Ուռուցքաբանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ուռուցքաբանություն, օնկոլոգիա (< հուն․ Όγκος – զանգված, հավելուկ, ուռուցք և ․․․ լոգիա), բժշկագիտության ճյուղ, ուսումնասիրում է ուռուցքների առաջացման պատճառները, զարգացման մեխանիզմները, կլինիկական ընթացքը, մշակում բուժման ու կանխարգելման մեթոդներ։ Ուռուցքաբանության զարգացումը պայմանավորված է կենսաբանության (առանձնապես բջջաբանության և գենետիկայի), քիմիայի (մասնավորապես կենսաքիմիայի) և բնական այլ գիտությունների, տեսական բժշկության (ախտաբանություն) և կլինիկական (վիրաբուժություն, ռադիոլոգիա, գինեկոլոգիա են) դիսցիպլինների հաջողություններով։ Որպես ինքնուրույն բժշկակենսաբանական դիսցիպլին ուռուցքաբանությունը ձևավորվել է XX դարում, չնայած ուռուցքները մարդկությանը հայտնի են եղել շատ վաղուց։ Ուռուցքաբանության ձեավորմանը նպաստել է փորձառական ուռուցքաբանության զարգացումը, որի հիմնադիր Մ․ Ա․ Նովինսկին առաջինն է աշխարհում շների վրա կատարել չարորակ ուռուցքի փոխպատվաստողը (1876)։ XX դարի 30-ական թվականներին ապացուցվեց արոմատիկ ածխաջրածինների (մասնավորապես բենզապիրենի), էստրոգենների և իոնացնող ճառագայթների որոշ տեսակների քաղցկեղածին ներգործությունը։ 1903 թվականին ֆրանսիացի Ա․ Բորելն առաջարկեց ուռուցքների վիրուսային ծագման հիպոթեզը։ Այնուհետև փորձնական և տեսական ուռուցքաբանության բնագավառում հանդես եկան 3 հիմնական ուղղություններ՝ քիմիական, վիրուսային և ճառագայթային։ Կլինիկական ուռուցքաբանության արագ զարգացումը կապված է վիրաբուժության և ռադիոլոգիայի հաջողությունների հետ, որոնք հանգեցրին չարորակ նորագոյացությունների բուժման և ախտորոշման մեթոդների կատարելագործմանը (ֆրանսիացի Կ․ Ռեգո, գերմանացի Կ․ Բաուեր, ամերիկացի Զ․ Պակ և ուրիշներ)։ Ուռուցքաբանության զարգացմանը նպաստել են ռուս գիտնականները։ 1910 թվականին հրատարակվել է ուռուցքների վերաբերյալ առաշին ձեռնարկը Ռուսաստանում (Ն․ Պետրով, «Ընդհանուր ուսմունք ուռուցքի մասին»)։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո խոշոր հաջողությունների հասան փորձառական ուռուցքաբանության բնագավառում (քարածխի խեժով և քիմիապես մաքուր քաղցկեղածին նյութերով ուռուցքներ առաջացնելը)։ 1937 թվականին Լ․ Շաբադն ուռուցք առաջացրեց քաղցկեղից մահացածների հյուսվածքների մզվածքը կենդանիների օրգանիզմ ներարկելով։ 1956 թվականին ԽՍՀՄ առողջապահության մինիստրությունը հիմնել է քաղցկեղածին նյութերով զբաղվող կոմիտե։ Ուռուցքաբանության նոր ճյուղ է ուռուցքների համաճարակագիտությունը, որի զարգացումը ԽՍՀՄ–ում պայմանավորված է Ա․ Չակլինի և այլոց աշխատանքներով։ ժամանակակից ուռուցքաբանությանն արդեն հայտնի են բազմաթիվ ուռուցքածին վիրուսներ։ Լ․ Զիլբերն ստեղծել է ուռուցքների վիրուսագենետիկական ուսմունքը։ Ուռուցքների իմունաբանության վերաբերյալ նրա աշխատանքները հանգեցրին առանձնահատուկ ուռուցքային հակածինների հայտնագործմանը (1948)։ Այդ գիտական ուղղության զարգացումը հնարավորություն տվեց հաստատել լյարդի ուռուցքներում սաղմնային հատուկ սպիտակուցի՝ ալֆա–ֆետոպրոտեինի (1962) առկայությունը և մշակել լյարդի քաղցկեղի ախտորոշման արժեքավոր մեթոդ (Գ․ Աբելե, 1968)։ Հետագայում բուռն զարգացան ուռուցքների վիրաբուժական, ճառագայթային և դեղորայքային բուժման վերաբերյալ փորձառական և կլինիկական հետազոտությունները։ ԽՍՀՄ–ում ստեղծվեց գիտականորեն հիմնավորված ուռուցքաբանական օգնության համակարգ, որի կենտրոնական հիմնարկությունն ուռուցքաբանական դիսպանսերն է։ Վերջինիս խնդիրներն են ուռուցքների կանխարգելումը, վաղ հայտնաբերումը և ժամանակին ու արդյունավետ բուժումը։ Ռուսաստանում ուռուցքաբանական առաջին հիմնարկությունը (ուռուցքների բուժման Մորոզովների անվան ինստիտուտ, Մոսկվա) ստեղծվել է մասնավոր միջոցներով, որը հետագայում լրիվ վերակազմավորվել է և վերանվանվել Պ․ Գերցենի անվան ինստիտուտ։ 1926 թվականին, Ն․ Պեւորովի նախաձեռնությամբ, Լենինգրադում հիմնվել է ուռուցքաբանության (այժմ՝ Ն․ Պետրովի անվան) ինստիտուտ։ 1952 թվականին Մոսկվայում հիմնվել է ԽՍՀՄ ԲԴԱ փորձառական և կլինիկական ուռուցքաբանության ինստ․։ Ուռուցքաբանության ինստիտուտներ են գործում նաև Կիևում, Մինսկում, Ալմա Աթայում, Տաշքենդում, Երևանում (տես Ռենտգենաբանության և ուռուցքա– բանության ինստիտուտ), Թբիլիսիում, Բաքվում և այլ քաղաքներում։ 1954 թվականին կազմակերպվել է ուռուցքաբանների համամիութենական գիտական ընկերություն, որը նույն թվին ընդգրկվել է հակաքաղցկեղային միջազգային միության (հիմնված 1933 թվականին) կազմում։ 1955 թվականից Լենինգրադում հրատարակվում է «Վոպրոսի օնկոլոգիի» («Вопросы онкологии») ամսագիրը։ Ուռուցքաբանության հարցերը լուսաբանվում են նաեւ արտասահմանյան մի շարք ամսագրերում։ ԽՍՍՀ–ում մինչև 1937 թվականը ուռուցքաբանական հիմնարկներ չեն եղել։ 1937 թվականին, առաշին անգամ Երեանի 1-ին կլինիկական հիվանդանոցին կից կազմակերպվել է ուռուցքաբանական կայան (10 մահճակալանոց)՝ ախտաբանա–հյուսվածքաբանական լաբորատորիայով և երկու կետերով (Երևանի 1-ին և 2-րդ պոլիկլինիկաներում)։ Կայանի հիմնական խնդիրն էր հանրապետությունում հակաքաղցկեղային պայքարի կազմակերպումը՝ չարորակ ուռուցքներով հիվանդների վաղաժամ հայտնաբերումն ու բուժումը։ 1946 թվականին Երևանում կազմակերպվեց ԽՍՍՀ առողջապահության մինիստրության ռենտգենաբանության և ուռուցքաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտը (1977 թվականից՝ Բ․ Ա․ Ֆանարջյանի անվան), 1952 թվականին՝ հանրապետական ուռուցքաբանական դիսպանսերը, որոնք ապահովեցին ԽԱՍՀ–ում հակաքաղցկեղային պայքարի պլանաչափ կազմակերպումը (ուռուցքներով հիվանդների վաղաժամ հայտնաբերում, քաղցկեղի կանխարգելման, բուժման մեթոդների բարելավում, ուռուցքաբան բժիշկների պատրաստում)։ ԽՍՍՀ–ում գիտական ուռուցքաբանության զարգացմանը նպաստել են Բ․ Ֆանարջյանի, Կ․ Բազիկյանի, Ս․ Աթանեսյանի, Գ․ Դանիելյանի, Լ․ Մկրտչյանի, Հ․ Գալստյանի և այլոց աշխատանքները։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png