ այդ, բջիջները բազմաթիվ գործոների միջոցով պաշպանվում են «ինքանսպանությունից»: Երբեմն պաշտպանական ուղիների համար պատասխանատու գեներում առաջանում են մուտացիաներ, որի հետևանքով վերանում է բջիջների՝ անհրաժեշտ ժամանակին կատարվող ծրագրավորված մահը։ Սա քաղցկեղ առաջացնող ուղիներից մեկն է։ Բնականոն պայմաններում PTEN ֆոսֆատազան անջատում է բջիջների պահպանման համար պատասխանատու PI3K/AKT ուղին, երբ բջիջը պատրաստ է մահանալուն։ Կրծքագեղձի որոշ ուռուցքների դեպքում PTEN գենը ենթարկված է լինում մուտացիաների, որի հետևանքով PI3K/AKT ուղին «միանում» է և բջիջը չի կարողանում ժամանակին մահանալ[67]:

Կրծքագեղձի քաղցկեղ առաջացնող մուտացիաները սերտորեն կապված են էստրոգենների ազդեցության հետ[68]:

Ստրոմայի և էպիթելային բջիջների միջև աճի գործոնների ոչ նորմալ ազդանշանման հետևանքով կարող է առաջանալ բջիջների անկառավարելի աճ[69][70]: Կրծքագեղձի ճարպային հյուսվածքում լեպտինի գերազդեցության դեպքում մեծանում է բջիջների պրոլիֆերիացիան և կարող է առաջացնալ քաղցկեղ[71]:

ԱՄՆ-ում կրծքագեղձի և ձվարանների քաղցկեղով հիվանդների 10-20%-ը ունեն այս հիվանդությամբ հիվանդ առաջին կամ երկրորդ աստիճանի բարեկամներ։ Այս հիվանդությունների զարգացման նման բարեկամական հակումը կոչվում է ժառանգական (ընտանեկան) կաթնագեղձ-ձվարանային քաղցկեղի համախտանիշ: Դրա ամենահայտնի պատճառը BRCA մուտացիան է։ Քաղցկեղի հետ կապված որոշ մուտացիաներ (p53, BRCA1 և BRCA2) պատահում են ԴՆԹ-ի սխալների կարգավորման մեխանիզմներում։ Այս մուտացիաները կարող են լինել թե բնածին, թե ձեռքբերով։ Հավանաբար, սրանք թողարկում են այլ մուտացիաներ ևս, որոնք առաջացնում են բջիջների անկառավարելի բաժանում և հեռավոր օրգաններում մետաստազների առաջացում[35][72]: Սակայն, չի կարելի քաղցկեղի առաջացման միակ պատճառ դիտարկել միայն գենի մուտացիան[73]: Կան նաև արտաքին միջավայրի շատ այլ գործոններ ևս, որոնք ազդեցություն ունեն այս հիվանդության առաջացման վրա։ BRCA1 կամ BRCA2 գեների մուտացիաները կարող են ազդել ԴՆԹ-ի վերականգնման վրա[74]: Այս քաղցկեղածինները վնասում են ԴՆԹ-ն այն տեղերում, որոնց վերականգման համար հարկավոր է BRCA1 և BRCA2 գեների գործունեությունը[75][76]: Սակայն BRCA գենի մուտացիան հանդիպում է կրծքագեղձի քաղցկեղով հիվանդության դեպքերի 2-3%-ի դեպքում միայն[77]: Կա կարծք, որ BRCA1 և BRCA2 գեների մուտացիաների դեպքում քաղցկեղի առաջացման անխուսափելիությունը բացարձակ չէ[78]: Ժառանգական կրծքագեղձ-ձվարանային քաղցկեղի համախտանիշով հիվանդությունների մոտ կեսն ունի չբացահայտված գեներ։

GATA-3-ն (GATA3 գենով առաջացող սպիտակուցներ) ուղղակիորեն կարգավորում է էստրոգենային ընկալիչների էքսպրեսիան և այն գեները, որոնք կապված են էպիթելային բջիջների տարբերակման հետ և սրա պակասի դեպքում խախտվում է տարբերակումն ու մեծանում քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը[79]:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի վաղ նշանները

Կրծքագեղձի քաղցկեղի շատ տեսակներ հեշտ են ախտորոշվում բիոպսիայի միջոցով։ Բայց, կան այս հիվանդության տեսակներ, որոնք ախտորոշման լրացուցիչ կարիք ունեն։

Սկրինինգի ամենատարածման մեթոդները՝ կրծքագեղձի ֆիզիկական հետազոտությունն ու մամոգրաֆիան կարող են տվյալներ տալ այն մասին, որ նկատվող փոփոխությունը քաղցկեղ է, ինչպես նաև կարող են փաստել առաջացած կիստաների տեսակը[80]: Եթե կասկածներ կան հետազոտման ընթացքում, մանրադիտակով հետազոտման ժամանակ կարող են դիմել նուրբ ասեղային ասպիրացիայի (fine needle aspiration and cytology-FNAC) մեթոդին։ Կրծքագեղձի ֆիզիկական հետազոտությունը, բիոպսիան և մամոգրաֆիան կարող են ճշտորեն ախտորոշել կրծքագեղձի քաղցկեղը։

Ախտորոշման նպատակով կարող են օգտագործել բիոպսիայի տարբեր մեթոդներ[81]: Ախտորոշման ժամանակ կարող են կիրառվել այլ մեթոդներ ևս. ուլտրաձայնային հետազոտություն, մագնիսոռեզոնանսային տոմոգրաֆիա (MRT) և այլն։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի դասակարգումն իրականացվում է տարբեր հատկանիշների հիման վրա։ Դրանցից յուրաքանչյուրն ազդում է հիվանդության պրոգնոզի և հետագա բուժման եղանակի վրա։

  • Հյուսվածաախտաբանություն։ Կրծքագեղձի քաղցկեղն առաջին հերթին դասակարգվում է ըստ հյուսվածաբանական առանձնահատկությունների։ Հիվանդության մեծ մասը զարգանում է ծորանների և բլթերի շուրջ տեղակայված էպիթելային բջիջներից, որնոնք էլ համապատասխանաբար կոչվում են ծորանային և բլթային կարցինոմաներ: Տեղային կարցինոման (Carcinoma in situ) քիչ քանակի քաղցկեղային բջիջների աճն է կրծքագեղձի որևէ հյուսվածքում (օրինակ՝ կաթնածորանում)` առանց տարածվելու շրջակա հյուսվածներ: Դրա հակառակ, ինվազի կարցինոման սահմանափակված չէ սկզբնական հյուսվածքի սահմաններով[82]:
  • Աստիճան (կարգ): Աստիճանը հիմնված է ախտահարված և նորմալ բջիջների համեմատության վրա: Բնականոն բջիջներն օրգանում տարբերակվում են, ձեռք բերում յուրահատուկ ձև և տեսք, որն ազդում է իրենց կողմից իրագործվող ֆունկցիաների վրա: Քաղցկեղային բջիջները կորցնում են տարբերակվելու այդ հատկությունը: Քաղցկեղային բջիջները, որոնք բնականոն պայմաններում պետք է տեղակայված լինեին ծորանների շուրջը, տեղախախտվում են, իսկ նրանց աճը դառնում է չկարգավորվող: Ախտաբանները բջիջները դասակարգում են որպես լավ տարբերակված (ցածր աստիճան), չափավոր տարբերակված (միջանկյալ աստիճան), վատ տարբերակված (բարձր աստիճան): Վերջին դեպքում տրվում է վատ պրոգնոզ:
  • Փուլ (շրջան): Այս դասակարգումը հիմվնած է TMN համակարգի վրա: TMN նշանակում է ուռուցքի չափ (T - Tumor), թևատակերի ավշային հանգույցներ հասնելու առկայություն կամ բացակայություն (N - lymph Nodes) և մետաստազների առկայություն (M - Metastasis):
    Հիմնական փուլերն են.
    • Փուլ 0` նախաքաղցկեղային փուլ, նկատվում է տեղային ծորանային կամ բլթային կարցինոմա։
    • 1–3 փուլեր՝ հիվանդությունը սահմանափակված է կրծքագեղձի կամ տեղային շրջակա ավշային անոթների սահմաններով։
    • Փուլ 4՝ առկա են մետաստազներ։
Անհարժեշության դեպքում կատարում են գերձայնային և ռենտգենային նկարահանումներ: Եթե մետաստազների հավանականությունը շատ փոքր է, ապա խորհուրդ չի տրվում կատարել պոզիտրոնային ճառագայթման տոմոգրաֆիա, համակարգչային տոմոգրաֆիա և օստեոացինտիգրաֆիա` մեծաքանակ իոնային ճառագայթահարման վտանգի պատճառով[83][84]:
  • Ընկալիչների վիճակ։ Կրծքագեղձի քաղցկեղային բջիջներն իրենց մակերեսին, ցիտոպլազմայում և կորիզում ունեն ընկալիչներ։ Հորմոնները կարող են կապվել այդ ընկալիչներին և փոխել բջիջների հատկությունները։ Կրծքագեղձի քաղցկեղային բջիջները կարող են ունենալ կամ չունենալ հետևյալ երեք կարևոր ընկալիչները. էստրոգենային, պրոգեստերոնային և HER2 (Receptor tyrosine-protein kinase erbB-2)։
    ER+ քաղցկեղային բջիջների աճի համար հարկավոր է էստրոգեն, այդ պատճառով սրանց բուժման ժամանակ կիրառում են էստրոգենային ազդեցությունները շրջափակող միջոցներ (օրինակ՝ տամոքսիֆեն)։ Առանց բուժման HER2+ քաղցկեղային բջիջները հիմնականում ավելի ագրեսիվ են, քան HER2- քաղցկեղային բջիջները[85][86], սակայն HER2+ քաղցկեղային բջիջները զգայուն են որոշ դեղանյութերի նկատմամբ (օրինակ՝ մոնոալկոհոլ հակամարմին տրաստուզումաբ)[87]: Այն բջիջները, որոնք չունեն վերոհիշյալ ընկալիչներց և ոչ մեկը, կոչվում են եռակի բացասական, triple-negative: Սրանք կարող են ունենալ այլ հորմոնների նկատմամբ ընկալիչներ (օրինակ՝ անդրոգենային, պրոլակտինային
  • ԴՆԹ փորձ։ ԴՆԹ-ի տարբեր հետազոտությունների միջոցով համեմատում են նորմալ և քաղցկեղային բջիջները։ Կրծքագեղձի քաղցկեղային բջիջներում յուրահատուկ փոփոխությունները կարող են կիրառվել տարբեր ուղիներով քաղցկեղի դասակարգման նպատակով և կարող են որոշել բուժման ձևը։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենսակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը կարելի է նվազեցնել նորմալ քաշի պահպանման, քիչ ալկոհոլ օգտագործելու, ֆիզիկական ակտիվության, երեխաներին կրծքով կերակրելու և այլ միջոցներով[19][88]: Որոշ տվյալների համաձայն, այս միջոցառումների շնորհիվ նվազել է հիվանդության առաջացման հավանականությունը 38%-ով (ԱՄՆ), 42%-ով (Միացյալ Թագավորություն), 28%-ով (Բրազիլիա), 20%-ով (Չինաստան)[88][89]:

Ծովային օմեգա-3 ճարպաթթուների և սոյայով պատրաստված մթերքների օգտագործումը նույնպես նվազեցնում են հիվանդանալու հավանականությունը[90][91]:

Կանխարգելիչ վիրահատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

BRCA1 և BRCA2 մուտացիաներով մարդկանց հիվանդանալու հավանականության նվազման համար դիմում են զույգ կրծքագեղձերի վիրահատական հեռացմանը, մինչև քաղցկեղի առաջանալը[92][93][94]: BRCA հետազոտությունը խորհուրդ է տրվաում այն անձանց համար, ովքեր ունեցել են այդ գենի մուտացիայով ազգականներ[95]: Պետք է հաշվի առնել, որ այդ գենի մուտացիաները խիստ բազմազան կարող են լինել, ոչ վտանգավոր փոփոխություններից մինչև խիստ վտանգավոր մուտացիաների։ Պարզ չէ, որդյոք արդյունավետ է երկրորդ կրծքի հեռացումը, եթե հեռացված կրծքում եղել է այս հիվանդությունը[94]:

Դեղամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էստրոգենային ընկալիչների ընտրողական մոդուլյատորները (օրինակ՝ տամոքսիֆենը) փոքրացնում են կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը, սակայն մեծացնում են թրոմբոէմբոլիաների և էնդոթելային քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը[96][97]: Այդ պատճառով այս դեղամիջոցները խորհուրդ չի տրվում օգտագործել այն մարդկանց, ովքեր ունեն հիվանդանալու միջին ռիսկ[98]: Քաղցկեղի առաջացման ռիսկի նվազումը շարունակվում է այս դեղամիջոցների օգտագործումը դադարեցնելուց հետո 5 տարվա ընթացքում[99]:

Սկրինինգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի սկրինինգի շարժական միջոց

Կրծքագեղձի քաղցկեղի սկրինինգը ենթադրում է կանանց հետազոտություն և հիվանդության բացահայտում վերջինիս զարգացման վաղ փուլերում։ Սկրինինգը ներառում է կրծքագեղձի կլինիկական և ինքնուրույն հետազոտոթյուն, մամոգրաֆիա, գենետիկական սկրինինգ, գերձայնային և մագնիսային ռեզոնանսային հետազոտություն։

Կրծքագեղձի կլինիկական կամ ինքնուրույն հետազոտման միջոցով հնարավոր է բացահայտել կրծքագեղձում առկա կոշտուկները[100]: Բարձր արդյունավետություն չպետք է հուսալ այս հետազոտումից, քանի որ ուռուցքն զգալու համար այն պետք է բավարար չափերի հասած լինի[101][102]:

Կրծքագեղձի մամոգրաֆին կատարվում է ռենտգենյան ճառագայթներով։ Դիտարկումը կատարվում է տարբեր անկյուններից։ Հիմնական մամոգրաֆին նկարում է ամբողջական կրծքագեղձը, մինչև դեռ ախտորոշիչ մամոգրաֆիան՝ թիրախային որևէ մասը[103]:

ԱՄՆ-ում United States Preventive Services Task Force-ի (USPSTF) կողմից 50-ից մինչև 74 տարեկան կանանց խորհուրդ է տրվում յուրաքանչյուր 2 տարին մեկ հետազոտվել մամոգրաֆիայով[8]: Եվրոպայի խորհուրդն առաջարկում է 50-ից մինչև 69 տարեկան կանանց անցնել մամոգրաֆիկական հոտազոտություն 2 տարին մեկ անգամ[104], իսկ Կանադայում՝ 50-ից մինչև 74 տարեկան կանանց, 2-3 տարին մեկ հաճախականությամբ[105]: Հաճախակի կատարվող մամոգրաֆիան հաճախակի ճառագայթահարման հետևանքով կարող է որոշ չափով մեծացնել քաղցկեղով հիվանդանալու ռիսկը[106]:

Cochrane կազմակերպությունը (2013) փաստում է, որ մամոգրաֆիայի հետևանքով ոչ նվազում է հիվանդության առաջացման հավանականությունը, ոչ էլ մահվան դեպքերը[6]: 10 տարուց ավել կատարվող սկրինինգը 30 %-ով մեծացնում է հիպերախտորոշման (over-diagnosis) և հիպերբուժման (over-treatment) հաճախականությունը (յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով՝ 3-ից մինչև 14) և դրանց կեսից ավելին նվազագույնը 1 անգամ կունենա սխալ արդյունք[6][107][108]: Մամոգրաֆիայի դրական կամ բացասական արդյունքների տվյալները հակասական են[6][109]: Մամոգրաֆիայի համեմատությամբ մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիայի ազդեցության արդյունավետության կամ վնասակարության մասին տվյալները նույնպես տարբեր են[110]:

Կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի կառավարումը կախված է տարբեր գործոններից, ներառյալ հիվանդության փուլից, հիվանդի տարիքից և այլն։ Ոչ բարենպաստ կանխորոշման (պրոգնոզի) դեպքում կիրառում են բուժական առավել ագրեսիվ միջոցներ։

Կրծքագեղձի քաղցկեղի դեպքում քիմիոթերապիայից և/կամ ճառագայթային թերապիայից հետո դիմում են վիրահատական միջամտության[111]: Հորմոնային ընկալիչ-դրական քաղցկեղի դեպքում մի քանի տարի շարունակ դիմում են հորմոնային շրջափակման թերապիային։

Վիրահատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեռացված աջ կրծքագեղձ

Վիրահատման միջոցով հեռացնում են առկա ուռուցքը՝ շրջապատի հյուսվածքների հետ միասին։ Վիրահատության ժամանակ հաճախ կատարում են ավշային հանգույցների բիոպսիա։

Վիրահատությունը լինում է.

  • Մաստէկտոմիա`ամբողջական կրծքագեղձի հեռացում:
  • Քառաէկտոմիա (quadrantectomy)` կրծքագեղձի մեկ քարորդի հեռացում։
  • Բլթաէկտոմիա (lumpectomy)`կրծքագեղձի փոքր հատվածի հեռացում:

Կրծքագեղձի հեռացումից հետո, հիվանդի ցանկությամբ, կարող են դիմել կրծքի վերականգնման վիրահատության: Սա պլաստիկ վիրաբուժության տեսակ է, որի միջոցով վերականգնում են կրծքի էսթետիկական տեսքը: Երբեմն կանայք օգտագործում են կրծքային պրոթեզներ:

Դեղամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիրահատությունից հետո կամ դրա ժամանակ օգտագործվող դեղանյութերով բուժումը կոչվում է ադյուվանտ թերապիա: Վիրահատությանը նախորդող քիմիոթերապիան կամ բուժման այլ տեսակները կոչվում են նեոադյուվանտ թերապիա: Ասպրինը կարող է նվազեցնել կրծքագեղձի քաղցկեղից մահացության մակարդակը[112]:

Ադյուվանտ թերապիայի հիմնական եղանակներն են հորմոնային շրջափակման թերապիան, քիմիոթերապիան, մոնոկլոնային հակամարմիններով թերապիա:

Հորմոնային շրջափակման թերապիա

Որոշ դեպքերում կրծքագեղձի քաղցկեղային բջիջների աճի համար անհրաժեշտ են էստրոգեններ: Այս բջիջները կարող են տարբերակվել էստրոգենային և պրոգեստերոնային ընկալիչների հայտնաբերման միջոցով: ER+ քաղցկեղի ժամանակ կիրառում են էստրոգենային ընկալիչները շրջափոկող դեղամիջոցներ (օրինակ` տամոքսիֆեն) կամ շրջափակում են էստրոգենների առաջացման գործընթացը (օրինակ, արոմատազի ինհիբիտորներով` անաստրոզոլ, լոթրոզոլ)[113]: Տամոքսիֆենը խորհուրդ է տրվում օգտագործել 10 տարվա ընթացքում[114]: Արոմատազի ինհիբիտորները առավել նպատակահարմար է օգտագործել դաշտանադադարից հետո[115][116]:

Քիմիոթերապիա

Քիմիոթերապիան հիմնականում օգտագործվում է կրծքագեղձի քաղցեղի 2-4 փուլերի դեպքում, սակայն այն մասնակիորեն օգտակար է նաև էստրոգեն ընկալիչ-բացասական (ER-) տեսակի դեպքում ևս: Քիմիոթերապիայի դեղամիջոցները օգտագործվում են համակցված ձևով, սովորաբար 3-6 ամիս տևողությամբ: Սրանց կիրառման ամենատարածված սխեմաներից մեկը հայտնի է սրպես "AC", համակցում է ցիկլոֆոսֆամիդը դոքսոռուբիցինի հետ: Երբեմն ավելացնում են տաքսանե դեղեր, օրինակ` դոկետաքսել, իսկ այս դեպքում սխեման կոչվում է "CAT: Մեկ այլ համակցություն է ցիկլոֆոսֆամիդի, մեթոտրեքսատի և ֆլյուրոուրացիլի համակցությունը "CMF: Քիմիոթերապիայի գործոնների մեծամասնությունը քայքայում են արագ աճող կամ արագ բաժանվող քաղցկեղային բջիջները` ԴՆԹ-ն վնասելու կամ այլ մեխանիզմներով: Սակայն, sդեղամիջոցները վնասում են նաև արագ աճող նորմալ բջիջները, որոնք կարող են առաջացնել լուրջ խնդիրներ: Սրտամկանի վնասումն, օրինակ, դրա օրինակները մեկն է:

Ճառագայթային թերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներքին ճառագայթային թերապիա կրծքագեղձի քաղցկեղի ժամանակ

Ճառագայթային թերապիան սովորաբար կարատվում է վիրահատությունից հետո` ուռուցքային հատվածում և շրջակա ավշային հանգույցներում։ Սակայն այն կարող է կատարվել վիրահատության ժամանակ ևս։ Նպատակն այն է, որ քայքայվեն վիրահատության միջոցով չհեռացված միկրոսկոպիկ ուռուցքայիին մասնիներն ու բջիջները[117][118]: Ճառագայթային թերապիան կարող է կատարվել արտաքին կամ օրգանիզմի ներս անցած ներքին աղբյուրներով[119]: Ճիշտ չափաքանակով տրված ճառագայթահարումը 50–66%-ով կարող է նվազեցնել հիվանդության ռիսկը[120] և այն հատկապես խորհուրդ է տրվում այն ժամանակ, երբ հեռացված է լինում ոչ թե ամբողջ կրծքագեղձը, այլ նրա առանձին բիլթը։

Կանխագուշակում (պրոգնոզ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձը կրկնակի մաստեկտոմիայից հետո կատարված իմպլանտներով
Խիստ զարգացած կրծքագեղձի քաղցկեղ, թևատակի հատվածի խոցային ախտահարումներով

Հիվանդության կանխագուշակումը սովորաբար տրվում է progression-free survival (PFS) կամ disease-free survival (DFS) հիման վրա։ . Այս կանխագուշակումները հիմնվում են նման դասակարգմամբ այլ հիվանդների փորձի վրա։ Կանխագուշակումը գնահատական է, թե ինչպես նման դասակարգմամբ հիվանդը կենդանի կմնա որոշակի ժամանակամիջոցում։ Կենդանի մնալը սովորաբար հաշվարկվում է այն ամիսների կամ տարիների միջին թվաբանականով, որի ընթացքում հիվանդների 50%-ը կենդանի են մնում, կամ հիվանդների այն տոկոսը, որոնք կենդանի են մնում 1, 5, 15, և 20 տարի հետո։ Կանխագուշակումը կարևոր է բուժման համար, քանի որ բարենպաստ կանխագուշակմամբ հիվանդների բուժումը կատարվում է ավելի քիչ վնասակար, ինվազիվ մեթոդներով (բլթի հեռացում, հորմոնային թերապիա), մինչ դեռ առավել վատ կանխագուշակման դեպքում սովորաբար կիրառում են բուժման ավելի ագրեսիվ մեթոդներ (կրծքագեղձի հեռացում, մեկ կամ մի քանի տեսակի դեղերով քիմիոթերապիա)։

Կանխագուշակման գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխագուշակման համար օգտվում են տարբեր գործոններից. կրծքագեղձի քաղցկեղի փուլ, աստիճան, հիվանդության կրկնություններ (ռեցիդիվ), հիվանդի տարիք և առողջական վիճակ։ Սովորաբար կիրառվում է Նոթինգեմյան կանխագուշակման ինդեքսը:

Կրծքագեղձի քաղցկեղի փուլը համարվում է ամենակարևոր կանխագուշակիչ գործոններից մեկը, այդ պատճառով միաժամանակ համարվում է քաղցկեղի դասակարգման հիմնական եղանակը։ Ինչքան բարձր է քաղցկեղի դասակարգման փուլն, այնքն վատ է կանխագուակումը։ Եթե քաղցկեղն անտեսանելի է, չափսը հիվանդության աստիճանակարգման գործոն չի հանդիսանում։ Օրինակ, կրծքագեղձի սահմաններում առկա և 10 տարվա տևողությամբ տեղային ծորանային կարցինոման կունենա զրո աստիճան և, դրան համապատասխան, գերազանց պրոգնոզ[121]:

  • Քաղցկեղի 1-ին փուլն ունի բարենպաստ պրոգնոզ և հիմնականում բուժվում է բլթի հեռացմամբ կամ ճառագայթահարմամբ[122]: HER2+ քաղցկեղը պեըք է բուժվի տրաստուզումաբով[123]: Քիմիոթերապիան ընդունված մեթոդ չէ այս փուլի քաղցկեղի բուժման համար։
  • Քաղցկեղի 2-րդ և 3-րդ փուլերն ունեն վատ պրոգնոզ և կրկնվելու հավանականություն, հիմնականում բուժվում են վիրահատությամբ, բլթերի կամ ամբողջական կրծքագեղձի հեռացմամբ, որոշ դեպքերում նաև հեռացում են շրջակա ավշային հանգույցները։ Այս դեպքւոմ կիրառում են նաև քիմիոթերապի, որոշ դեպքերում՝ ճառագայթահարում։
  • Քաղցկեղի 4-րդ փուլը (մետաստազային քաղցկեղ) ունի վատ պրոգնոզ, բուժման նպատակով կիրառում են վիրահատություն, ճառագայթահարում, քիմիոթերապիա, թիրախային թերապիա[124]:

Կրծքագեղձի քաղցկեղի աստիճանը գնահատվում է ախտահարված և առողջ բջիջների համեմատության միջոցով։ Ավելի լավ կանխագուշակումը տրվում է քաղցկեղային բջիջների դանդաղ աճի և նորմալ բջիջներին ավելի նման լինելու դեպքում։ Եթե բջիջները լավ տարբերակված չեն, նրանք ավելի արագ կբազմանան և կտարածվեն։ Լավ տարբերակված բջիջենրի դեպքում տրվում է 1 աստիճան, միջին տարբերակման դեպքում՝ 2, իսկ վատ տարբերակման դեպքում՝ 3 կամ 4: Առավել հաճախ կիրառվում է գնահատման Նոթինգհեմյան սանդղակը[125]:

Քաղցկեղային բջիջների վրա էստրոգենային և պրոգեստերոնային ընկալիչների առկայությունը կարևոր է բուժման միջոցների ընտրության համար։ Ընկլաիչների բացակայության դեպքում այս հիվանդները զգայուն չեն լինի հորմոնային թերապիայի նկատմամբ։

Բացի հորմոնային ընկալիչներից, կան նաև բջջաթաղանթային այլ սպիտակուցներ ևս, որոնց առկայությունը նույնպես կարող է ազդել կանխագուշակման և բուժման վրա։ HER2-դրական հիվանդության դեպքում կանխագուշակումն ավելի անբարենպաստ է, իսկ բուժման ընթացքն՝ ավելի ագրեսիվ։

40 տարեկանից ցածր և 80 տարեկանից բարձր կանանց դեպքում կանխագուշակումն ավելի անբարենպաստ է, քան հետդաշտանային կանանց դեպքում։ Այդ պատճառով, երիտասարդ կանաց դեպքում հիվանդության ավելի բարձր աստիճան է տրվում[126][127]:

Քաղցկեղի ազգային ինստիտուտի (National Cancer Institute) հետազոտությունները վկայում են, որ բազմակի մամոգրաֆիկական հետազոտություններ չեն մեծացնում հիվանդների շրջանում մահվան ռիսկը[128][129]:

Քանի որ տղամարդկանց մոտ կրծքագեղձի քաղցկեղը շատ ուշ է ախտորոշվում, կանխագուշակումը սովորաբար անբարենպաստ է[130]:

Հոգեբանական կողմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության ախտորոշումը, բուժման ընթացքն իրենց ազդեցությունն են թողնում հիվանդի հոգեկան վիճակի վրա։ Քաղցկեղի հետ առնչվող բուժական հաստատությունների մեծ մասն ունի նաև կից հոգեբանական ծառայություններ, որոնվ օժանդակում են հիվանդներին։

Հիվանդության ժամանակ տարբեր մարդկանց վարքը կարող է տարբեր լինել։ Դա կախված է տարբեր գործոններից, մասնավորապես՝ տարիքից։ Հետազոտողների մի մասը համարում է, որ ավելի երիտասարդ հիվանդները հոգեբանական օժանդակության ավելի մեծ կարիք ունեն, մինչ այլ հետազոտություններ հակառակն են պնդում[131][132][132]:

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մահվան դեպքերը կրծքագեղձի քաղցկեղի պատճառով մահվան դեպքերն ըստ տարիքի, 100.000 բնակչի հաշվով, 2004 թվական[133]

Ամբողջ աշխարհում կրծքագեղձի քաղցկեղը կանանց շրջանում ամենատարածված հիվանդություններից մեկն է[134]: Դրանով հիվանդանում են կանանց մոտ 12%-ը[134]: Այն կազմում է կանանց մոտ հանդիպող քաղցկեղի 16%-ը[135][136]: 2012 կանանց մոտ ախտորոշված քաղցկեղների 25.2%-ը կազմել է կրծքագեղձի քաղցկեղը[137]:

2008 թվականին կրծքագեղձի քաղցկեղի պատճառով ամբողջ աշխարհում մահացավ 458, 503 մարդ (13.7%` կանանց մոտ հանդիպող բոլոր տեսակի քաղցկեղների, տղամարդկանց և կանանց շրջանում քաղցկեղցի մահվան դեպքերի մոը 6.0%-ը)[135]: Թոքերի քաղցկեղից (կանանց շրջանում քաղցկեղի տեսակներից երկրորդ ամենատարածված հիվանդությունը) մահվան դեպքերը կազմել են մոտ 12.8%` քաղցկեղի ընդհանուր մահվան դեպքերից (տղամարդկան և կանանց բոլոր տեսակի քաղցկեղներից մահվան դեպքերի 18.2%-ը).[135]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի դեպքերն ավելի հաճախակի երևույթ են զարգացած երկրներում։ Հիվանդության հանդիպման դեպքերը յուրաքանչյուր 100.000 բնակչի հաշվով կազմում են. հետևյալն են. Արևեակյան ասիայում՝ 18, Կենտրոնական Ասիա՝ 22, Աֆրիկա (Սահարայից ներքև)` 22, Հարավ-արևելյան Ասիա` 26, Հյուսիսային Աֆրիկա և Արևմտյան Ասիա՝ 28, Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկա՝ 42, Արևելյան Եվրոպա՝ 49, Հարավային Եվրոպա՝ 56, Հյուսիասային Եվրոպա՝ 73, Օկիանարիա՝ 74, Արևմտյան Եվրոպա՝ 78, Հյուսիսային Ամերիկա՝ 90[138]:

1970-ական թվականներից սկսած հիվանդության դեպքերը խիստ շատացել են[139][140]: Այս հիվանդությունը սերտորեն կախված է տարիքից։ Այսպես, հիվանդության դեպքերի միայն 5%-ն է հանդիպում 40 տարեկանից երիտասարդ կանանց մոտ[141]: 2011 թվականին Միացյալ Թագավորությունում արձանագրվել է հիվանդության ավելի քան 41, 000 դեպք, որոնցից 80%-ից ավելին եղել է 50 տարեկանից մեծերի մոտ[142]: 2015 թվականին, ըստ վիճակագրության, մոտ 2.8 միլիոն կանայք հիվանդ են եղել այս հիվանդությամբ[134]:

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև 20-րդ դարը, կրծքագեղձի քաղցկեղի մասին քննարկումները բավականին քիչ էին, քանի որ այն համարվում էր ամոթալի։ Կանայք ավելի հակված էինն տառապել հիվանդությունից, քան դիմել բուժական միջոցների։ Վիրաբուժության զարգացմանը զուգընթաց կանայք սկսեցին ավելի հաճախակի դիմել բժիշկներին։ Women's Field Army-ն՝ ստեղծված Քաղցկեղի կառավարման ամերիկյան հասարակության (American Society for the Control of Cancer, հետագայում՝ Քաղցկեղի ամերիկյան ասոցիացիա, American Cancer Society) կողմից, 1930-40-ական թվականներին գործող առաջին կազմակերպություններից մեկն էր։ 1952 թվականին առաջին օժանդակիչ խումբը՝ Reach to Recovery-ն սկսեց այցելել կանանք, ովքեր կենդանի էին մնացել այս հիվանդության բուժումից հետո[143]:

Կրծքագեղձի քաղցկեղի իրազեկումը (Breast cancer awareness) 1980-90-ական թվականներին վերածվեց հզոր ֆեմինիստական շարժման[144][145]:

Վարդագույն ժապավեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վարդագույն ժապավենը կրծքագեղձի քաղցկեղի իրազեկման նշանն է

Վարդագույն ժապավենը կրծքագեղձի քաղցեղի իրազեկման հանրաճանաչ նշանն է։ Այս նշանը կրում են այն ժամանակ, երբ ցանկանում են իրենց աջակցությունը հայտնել կրծքագեղձի քաղցկեղով հիվանդների նկատմամբ[146][147]:

Վարդագույն ժապավեիկ կրումն ու ցուցադրումը քննադատվում է շատերի կողմից, համարվելով «բազմոցային ակտիվության» դրսևորում և գտնելով, որ այն գործնական ոչ մի օգուտ չունի։ Շատերը համարում են, որ վարդագույն ժապավեն կրելն ավելի շատ կեղծավորություն է, քանի որ որոշ մարդիկ կրում են այն՝ ցույց տալու համար իրենց աջակցությունը հիվանդ կանանց նկատմամբ, սակայն միաժամանակ ընդդիմանում են կամ չեն աջակցում օրինակ՝ պացիենտների իրավունքներին կամ հակաաղտոտման օրոնսդրությանը[148][149]: Քննադատներն ասում են, որ վարդագույն տեսքը մարդկանց չի հուշում այս հիվանդության դեպքերի՝ տարեց-տարի ավելացման և տարածման մասին[150]: Համարում են, որ այն ամրապնդում է գենդերային կարծրատիպերն ու առարկայացնում կանանց ու նրանց կուրծքը[151]: Breast Cancer Action կազմակերպությունը կազմակերպում է «Մտածին, մինչև վարդագույն կկրես» (Think Before You Pink) միջոցառումներ[152]:

Կրծքագեղձի քաղցկեղի մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի մշակույթը կամ վարդագույն ժապավենի մշակույթը աշխարհով մեկ տարածված միջոցառումների, վերաբերմունքի և արժեքների ամբողջութություն է, որը հանրայնացնում է այս հիվանդության մասին տեղեկատվությունը։ Հիմնական արժեքներն են անձնանվիրվածությունը, միասնությունը, լավատեսությունը։

Հիվանդության շեշտադրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլ հիվանդությունների համեմատությամբ, կրծքագեղձի քաղցկեղն ավելի մեծ ուշադրության է արժանանում՝ թե ստացվող ռեսուրսների, թե քննարկումների առումով։ Կրծքագեղձի քաղցկեղի մասին շատ է խոսվում նաև զանգվածային լրատվամիջոցներով. այն ամենաքննարկվող հիվանդություններից մեկն է համարվում ողջ աշխարհում[153]: Վերջին հաշվով, մտահոգություն կա, որ կրծքագեղձի քաղցկեղով հիվանդներին տրամադրվող ֆինանսական և այլ ռեսուրսների պատճառով կարող են տուժել այլ հիվանդություններով հիվանդները՝ ռեսուրսների անհամաչափ բաշխման պատճառով[154]:

Այս հիվանդության նկատմամբ մեծ ուշադրության բացասական կողմերից մեկն այն է, որ շատ դեպքերում ստացված վիճակագրական արդյունքները կարող են խեղաթյուրվել և ոչ ճիշտ ներկայացվել[155][156]:

Այս հիվանդության սկրինինգի խիստ շեշտադրումը կարող է վնասել կանանց՝ ավելորդ ճառագայթահարման, բիոպսիայի, վիրահատության տեսակետից[157][157]:

Հղիություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղը հաճախ կարող է հանդիպել նաև հղիների մոտ։ Նույն տարիքային խմբում հղիներ և ոչ հղիների մոտ այս հիվանդության հանդիպման հավճախությունը հավասար է։ Հղիությանը հաջորդող 5-10 տարիների ընթացքում կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման հաճախությունը մեծանում է, սիկ այնուհետև՝ նվազում[158]: Սրանք հայտնի են որպես հետծննդյան կրծքագեղձի քաղցկեղներ և ունեն ոչ բարենպաստ կանխագուշակում[159][160]:

Հղիների մոտ հիվանդության ախտորոշումը փոքր ինչ բարդ է, քանի որ առաջացող նշանները որոշ չափով նման այն այն անհարմարության նշաններին, որոնք կապված են հղիության հետ[160]: Որպես աևդյունք, հղիների մոտ այն ախտորոշվում է համեմատաբար ուշ։ Ախտորոշման որոշ միջոցներ (մագնիսառեզոնանսային հետազոտություն, գերձայնային հետազոտություն, մամոգրաֆիա, համակարգչային տոմոգրաֆիա) հղիների համար անվտանգ են համարվում, իսկ մյուսները (օրինակ՝ պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիան)` ոչ[160]:

Հղիների բուժումը հիմնականում նման է ոչ հղիների բուժմանը[160], սակայն ճառագայթային թերապիան խորհուրդ չի տրվում կիրառել նման կանաց դեպքում: Եթե հիվանդությունն ախտորոշվել է հղիության վերջում, սովորաբար բուժումը հետաձգվում է մինչև ծննդաբերությունը: Հղիների բուժման հիմնական եղանակը վիրահատականն է, և այդ շրջանում խիստ ռիսկային է համարում քիմիոթերապիան, քանի որ այն կարող է առաջացնել պտղի մահ և վիժում, հատկապես` հղիության առաջին եռամսյակում[160][160]:

Ճառագայթային թերապիան կարող է նվազեցնել մոր կրծքագեղձի կողմից կաթի առաջացման ունակությունը, ինչպես նաև մեծացնեխ մաստիտների առաջացման հավանականությունը։ Բացի այդ, եթե քիմիոթերապիան կատարվում է ծննդաբերությունից հետո, շատ քիմիական նյութեր կարող են կաթի միջոցով անցնել երեխայի օրգանիզմ՝ վնասելով վերջինիս[160]:

Կրծքագեղձի բուժումից կենդանի մնացածների մոտ կարող է վախի զգացում առաջանալ հաջորդ հղիության ժամանակ հիվանդության կրկնության նկատմամբ[161]: Դրան հակառակ, կան մարդիկ, որոնք հավատով են լցվում հաջորդ հղիության նկատմամբ[161]:

Հորմոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղիության կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղով բուժվածների մոտ հղիության կանխարգելման համար գերադասելի են ոչ հորմոնային մեթոդները։ Պրոգեստերոնի վրա հիմնված մեթոդները հնարավոր է, մեծացնեն կրկին հիվանդանալու ռիսկը, չնայած քիչ ուսումնասիրությունների պատճառով սրա մասին կարծիքները դեռ հստակեցված չեն։ Այնուամենայնիվ, այս մեթոդը կարելի է օգտագործել, եթե ակնկալվում է, որ արդյունքը կգերազանցի հիվանդության առաջացման ռիսկին[162]:

Դաշտանադադարի հորմոնային կարգավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղով բուժվածների համար խորհուրդ է տրվում առաջին հերթին կիրառել ոչ հորմոնային մեթոդներ, օրինակ՝ բիսֆոսֆոնատ, կամ էստրոգենային ընկալիչների ընտրողական մոդուլյատորներ՝ օստեոպորոզի դեպքում կամ հեշտոցային էստրոգեններ՝ տեղային ախտանշանների դեպքում։ Կրծքագեղձի քաղցկեղից հետո հորմոնային փոխարինման թերապիայի ուսումնասիրությունները հուսադրող են։ Եթե կրծքագեղձի քաղցկեղից հետո հորմոնային փոխարինումն անհրաժեշտ է, անվտանգ է համարվում միայն էստրոգեններով թերապիան կամ էստրոգենների և պրոգեստերոնով ներարգանդային պարույրի համատեղ կիրառումը[163]:

Հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրծքագեղձի քաղցկեղի ուղղությամբ հետազոտությունները հիմնականում ուղղված են թիրախային թերապիային և քաղցկեղի նկատմամբ վակցինաների հայտնաբերմանը։

Կրծքագեղձի քաղցկեղի ուղղությամբ կատարված հետազոտությունների արդյունքները քննարկվում են տարբեր գիտական հանդիպումներում, օրինակ՝ Կլինիկական օնկոլոգիայի ամերիկյան կազմակերպությունում, Սան Անտոնիոյի կրծքագեղձի քաղցկեղի համաժողովում, Շվեյցարիայում կազմակերպված Սբ. Գալլենի օնկոլոգիական համաժողովում[164][165] և այլ հարթույթներում։ Քննարկման արդյունքների հիման վրա մշակվում են հատուկ ուղեցույցներ՝ կրծքագեղձի քաղցկեղին առնչվող տարբեր գործընթացների վերաբերյալ։

Ֆենռետինիդը ռետինոիդ է, որն, ըստ որոշ տվյալների, նվազեցնում է կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը։ Ռետինոիդները դեղեր են՝ հիմնված A վիտամինի վրա[166][167]:

Կրիոաբլացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014 թվականից ուսումնասիրվում է կրիոաբլացիայի (cryoablation) արդյունավետությունը փոքր չափի քաղցկեղի դեպքում[168]: Փորձերը վկայում են, որ այն կարող է արդյունավետ լինել 2 սմ-ից փոքր չափի ուռուցքի դեպքում[169][170]: Այն կարող է կիրառվել նաև այն դեպքերում, երբ վիրահատական միջամտությունն անհնարին է[169]:

Մոլեկուլային մարկերներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրանսկրիպցիայի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

NFAT (T բջիջների ակտիվացման բջջային գործոն, Nuclear factor of activated T-cells) տրանսկրիպցիայի գործոնները ներգրավված են կրծքագեղձի քաղցկեղի տարբեր, գերազանցապես՝մետաստազների առաջացումը պայմանավորող բջիջների շարժունակության գործընթացներում։ Իսկապես, NFAT1 (NFATC2) և NFAT5 գործոնները կրծքագեղձի կարցինոմայի դեպքում նպաստող են բջիջների միգրացիային[171][172], իսկ NFAT3-ը (NFATc4) ճնշիչ ազդեցություն ունի բջիջների շարժունակության վրա[173]: NFAT1-ը կարգավորում է TWEAKR-ի և սրա լիգանդների էքսպրեսիան լիպոկալին 2-ի հետ, ինչը մեծացնում է բջիջների ախտահարման աստիճանը քաղցկեղի ժամանակ[174]: NFAT3-ն արգելակում է լիպոկալին 2-ի էքսպրեսիան՝ թուլացնելով բջիջների ախտահարումը[173]:

Նյութափոխանակային մարկերներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլինիկայում կրծքագեղձի քաղցկեղի նյութափոխանակային ամենաարդյունավետ մարկերներն են էստրոգենային և պրոգեստերոնային ընկալիչները որոնք կիրառվում են հորմոնային թերապիայի նկատմամբ պատասխանի կանխման նպատակով։ Կրծքագեղձի քաղցկեղի նոր մարկերներ են BRCA1 և BRCA2-ը[175], որոնք կիրառվում են այս հիվանդության նկատմամբ ռիսկի բացահայտման նպատակով։ HER-2-ը[176] և SCD1-ը[177] կիրառվում են թերապևտիկ բուժման սխեմայի որոշման, իսկ արյան պլազմինոգենն ակտիվացնող ուրոկինազան (PA1-1[178] և SCD1[179])` կանխագուշակման գնահատման համար:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  2. «Breast Cancer»։ NCI։ Վերցված է հունիսի 29, 2014 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 «Breast Cancer Treatment (PDQ®)»։ NCI։ մայիսի 23, 2014։ Վերցված է հունիսի 29, 2014 
  4. Saunders Christobel, Jassal Sunil (2009)։ Breast cancer (1. ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ էջ Chapter 13։ ISBN 978-0-19-955869-8 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 World Cancer Report 2014։ World Health Organization։ 2014։ էջեր Chapter 5.2։ ISBN 92-832-0429-8 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Gøtzsche PC, Jørgensen KJ (հունիսի 4, 2013)։ «Screening for breast cancer with mammography.»։ The Cochrane database of systematic reviews 6: CD001877։ PMID 23737396։ doi:10.1002/14651858.CD001877.pub5 
  7. Nelson HD, Tyne K, Naik A, Bougatsos C, Chan B, Nygren P, Humphrey L (November 2009)։ «Screening for Breast Cancer: Systematic Evidence Review Update for the US Preventive Services Task Force [Internet].»։ PMID 20722173 
  8. 8,0 8,1 Siu Albert L. (հունվարի 12, 2016)։ «Screening for Breast Cancer: U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement»։ Annals of Internal Medicine։ doi:10.7326/M15-2886 
  9. American College of Surgeons (September 2013), «Five Things Physicians and Patients Should Question», Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American College of Surgeons), http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-surgeons/, վերցված է հունվարի 2, 2013 
  10. 10,0 10,1 10,2 «Breast Cancer Treatment (PDQ®)»։ NCI։ հունիսի 26, 2014։ Վերցված է հունիսի 29, 2014 
  11. 11,0 11,1 «World Cancer Report»։ International Agency for Research on Cancer։ 2008։ Վերցված է փետրվարի 26, 2011 
  12. «Cancer Survival in England: Patients Diagnosed 2007–2011 and Followed up to 2012»։ Office for National Statistics։ հոկտեմբերի 29, 2013։ Վերցված է հունիսի 29, 2014 
  13. «SEER Stat Fact Sheets: Breast Cancer»։ NCI։ Վերցված է հունիսի 18, 2014 
  14. 14,0 14,1 World Cancer Report 2014։ World Health Organization։ 2014։ էջեր Chapter 1.1։ ISBN 92-832-0429-8 
  15. «Male Breast Cancer Treatment»։ National Cancer Institute։ 2014։ Վերցված է հունիսի 29, 2014 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Johnson KC, Miller AB, Collishaw NE, Palmer JR, Hammond SK, Salmon AG, Cantor KP, Miller MD, Boyd NF, Millar J, Turcotte F (Jan 2011)։ «Active smoking and secondhand smoke increase breast cancer risk: the report of the Canadian Expert Panel on Tobacco Smoke and Breast Cancer Risk (2009).»։ Tobacco control 20 (1): e2։ PMID 21148114։ doi:10.1136/tc.2010.035931 
  17. 17,0 17,1 Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT (հուլիսի 1, 2012)։ «Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy»։ The Lancet 380 (9838): 219–29։ PMC 3645500։ PMID 22818936։ doi:10.1016/S0140-6736(12)61031-9 
  18. 18,0 18,1 «Sedentary Time and Its Association With Risk for Disease Incidence, Mortality, and Hospitalization in Adults: A Systematic Review and Meta-analysis»։ Annals of Internal Medicine 162 (2): 123–32։ 2015։ PMID 25599350։ doi:10.7326/M14-1651 
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Hayes, James, Ricahrdson Ann, Frampton Chris (նոյեմբերի 15, 2013)։ «Population attributable risks for modifiable lifestyle factors and breast cancer in New Zealand women»։ IMJ 43 (11): 1198–1204։ PMID 23910051։ doi:10.1111/imj.12256  Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> թեգ. «Hay2013» անվանումը սահմանվել է մի քանի անգամ, սակայն տարբեր բովանդակությամբ:
  20. 20,0 20,1 Kahlenborn C, Modugno F, Potter DM, Severs WB (Oct 2006)։ «Oral contraceptive use as a risk factor for premenopausal breast cancer: a meta-analysis.»։ Mayo Clinic proceedings. Mayo Clinic 81 (10): 1290–302։ PMID 17036554։ doi:10.4065/81.10.1290 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Veljković M, Veljković S (Sep 2010)։ «[The risk of breast cervical, endometrial and ovarian cancer in oral contraceptive users].»։ Medicinski pregled 63 (9–10): 657–61։ PMID 21446095։ doi:10.2298/mpns1010657v 
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 Casey PM, Cerhan JR, Pruthi S (January 2008)։ «Oral contraceptive use and risk of breast cancer.»։ Mayo Clinic proceedings. Mayo Clinic 83 (1): 86–90; quiz 90–1։ PMID 18174010։ doi:10.4065/83.1.86 
  23. 23,0 23,1 Iodice S, Barile M, Rotmensz N, Feroce I, Bonanni B, Radice P, Bernard L, Maisonneuve P, Gandini S (August 2010)։ «Oral contraceptive use and breast or ovarian cancer risk in BRCA1/2 carriers: a meta-analysis.»։ European journal of cancer (Oxford, England : 1990) 46 (12): 2275–84։ PMID 20537530։ doi:10.1016/j.ejca.2010.04.018 
  24. 24,0 24,1 Gaffield ME, Culwell KR, Ravi A (October 2009)։ «Oral contraceptives and family history of breast cancer.»։ Contraception 80 (4): 372–80։ PMID 19751860։ doi:10.1016/j.contraception.2009.04.010 
  25. 25,0 25,1 Yang L, Jacobsen KH (December 2008)։ «A systematic review of the association between breastfeeding and breast cancer.»։ Journal of Women's Health 17 (10): 1635–45։ PMID 19049358։ doi:10.1089/jwh.2008.0917 
  26. 26,0 26,1 Russo J, Russo IH (1980)։ «Susceptibility of the mammary gland to carcinogenesis. II. Pregnancy interruption as a risk factor in tumor incidence»։ Am J Pathol 100 (2): 505–506։ PMC 1903536։ PMID 6773421։ «In contrast, abortion is associated with increased risk of carcinomas of the breast. The explanation for these epidemiologic findings is not known, but the parallelism between the DMBA-induced rat mammary carcinoma model and the human situation is striking. ... Abortion would interrupt this process, leaving in the gland undifferentiated structures like those observed in the rat mammary gland, which could render the gland again susceptible to carcinogenesis.» 
  27. 27,0 27,1 Beral V, Bull D, Doll R, Peto R, Reeves G (մարտի 27, 2004)։ «Breast cancer and abortion: collaborative reanalysis of data from 53 epidemiological studies, including 83?000 women with breast cancer from 16 countries.»։ Lancet 363 (9414): 1007–16։ PMID 15051280։ doi:10.1016/S0140-6736(04)15835-2 
  28. 28,0 28,1 Blackburn GL, Wang KA (September 2007)։ «Dietary fat reduction and breast cancer outcome: results from the Women's Intervention Nutrition Study (WINS).»։ The American journal of clinical nutrition 86 (3): s878–81։ PMID 18265482 
  29. 29,0 29,1 Boffetta P, Hashibe M, La Vecchia C, Zatonski W, Rehm J (August 2006)։ «The burden of cancer attributable to alcohol drinking»։ International Journal of Cancer 119 (4): 884–7։ PMID 16557583։ doi:10.1002/ijc.21903 
  30. 31,0 31,1 Kaiser J (նոյեմբերի 29, 2013)։ «Cancer. Cholesterol forges link between obesity and breast cancer.»։ Science 342 (6162): 1028։ PMID 24288308։ doi:10.1126/science.342.6162.1028 
  31. 32,0 32,1 Aceves C, Anguiano B, Delgado G (April 2005)։ «Is iodine a gatekeeper of the integrity of the mammary gland?»։ Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia 10 (2): 189–96։ PMID 16025225։ doi:10.1007/s10911-005-5401-5 
  32. 33,0 33,1 Mourouti N, Kontogianni MD, Papavagelis C, Panagiotakos DB (February 2015)։ «Diet and breast cancer: a systematic review.»։ International journal of food sciences and nutrition 66 (1): 1–42։ PMID 25198160 
  33. 34,0 34,1 Aubrey Allison (փետրվարի 1, 2016)։ «A Diet High In Fiber May Help Protect Against Breast Cancer»։ NPR։ Վերցված է փետրվարի 1, 2016 
  34. 35,0 35,1 35,2 American Cancer Society (2005)։ «Breast Cancer Facts & Figures 2005–2006» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից հունիսի 13, 2007-ին։ Վերցված է ապրիլի 26, 2007 
  35. 36,0 36,1 Wang XS, Armstrong ME, Cairns BJ, Key TJ, Travis RC (March 2011)։ «Shift work and chronic disease: the epidemiological evidence.»։ Occupational medicine (Oxford, England) 61 (2): 78–89։ PMC 3045028։ PMID 21355031։ doi:10.1093/occmed/kqr001 
  36. 37,0 37,1 Brody JG, Rudel RA, Michels KB, Moysich KB, Bernstein L, Attfield KR, Gray S (June 2007)։ «Environmental pollutants, diet, physical activity, body size, and breast cancer: where do we stand in research to identify opportunities for prevention?»։ Cancer 109 (12 Suppl): 2627–34։ PMID 17503444։ doi:10.1002/cncr.22656 
  37. 38,0 38,1 Ferro Roberto (հունվարի 1, 2012)։ «Pesticides and Breast Cancer»։ Advances in Breast Cancer Research 01 (03): 30–35։ doi:10.4236/abcr.2012.13005 
  38. 39,0 39,1 Hendrick RE (October 2010)։ «Radiation doses and cancer risks from breast imaging studies.»։ Radiology 257 (1): 246–53։ PMID 20736332։ doi:10.1148/radiol.10100570 
  39. 40,0 40,1 40,2 40,3 Merck Manual of Diagnosis and Therapy (February 2003)։ «Breast Disorders: Breast Cancer»։ Վերցված է փետրվարի 5, 2008 
  40. 41,0 41,1 American Cancer Society (2007)։ «Cancer Facts & Figures 2007» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից ապրիլի 10, 2007-ին։ Վերցված է ապրիլի 26, 2007 
  41. Watson M (2008)։ «Assessment of suspected cancer»։ InnoAiT 1 (2): 94–107։ doi:10.1093/innovait/inn001 
  42. eMedicine (օգոստոսի 23, 2006)։ «Breast Cancer Evaluation»։ Վերցված է փետրվարի 5, 2008 
  43. National Cancer Institute (հունիսի 27, 2005)։ «Paget's Disease of the Nipple: Questions and Answers»։ Վերցված է փետրվարի 6, 2008 
  44. answers.com։ «Oncology Encyclopedia: Cystosarcoma Phyllodes»։ Վերցված է օգոստոսի 10, 2010 
  45. Lacroix M (December 2006)։ «Significance, detection and markers of disseminated breast cancer cells»։ Endocrine-Related Cancer (Bioscientifica) 13 (4): 1033–67։ PMID 17158753։ doi:10.1677/ERC-06-0001 
  46. National Cancer Institute (սեպտեմբերի 1, 2004)։ «Metastatic Cancer: Questions and Answers»։ Վերցված է փետրվարի 6, 2008 
  47. Interpreting Signs and Symptoms։ Lippincott Williams & Wilkins։ 2007։ էջեր 99–։ ISBN 978-1-58255-668-0 
  48. Merck Manual of Diagnosis and Therapy (February 2003)։ «Breast Disorders: Overview of Breast Disorders»։ Վերցված է փետրվարի 5, 2008 
  49. Reeder JG, Vogel VG (2008)։ «Breast cancer prevention.»։ Cancer treatment and research 141: 149–64։ PMID 18274088։ doi:10.1007/978-0-387-73161-2_10 
  50. «Am I at risk?»։ Breast Cancer Care։ Վերցված է հոկտեմբերի 22, 2013 
  51. Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer (August 2002)։ «Breast cancer and breastfeeding: collaborative reanalysis of individual data from 47 epidemiological studies in 30 countries, including 50302 women with breast cancer and 96973 women without the disease.»։ Lancet 360 (9328): 187–95։ PMID 12133652։ doi:10.1016/S0140-6736(02)09454-0 
  52. Yager JD, Davidson NE (2006)։ «Estrogen carcinogenesis in breast cancer»։ New Engl J Med 354 (3): 270–82։ PMID 16421368։ doi:10.1056/NEJMra050776 
  53. Santoro, E., DeSoto, M., and Hong Lee, J (February 2009)։ «Hormone Therapy and Menopause»։ National Research Center for Women & Families 
  54. Light Pollution as new risk factor for human Breast and Prostate Cancers- Haim, Abraham; Portnov, Biris P., 2013, ISBN 978-94-007-6220-6
  55. 56,0 56,1 56,2 Boris Pasche (2010)։ Cancer Genetics (Cancer Treatment and Research)։ Berlin: Springer։ էջեր 19–20։ ISBN 1-4419-6032-5 
  56. 57,0 57,1 57,2 Gage M, Wattendorf D, Henry LR (ապրիլի 1, 2012)։ «Translational advances regarding hereditary breast cancer syndromes»։ Journal of surgical oncology 105 (5): 444–51։ PMID 22441895։ doi:10.1002/jso.21856 
  57. Colditz Graham A., Kaphingst Kimberly A., Hankinson Susan E., Rosner Bernard (փետրվարի 19, 2012)։ «Family history and risk of breast cancer: nurses' health study»։ Breast Cancer Research and Treatment 133 (3): 1097–1104։ ISSN 0167-6806։ PMC 3387322։ PMID 22350789։ doi:10.1007/s10549-012-1985-9 
  58. «Familial breast cancer: collaborative reanalysis of individual data from 52 epidemiological studies including 58, 209 women with breast cancer and 101, 986 women without the disease.»։ Lancet 358 (9291): 1389–99։ հոկտեմբերի 27, 2001։ PMID 11705483։ doi:10.1016/S0140-6736(01)06524-2 
  59. Nelson HD, Zakher B, Cantor A, Fu R, Griffin J, O'Meara ES, Buist DS, Kerlikowske K, van Ravesteyn NT, Trentham-Dietz A, Mandelblatt JS, Miglioretti DL (մայիսի 1, 2012)։ «Risk factors for breast cancer for women aged 40 to 49 years: a systematic review and meta-analysis.»։ Annals of Internal Medicine 156 (9): 635–48։ PMC 3561467։ PMID 22547473։ doi:10.1059/0003-4819-156-9-201205010-00006 
  60. Kolata Gina (սեպտեմբերի 23, 2012)։ «Genetic Study Finds 4 Distinct Variations of Breast Cancer»։ The New York Times։ Վերցված է սեպտեմբերի 23, 2012 
  61. «Understanding Breast Changes – National Cancer Institute»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից մայիսի 27, 2010-ին 
  62. «Lobular carcinoma in situ: Marker for breast cancer risk»։ MayoClinic.com 
  63. «Breast Cancer Treatment»։ National Cancer Institute 
  64. Afonso N, Bouwman D (August 2008)։ «Lobular carcinoma in situ»։ Eur. J. Cancer Prev. 17 (4): 312–6։ PMID 18562954։ doi:10.1097/CEJ.0b013e3282f75e5d 
  65. Anothaisintawee T, Wiratkapun C, Lerdsitthichai P, Kasamesup V, Wongwaisayawan S, Srinakarin J, Hirunpat S, Woodtichartpreecha P, Boonlikit S, Teerawattananon Y, Thakkinstian A (2013)։ «Risk factors of breast cancer: a systematic review and meta-analysis»։ Asian Pacific Journal of Public Health 25 (5): 368–387։ PMID 23709491։ doi:10.1177/1010539513488795 
  66. Adrian Lee, Carlos Arteaga (դեկտեմբերի 14, 2009)։ «32nd Annual CTRC-AACR San Antonio Breast Cancer Symposium»։ Sunday Morning Year-End Review։ Արխիվացված օրիգինալից-ից օգոստոսի 13, 2013-ին 
  67. Cavalieri E, Chakravarti D, Guttenplan J, Hart E, Ingle J, Jankowiak R, Muti P, Rogan E, Russo J, Santen R, Sutter T (August 2006)։ «Catechol estrogen quinones as initiators of breast and other human cancers: implications for biomarkers of susceptibility and cancer prevention»։ Biochimica et Biophysica Acta 1766 (1): 63–78։ PMID 16675129։ doi:10.1016/j.bbcan.2006.03.001 
  68. Haslam SZ, Woodward TL (June 2003)։ «Host microenvironment in breast cancer development: epithelial-cell-stromal-cell interactions and steroid hormone action in normal and cancerous mammary gland.»։ Breast Cancer Res. 5 (4): 208–15։ PMC 165024։ PMID 12817994։ doi:10.1186/bcr615 
  69. Wiseman BS, Werb Z (May 2002)։ «Stromal effects on mammary gland development and breast cancer»։ Science 296 (5570): 1046–9։ PMC 2788989։ PMID 12004111։ doi:10.1126/science.1067431 
  70. Jardé T, Perrier S, Vasson MP, Caldefie-Chézet F (January 2011)։ «Molecular mechanisms of leptin and adiponectin in breast cancer»։ Eur. J. Cancer 47 (1): 33–43։ PMID 20889333։ doi:10.1016/j.ejca.2010.09.005 
  71. Dunning AM, Healey CS, Pharoah PD, Teare MD, Ponder BA, Easton DF (October 1999)։ «A systematic review of genetic polymorphisms and breast cancer risk»։ Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention 8 (10): 843–54։ PMID 10548311 
  72. Begg CB, Haile RW, Borg A, Malone KE, Concannon P, Thomas DC, Langholz B, Bernstein L, Olsen JH, Lynch CF, Anton-Culver H, Capanu M, Liang X, Hummer AJ, Sima C, Bernstein JL (January 2008)։ «Variation of breast cancer risk among BRCA1/2 carriers»։ JAMA 299 (2): 194–201։ PMC 2714486։ PMID 18182601։ doi:10.1001/jama.2007.55-a 
  73. Patel KJ, Yu VP, Lee H, Corcoran A, Thistlethwaite FC, Evans MJ, Colledge WH, Friedman LS, Ponder BA, Venkitaraman AR (February 1998)։ «Involvement of Brca2 in DNA repair»։ Mol. Cell 1 (3): 347–57։ PMID 9660919։ doi:10.1016/S1097-2765(00)80035-0 
  74. Marietta C, Thompson LH, Lamerdin JE, Brooks PJ (May 2009)։ «Acetaldehyde stimulates FANCD2 monoubiquitination, H2AX phosphorylation, and BRCA1 phosphorylation in human cells in vitro: implications for alcohol-related carcinogenesis»։ Mutat. Res. 664 (1–2): 77–83։ PMC 2807731։ PMID 19428384։ doi:10.1016/j.mrfmmm.2009.03.011 
  75. Theruvathu JA, Jaruga P, Nath RG, Dizdaroglu M, Brooks PJ (2005)։ «Polyamines stimulate the formation of mutagenic 1, N2-propanodeoxyguanosine adducts from acetaldehyde»։ Nucleic Acids Res. 33 (11): 3513–20։ PMC 1156964։ PMID 15972793։ doi:10.1093/nar/gki661 
  76. Wooster R, Weber BL (June 2003)։ «Breast and ovarian cancer»։ N. Engl. J. Med. 348 (23): 2339–47։ PMID 12788999։ doi:10.1056/NEJMra012284 
  77. Levin B, Lech D, Friedenson B (2012)։ «Evidence that BRCA1- or BRCA2-associated cancers are not inevitable»։ Mol. Med. 18: 1327–37։ PMC 3521784։ PMID 22972572։ doi:10.2119/molmed.2012.00280 
  78. Kouros-Mehr H, Kim JW, Bechis SK, Werb Z (Apr 2008)։ «GATA-3 and the regulation of the mammary luminal cell fate.»։ Current opinion in cell biology 20 (2): 164–70։ PMC 2397451։ PMID 18358709։ doi:10.1016/j.ceb.2008.02.003 
  79. Saslow D, Hannan J, Osuch J, Alciati MH, Baines C, Barton M, Bobo JK, Coleman C, Dolan M, Gaumer G, Kopans D, Kutner S, Lane DS, Lawson H, Meissner H, Moorman C, Pennypacker H, Pierce P, Sciandra E, Smith R, Coates R (2004)։ «Clinical breast examination: practical recommendations for optimizing performance and reporting»։ CA: a cancer journal for clinicians 54 (6): 327–344։ PMID 15537576։ doi:10.3322/canjclin.54.6.327 
  80. Yu YH, Liang C, Yuan XZ (2010)։ «Diagnostic value of vacuum-assisted breast biopsy for breast carcinoma: a meta-analysis and systematic review.»։ Breast cancer research and treatment 120 (2): 469–79։ PMID 20130983։ doi:10.1007/s10549-010-0750-1 
  81. Merck Manual, Professional Edition, Ch. 253, Breast Cancer.
  82. American Society of Clinical Oncology, «Five Things Physicians and Patients Should Question», Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American Society of Clinical Oncology), http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_Amer_Soc_Clin_Onc.pdf, վերցված է օգոստոսի 14, 2012 
  83. Carlson RW, Allred DC, Anderson BO, Burstein HJ, Carter WB, Edge SB, Erban JK, Farrar WB, Goldstein LJ, Gradishar WJ, Hayes DF, Hudis CA, Jahanzeb M, Kiel K, Ljung BM, Marcom PK, Mayer IA, McCormick B, Nabell LM, Pierce LJ, Reed EC, Smith ML, Somlo G, Theriault RL, Topham NS, Ward JH, Winer EP, Wolff AC (2009)։ «Breast cancer. Clinical practice guidelines in oncology»։ Journal of the National Comprehensive Cancer Network : JNCCN 7 (2): 122–192։ PMID 19200416 
  84. Kumar Vinay, Abul Abbas (2010)։ Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease։ Philadelphia: Saunders, an imprint of Elsevier inc.։ էջ 1090։ ISBN 978-1-4160-3121-5 
  85. Sotiriou C, Pusztai L (February 2009)։ «Gene-expression signatures in breast cancer»։ N. Engl. J. Med. 360 (8): 790–800։ PMID 19228622։ doi:10.1056/NEJMra0801289 
  86. Romond EH, Perez EA, Bryant J, Suman VJ, Geyer CE, Davidson NE, Tan-Chiu E, Martino S, Paik S, Kaufman PA, Swain SM, Pisansky TM, Fehrenbacher L, Kutteh LA, Vogel VG, Visscher DW, Yothers G, Jenkins RB, Brown AM, Dakhil SR, Mamounas EP, Lingle WL, Klein PM, Ingle JN, Wolmark N (October 2005)։ «Trastuzumab plus adjuvant chemotherapy for operable HER2-positive breast cancer»։ N. Engl. J. Med. 353 (16): 1673–84։ PMID 16236738։ doi:10.1056/NEJMoa052122 
  87. 88,0 88,1 American Institute for Cancer Research/ World Cancer Research Fund, Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Cancer: a Global Perspective
  88. Eliassen AH, Hankinson SE, Rosner B, Holmes MD, Willett WC (October 2010)։ «Physical activity and risk of breast cancer among postmenopausal women»։ Arch. Intern. Med. 170 (19): 1758–64։ PMC 3142573։ PMID 20975025։ doi:10.1001/archinternmed.2010.363 
  89. Zheng JS, Hu XJ, Zhao YM, Yang J, Li D (2013)։ «Intake of fish and marine n-3 polyunsaturated fatty acids and risk of breast cancer: meta-analysis of data from 21 independent prospective cohort studies»։ BMJ 346: f3706։ PMID 23814120։ doi:10.1136/bmj.f3706 
  90. Wu AH, Yu MC, Tseng CC, Pike MC (հունվարի 15, 2008)։ «Epidemiology of soy exposures and breast cancer risk.»։ British journal of cancer 98 (1): 9–14։ PMID 18182974։ doi:10.1038/sj.bjc.6604145 
  91. Hartmann LC, Schaid DJ, Woods JE, Crotty TP, Myers JL, Arnold PG, Petty PM, Sellers TA, Johnson JL, McDonnell SK, Frost MH, Jenkins RB (1999)։ «Efficacy of bilateral prophylactic mastectomy in women with a family history of breast cancer»։ N Engl J Med 340 (2): 77–84։ PMID 9887158։ doi:10.1056/NEJM199901143400201 
  92. Meijers-Heijboer H, van Geel B, van Putten WL, Henzen-Logmans SC, Seynaeve C, Menke-Pluymers MB, Bartels CC, Verhoog LC, van den Ouweland AM, Niermeijer MF, Brekelmans CT, Klijn JG (2001)։ «Breast cancer after prophylactic bilateral mastectomy in women with BRCA1 and BRCA2 mutations»։ N Engl J Med 345 (3): 159–164։ PMID 11463009։ doi:10.1056/NEJM200107193450301 
  93. 94,0 94,1 Lostumbo L, Carbine NE, Wallace J (նոյեմբերի 10, 2010)։ «Prophylactic mastectomy for the prevention of breast cancer.»։ The Cochrane database of systematic reviews (11): CD002748։ PMID 21069671։ doi:10.1002/14651858.CD002748.pub3 
  94. «Risk Assessment, Genetic Counseling, and Genetic Testing for BRCA-Related Cancer in Women: U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement»։ Annals of Internal Medicine 160: 271–281։ դեկտեմբերի 24, 2013։ doi:10.7326/M13-2747 
  95. Nelson HD, Smith ME, Griffin JC, Fu R (ապրիլի 16, 2013)։ «Use of medications to reduce risk for primary breast cancer: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force.»։ Annals of Internal Medicine 158 (8): 604–14։ PMID 23588749։ doi:10.7326/0003-4819-158-8-201304160-00005 
  96. Cuzick J, Sestak I, Bonanni B, Costantino JP, Cummings S, DeCensi A, Dowsett M, Forbes JF, Ford L, LaCroix AZ, Mershon J, Mitlak BH, Powles T, Veronesi U, Vogel V, Wickerham DL (մայիսի 25, 2013)։ «Selective oestrogen receptor modulators in prevention of breast cancer: an updated meta-analysis of individual participant data.»։ Lancet 381 (9880): 1827–34։ PMID 23639488։ doi:10.1016/S0140-6736(13)60140-3 
  97. Moyer VA (սեպտեմբերի 24, 2013)։ «Medications for Risk Reduction of Primary Breast Cancer in Women: U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement.»։ Annals of Internal Medicine։ PMID 24061472։ doi:10.7326/0003-4819-159-10-201311190-00718 
  98. Cuzick J, Sestak I, Bonanni B, Costantino JP, Cummings S, DeCensi A, Dowsett M, Forbes JF, Ford L, LaCroix AZ, Mershon J, Mitlak BH, Powles T, Veronesi U, Vogel V, Wickerham DL (մարտի 31, 2013)։ «Selective oestrogen receptor modulators in prevention of breast cancer: an updated meta-analysis of individual participant data»։ The Lancet 381 (9880): 1827–34։ PMID 23639488։ doi:10.1016/S0140-6736(13)60140-3 
  99. «Screening»։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է նոյեմբերի 17, 2015 
  100. «Screening for Breast Cancer»։ US Preventative Services Task Force։ December 2009։ Վերցված է դեկտեմբերի 24, 2012 
  101. Kösters JP, Gøtzsche PC (2003)։ «Cochrane Database of Systematic Reviews»։ Cochrane Database Syst Rev (2): CD003373։ PMID 12804462։ doi:10.1002/14651858.CD003373 
  102. «Breast Cancer and Mammograms»։ WebMD։ Վերցված է դեկտեմբերի 24, 2012 
  103. Biesheuvel C, Weigel S, Heindel W (2011)։ «Mammography Screening: Evidence, History and Current Practice in Germany and Other European Countries.»։ Breast care (Basel, Switzerland) 6 (2): 104–109։ PMID 21673820։ doi:10.1159/000327493 
  104. Tonelli M, Connor Gorber S, Joffres M, Dickinson J, Singh H, Lewin G, Birtwhistle R, Fitzpatrick-Lewis D, Hodgson N, Ciliska D, Gauld M, Liu YY (նոյեմբերի 22, 2011)։ «Recommendations on screening for breast cancer in average-risk women aged 40–74 years.»։ Canadian Medical Association Journal 183 (17): 1991–2001։ PMC 3225421։ PMID 22106103։ doi:10.1503/cmaj.110334 
  105. «Breast Cancer: Screening»։ United States Preventive Services Task Force։ Արխիվացված օրիգինալից-ից հունիսի 16, 2013-ին 
  106. Welch HG, Passow HJ (դեկտեմբերի 30, 2013)։ «Quantifying the Benefits and Harms of Screening Mammography.»։ JAMA internal medicine 174 (3): 448–54։ PMID 24380095։ doi:10.1001/jamainternmed.2013.13635 
  107. Gøtzsche PC, Nielsen M (2011)։ «Screening for breast cancer with mammography»։ Cochrane Database Syst Rev (1): CD001877։ PMID 21249649։ doi:10.1002/14651858.CD001877.pub4 
  108. «Screening for breast cancer with mammography»։ Cochrane Nordic։ օգոստոսի 27, 2015։ Վերցված է հոկտեմբերի 15, 2015 
  109. «Screening for breast cancer: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement.»։ Annals of internal medicine 151 (10): 716–26, W–236։ նոյեմբերի 17, 2009։ PMID 19920272։ doi:10.1059/0003-4819-151-10-200911170-00008 
  110. Saini KS, Taylor C, Ramirez AJ, Palmieri C, Gunnarsson U, Schmoll HJ, Dolci SM, Ghenne C, Metzger-Filho O, Skrzypski M, Paesmans M, Ameye L, Piccart-Gebhart MJ, de Azambuja E (August 2011)։ «Role of the multidisciplinary team in breast cancer management: results from a large international survey involving 39 countries»։ Annals of Oncology 23 (4): 853–9։ PMID 21821551։ doi:10.1093/annonc/mdr352 
  111. Holmes MD, Chen WY, Li L, Hertzmark E, Spiegelman D, Hankinson SE (2010)։ «Aspirin Intake and Survival After Breast Cancer»։ Journal of Clinical Oncology 28 (9): 1467–72։ PMC 2849768։ PMID 20159825։ doi:10.1200/JCO.2009.22.7918 
  112. Ting Bao, Michelle A Rudek (2011)։ «The Clinical Pharmacology of Anastrozole»։ European Oncology & Haematology 7 (2): 106–8 
  113. Burstein HJ, Temin S, Anderson H, Buchholz TA, Davidson NE, Gelmon KE, Giordano SH, Hudis CA, Rowden D, Solky AJ, Stearns V, Winer EP, Griggs JJ (մայիսի 27, 2014)։ «Adjuvant Endocrine Therapy for Women With Hormone Receptor-Positive Breast Cancer: American Society of Clinical Oncology Clinical Practice Guideline Focused Update.»։ Journal of clinical oncology : official journal of the American Society of Clinical Oncology 32 (21): 2255–69։ PMID 24868023։ doi:10.1200/JCO.2013.54.2258 
  114. Early Breast Cancer Trialists' Collaborative Group (հուլիսի 23, 2015)։ «Aromatase inhibitors versus tamoxifen in early breast cancer: patient-level meta-analysis of the randomised trials»։ The Lancet։ doi:10.1016/S0140-6736(15)61074-1 
  115. Petit T, Dufour P, Tannock I (June 2011)։ «A critical evaluation of the role of aromatase inhibitors as adjuvant therapy for postmenopausal women with breast cancer»։ Endocr. Relat. Cancer 18 (3): R79–89։ PMID 21502311։ doi:10.1530/ERC-10-0162 
  116. Massarut S, Baldassare G, Belleti B, Reccanello S, D'Andrea S, Ezio C, Perin T, Roncadin M, Vaidya JS (2006)։ «Intraoperative radiotherapy impairs breast cancer cell motility induced by surgical wound fluid»։ J Clin Oncol 24 (18S): 10611 
  117. Belletti B, Vaidya JS, D'Andrea S, Entschladen F, Roncadin M, Lovat F, Berton S, Perin T, Candiani E, Reccanello S, Veronesi A, Canzonieri V, Trovò MG, Zaenker KS, Colombatti A, Baldassarre G, Massarut S (March 2008)։ «Targeted intraoperative radiotherapy impairs the stimulation of breast cancer cell proliferation and invasion caused by surgical wounding»։ Clin. Cancer Res. 14 (5): 1325–32։ PMID 18316551։ doi:10.1158/1078-0432.CCR-07-4453 
  118. Vaidya JS, Joseph DJ, Tobias JS, Bulsara M, Wenz F, Saunders C, Alvarado M, Flyger HL, Massarut S, Eiermann W, Keshtgar M, Dewar J, Kraus-Tiefenbacher U, Sütterlin M, Esserman L, Holtveg HM, Roncadin M, Pigorsch S, Metaxas M, Falzon M, Matthews A, Corica T, Williams NR, Baum M (July 2010)։ «Targeted intraoperative radiotherapy versus whole breast radiotherapy for breast cancer (TARGIT-A trial): an international, prospective, randomised, non-inferiority phase 3 trial»։ Lancet 376 (9735): 91–102։ PMID 20570343։ doi:10.1016/S0140-6736(10)60837-9 
  119. «Radiation Therapy»։ Breastcancer.org։ Վերցված է նոյեմբերի 17, 2015 
  120. «Breast Cancer: Breast Disorders: Merck Manual Professional»։ Merck.com։ Վերցված է մայիսի 8, 2010 
  121. «Surgery Choices for Women with Early Stage Breast Cancer»։ National Cancer Institute and the National Research Center for Women & Families։ August 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից օգոստոսի 13, 2013-ին 
  122. Gonzalez-Angulo AM, Litton JK, Broglio KR, Meric-Bernstam F, Rakkhit R, Cardoso F, Peintinger F, Hanrahan EO, Sahin A, Guray M, Larsimont D, Feoli F, Stranzl H, Buchholz TA, Valero V, Theriault R, Piccart-Gebhart M, Ravdin PM, Berry DA, Hortobagyi GN (December 2009)։ «High risk of recurrence for patients with breast cancer who have human epidermal growth factor receptor 2-positive, node-negative tumors 1 cm or smaller»։ J. Clin. Oncol. 27 (34): 5700–6։ PMC 2792998։ PMID 19884543։ doi:10.1200/JCO.2009.23.2025։ lay summaryScienceDaily 
  123. «Breast Cancer: Breast Disorders: Merck Manual Professional»։ Merck.com։ Վերցված է նոյեմբերի 14, 2010 
  124. Elston CW, Ellis IO (November 1991)։ «Pathological prognostic factors in breast cancer. I. The value of histological grade in breast cancer: experience from a large study with long-term follow-up»։ Histopathology 19 (5): 403–10։ PMID 1757079։ doi:10.1111/j.1365-2559.1991.tb00229.x 
  125. Peppercorn J (2009)։ «Breast Cancer in Women Under 40»։ Oncology 23 (6) 
  126. Brandt Jasmine, Garne Jens, Tengrup Ingrid, Manjer Jonas (2015)։ «Age at diagnosis in relation to survival following breast cancer: a cohort study»։ World Journal of Surgical Oncology 13 (1): 33։ ISSN 1477-7819։ doi:10.1186/s12957-014-0429-x 
  127. Gierach GL, Ichikawa L, Kerlikowske K, Brinton LA, Farhat GN, Vacek PM, Weaver DL, Schairer C, Taplin SH, Sherman ME (August 2012)։ «Relationship between mammographic density and breast cancer death in the Breast Cancer Surveillance Consortium»։ Journal of National Cancer Institute 104 (16): 1218–27։ PMID 22911616։ doi:10.1093/jnci/djs327 
  128. Amro Masarwah, Päivi Auvinen, Mazen Sudah, Suvi Rautiainen, Anna Sutela, Outi Pelkonen, Sanna Oikari, Veli-Matti Kosma, Ritva Vanninen (2015)։ «Very low mammographic breast density predicts poorer outcome in patients with invasive breast cancer»։ European Radiology 25: 1875–1882։ PMID 25735512։ doi:10.1007/s00330-015-3626-2 
  129. Klein Judith։ «Differences in male breast cancer stage, tumor size at diagnosis, and survival rate between metropolitan and nonmetropolitan regions»։ Proquest։ Վերցված է դեկտեմբերի 7, 2012 
  130. Pritchard KI (2009)։ «Ovarian Suppression/Ablation in Premenopausal ER-Positive Breast Cancer Patients»։ Oncology 23 (1) 
  131. 132,0 132,1 Robb C, Haley WE, Balducci L, Extermann M, Perkins EA, Small BJ, Mortimer J (April 2007)։ «Impact of breast cancer survivorship on quality of life in older women»։ Critical Reviews in Oncology/hematology 62 (1): 84–91։ PMID 17188505։ doi:10.1016/j.critrevonc.2006.11.003 
  132. «WHO Disease and injury country estimates»։ World Health Organization։ 2009։ Վերցված է նոյեմբերի 11, 2009 
  133. 134,0 134,1 134,2 McGuire A, Brown JA, Malone C, McLaughlin R, Kerin MJ (մայիսի 22, 2015)։ «Effects of age on the detection and management of breast cancer.»։ Cancers 7 (2): 908–29։ PMID 26010605։ doi:10.3390/cancers7020815 
  134. 135,0 135,1 135,2 «World Cancer Report»։ International Agency for Research on Cancer։ 2008  (cancer statistics often exclude non-melanoma skin cancers such as basal-cell carcinoma, which are common but rarely fatal)
  135. «Breast cancer: prevention and control»։ World Health Organization։ Արխիվացված օրիգինալից-ից սեպտեմբերի 6, 2015-ին 
  136. World Cancer Report 2014։ International Agency for Research on Cancer, World Health Organization։ 2014։ ISBN 978-92-832-0432-9 
  137. Stewart B. W. and Kleihues P. (Eds): World Cancer Report. IARCPress. Lyon 2003 Արխիվացված է 20 Հոկտեմբեր 2008 Wayback Machine-ի միջոցով:
  138. Laurance Jeremy (սեպտեմբերի 29, 2006)։ «Breast cancer cases rise 80% since Seventies»։ The Independent (London)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից ապրիլի 25, 2008-ին։ Վերցված է հոկտեմբերի 9, 2006 
  139. «Breast Cancer: Statistics on Incidence, Survival, and Screening»։ Imaginis Corporation։ 2006։ Վերցված է հոկտեմբերի 9, 2006 
  140. Breast Cancer: Breast Cancer in Young Women WebMD. Retrieved 9 September 2009
  141. Nearly 85% of women diagnosed with breast cancer now survive for 5 year or more Office for National Statistics, 2013
  142. Sulik 2010, էջեր. 37–38
  143. Sulik 2010, էջ. 4
  144. Bob Riter։ «History of Breast Cancer Advocacy»։ Cancer Resource Center of the Finger Lakes։ Վերցված է հունիսի 29, 2013 
  145. Sulik 2010, էջեր. 27–72
  146. Sulik 2010, էջեր. 359–361
  147. Sulik 2010, էջեր. 366–8
  148. Landeman, Anne (հունիսի 11, 2008)։ «Pinkwashing: Can Shopping Cure Breast Cancer?»։ Center for Media and Democracy 
  149. Sulik 2010, էջեր. 365–6
  150. Sulik 2010, էջեր. 372–4
  151. Breast cancer month overshadowed by 'pinkwashing' 9 October 2010, Angela Mulholland, CTV.ca News
  152. Arnst, Catherine (հունիսի 13, 2007)։ «A Gender Gap in Cancer»։ Bloomberg Businessweek։ ISSN 0007-7135 
  153. Browne Anthony (հոկտեմբերի 7, 2001)։ «Cancer bias puts breasts first»։ The Guardian (London) 
  154. Olson 2002, էջեր. 199–200
  155. Ave, Melanie (հոկտեմբերի 10, 2006)։ «Tampabay: All May Not Be in the Pink»։ St. Petersburg Times 
  156. 157,0 157,1 Aschwanden, Christie (օգոստոսի 17, 2009)։ «The Trouble with Mammograms»։ The Los Angeles Times 
  157. Azim HA Jr, Santoro L, Russell-Edu W, Pentheroudakis G, Pavlidis N, Peccatori FA (November 2012)։ «Prognosis of pregnancy-associated breast cancer: a meta-analysis of 30 studies.»։ Cancer treatment reviews 38 (7): 834–42։ PMID 22785217։ doi:10.1016/j.ctrv.2012.06.004 
  158. Schedin P (April 2006)։ «Pregnancy-associated breast cancer and metastasis.»։ Nature reviews. Cancer 6 (4): 281–91։ PMID 16557280։ doi:10.1038/nrc1839 
  159. 160,0 160,1 160,2 160,3 160,4 160,5 160,6 Connie Henke Yarbro, Debra Wujcik, Barbara Holmes Gobel, ed. (2011)։ Cancer nursing: principles and practice (7 ed.)։ Jones & Bartlett Publishers։ էջեր 901–905։ ISBN 978-1-4496-1829-2 
  160. 161,0 161,1 Gonçalves V, Sehovic I, Quinn G (2013)։ «Childbearing attitudes and decisions of young breast cancer survivors: A systematic review»։ Human Reproduction Update 20 (2): 279–92։ PMC 3922144։ PMID 24077938։ doi:10.1093/humupd/dmt039 
  161. McNaught J, Reid RL, Provencher DM (July 2006)։ «Progesterone-only and non-hormonal contraception in the breast cancer survivor: Joint Review and Committee Opinion of the Society of Obstetricians and Gynaecologists of Canada and the Society of Gynecologic Oncologists of Canada»։ J Obstet Gynaecol Can 28 (7): 616–39։ PMID 16924781 
  162. Management of the menopause after breast cancer, from the Royal Australian and New Zealand College of Obstetricians and Gynaecologists. College Statement C-Gyn 15. 1st Endorsed: February 2003. Current: November 2011. Review: November 2014
  163. San Antonio Breast Cancer Symposium Abstracts, newsletters, and other reports of the meeting. Արխիվացված է 16 Մայիս 2010 Wayback Machine-ի միջոցով:
  164. Goldhirsch A, Ingle JN, Gelber RD, Coates AS, Thürlimann B, Senn HJ (August 2009)։ «Thresholds for therapies: highlights of the St Gallen International Expert Consensus on the primary therapy of early breast cancer 2009»։ Annals of Oncology 20 (8): 1319–29։ PMC 2720818։ PMID 19535820։ doi:10.1093/annonc/mdp322 
  165. «What's new in breast cancer research and treatment?»։ Cancer։ Վերցված է նոյեմբերի 17, 2015 
  166. «Fenretinide (4-HPR): A Preventive Chance for Women at Genetic and Familial Risk?»։ hindawi։ Վերցված է նոյեմբերի 17, 2015 
  167. Sabel MS (July 2014)։ «Nonsurgical ablation of breast cancer: future options for small breast tumors.»։ Surgical oncology clinics of North America 23 (3): 593–608։ PMID 24882353։ doi:10.1016/j.soc.2014.03.009 
  168. 169,0 169,1 Roubidoux MA, Yang W, Stafford RJ (March 2014)։ «Image-guided ablation in breast cancer treatment.»։ Techniques in vascular and interventional radiology 17 (1): 49–54։ PMID 24636331։ doi:10.1053/j.tvir.2013.12.008 
  169. «Current Status of Imaging-Guided Percutaneous Ablation of Breast Cancer»։ American Journal of Roentgenology 203 (2): 442–448։ August 2014։ doi:10.2214/AJR.13.11600 
  170. Jauliac S, López-Rodriguez C, Shaw LM, Brown LF, Rao A, Toker A (July 2002)։ «The role of NFAT transcription factors in integrin-mediated carcinoma invasion.»։ Nature Cell Biology 4 (7): 540–4։ PMID 12080349։ doi:10.1038/ncb816 
  171. Yoeli-Lerner M, Yiu GK, Rabinovitz I, Erhardt P, Jauliac S, Toker A (նոյեմբերի 23, 2005)։ «Akt blocks breast cancer cell motility and invasion through the transcription factor NFAT.»։ Molecular Cell 20 (4): 539–50։ PMID 16307918։ doi:10.1016/j.molcel.2005.10.033 
  172. 173,0 173,1 Fougère M, Gaudineau B, Barbier J, Guaddachi F, Feugeas JP, Auboeuf D, Jauliac S (ապրիլի 15, 2010)։ «NFAT3 transcription factor inhibits breast cancer cell motility by targeting the Lipocalin 2 gene.»։ Oncogene 29 (15): 2292–301։ PMID 20101218։ doi:10.1038/onc.2009.499 
  173. Gaudineau B, Fougère M, Guaddachi F, Lemoine F, de la Grange P, Jauliac S (հոկտեմբերի 1, 2012)։ «Lipocalin 2 (LCN2), the TNF-like receptor TWEAKR and its ligand TWEAK act downstream of NFAT1 to regulate breast cancer cell invasion.»։ Journal of Cell Science 125 (19): 4475–4486։ PMID 22767506։ doi:10.1242/jcs.099879 
  174. Duffy MJ (2001)։ «Biochemical markers in breast cancer: which ones are clinically useful?»։ Clin Biochem 34 (5): 347–52։ PMID 11522269։ doi:10.1016/s0009-9120(00)00201-0 
  175. Goldstein NS, Decker D, Severson D, Schell S, Vicini F, Margolis J (2007)։ «Molecular classification system identifies invasive breast carcinoma patients who are most likely and those who are least likely to achieve a complete pathologic response after neoadjuvant chemotherapy.»։ Cancer 110 (8): 1687–96։ PMID 17722109։ doi:10.1002/cncr.22981 
  176. Mohammadzadeh F, Mosayebi G, Montazeri V, Darabi M, Fayezi S, Shaaker M (2014)։ «Fatty Acid Composition of Tissue Cultured Breast Carcinoma and the Effect of Stearoyl-CoA Desaturase 1 Inhibition.»։ J Breast Cancer 17 (2): 136–42։ PMC 4090315։ PMID 25013434։ doi:10.4048/jbc.2014.17.2.136 
  177. Ranson M, Andronicos NM (2003)։ «Plasminogen binding and cancer: promises and pitfalls.»։ Front Biosci 8: s294–304։ PMID 12700073։ doi:10.2741/1044 
  178. Holder AM, Gonzalez-Angulo AM, Chen H, Akcakanat A, Do KA, Fraser Symmans W (2013)։ «High stearoyl-CoA desaturase 1 expression is associated with shorter survival in breast cancer patients.»։ Breast Cancer Res Treat 137 (1): 319–27։ PMC 3556743։ PMID 23208590։ doi:10.1007/s10549-012-2354-4