Շաքարային դիաբետ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Շաքարային դիաբետ
Blue circle for diabetes.svg
Դիաբետի խորհրդանիշ կապույտ օղը[1]
Տեսակ հիվանդություն[2]
Ենթադաս glucose metabolism disease[2] և polyuric-polydipsic syndrome
Բուն պատճառ C2985[2]
Բժշկական մասնագիտություն Դիաբետոլոգիա
MedlinePlus 001214
eMedicine 117739 և 117853
MeSHID D003920
Disease Ontology DOID:9351
NCI Thesaurus C2985[2]
Diabetes mellitus Վիքիպահեստում

Շաքարային դիաբետը (լատ.՝ diabetes mellītus) ներզատիչ հիվանդությունների խումբ է, որոնց առաջացման պատճառը կապված է գլյուկոզայի յուրացման խանգարման հետ ,որն էլ իր հերթին հարաբերականորեն կամ բացարձակ ձևով կախված է ինսուլին հորմոնի անբավարարությամբ(խանգարումը բջիջների ),որի արդյունքում էլ աթաջանում է հիպերգլիկեմիան՝ արյան մեջ գլյուկոզայի քանակության կայուն բարձրացումը։ Հիպերգլիկեմիայի պատճառն ինսուլինի արտադրության կամ ինսուլինի ազդեցության խանգարումն է, կամ էլ երկուսը միասին։

Հիվանդությանը բնորոշ է քրոնիկական ընթացքը, ինչպես նաև նյութափոխանակության բոլոր տիպերի խանգարումները՝ ածխաջրատային,սպիտակուցային,ճարպային և ջրա֊աղային[3][4]. ։ Շաքարային դիաբետով հիվանդանում են ոչ միայն մարդիկ,այլ նաև մի շարք կենդանիներ՝ շները և կատուները

[5]

Արդյունավետ բուժման բացակայության դեպքում շաքարային դիաբետը կարող է հանգեցնել բազմաթիվ բարդությունների, ինչպես սուր՝ կյանքին սպառնացող, այնպես էլ՝ խրոնիկ, երբ ախտահարվում են տարբեր օրգան-համակարգեր, առաջին հերթին՝ սիրտը, արյունատար անոթները, աչքերը, երիկամները, նյարդերը։

Շաքարային դիաբետի ուսւմնասիրման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմության ընթացքում շաքարային դիաբետի վերաբերյալ գիտական պատկերացումները կարելի է առանձնացնել հետևյալ հարացույցներով։

Անջրապահություն

Տվյալ ախտաբանական վիճակի մասին առաջին նկարագիրը, առաջնահերթ վերաբերվում էր իր ամենավառ ախտանիշով՝հեղուկի կորստով(պոլիուրիա) և անհագուրդ ծարավով(պոլիդիպսիա)։ Դիաբետ տերմինը (լատ.՝ diabetes mellītus)առաջին անգամ օգտագործվել է հույն բժիշկ Դեմետրիսի կողմից Ապամանիից (ք․ա II դար), այդ բառը առաջացել էր հին հունարեն διαβαίνω բառից,որը նշանակում էր՝ անցնում եմ,հատում եմ։ Այդ ժամանակաշրջանում շաքարային դիաբետի մասին պատկերացումը հետևյալն էր՝մի վիճակ, որը բնորոշվում է անընդհատ հեղուկի կորստով և լցվում , ինչպես պոմպը, որն ևս շաքարային դիաբետի կարևորագույն ախտանիշն է ՝ պոլիուրիան կամ շատամիզությունը։ Ամփոփելով սա ասենք, որ այդ ժամանակաշրջանում շաքարային դիաբետը ընկալվում էր իբրև ախտաբանական վիճակ, որի ժամանակ օրգանիզմը չի կարողանում պահել հեղուկ։[6]

Գլյուկոզայի պահելու անկարողությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1675 թվականաին Թովմաս Ուիլիսը ապացուցեց, որ պոլիուրիայի (շատամիզության) դեպքում մեզը կարող է լինել ինչպես քաղցր,այնպես՝ անհամ: Առաջին դեպքի համար նա դիաբետին (լատ. diabetes) ավելացրել է mellitus բառը, որը լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է քաղցր, ինչպես մեղրը (լատ. diabetes mellitus) :

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այժմ կիրառվում է գլիկեմիայի խանգարումների՝ ԱՀԿ-ի 1999թ․առաջարկած էթիոլոգիկ դասակարգումը.[7][8]

  1. Տիպ 1 շաքարային դիաբետ (β-բջիջների դեստրուկցիա)
    1. Ա․Աուտոիմուն (այդ թվում՝ LADA դիաբետ)
    2. Իդիոպաթիկ
  2. Տիպ 2 շաքարային դիաբետ (ինսուլինի սեկրեցիայի խանգարում, հաճախ ինսուլինի ազդեցության խանգարման հետ)
  3. Շաքարային դիաբետի այլ սպեցիֆիկ տիպեր
    1. β-բջիջների ֆունկցիայի գենետիկ դեֆեկտներ (MODY-դիաբետ, միտոքոնդրիալ դիաբետ, նորածնային դիաբետ)
    2. Ինսուլինի ազդեցության գենետիկ խանգարումներ (ինսուլինի ընկալիչի մուտացիաներ, ինսուլինի ազդանշանի փոխանցման հետընկալչային դեֆեկտներ և այլն)
    3. Ենթաստամոքսային գեղձի էկզոկրին մասի հիվանդություններ (պանկրեատիտ, վնասվածք, ուռուցք և այլն)
    4. Էնդոկրինոպաթիաներ (Կուշինգի համախտանիշ, ակրոմեգալիա, ֆեոքրոմացիտոմա, հիպերթիրեոզ և այլն)
    5. Դեղամիջոցներով կամ թունաքիմիկատներով ինդուկցված դիաբետ (գլյուկոկորտիկոիդներ, թիազիդային միզամուղներ, ՄԻԱՎ-ի հակառետրովիրուսային բուժում և այլն)
    6. Ինֆեկցիաներ, որոնք առաջացնում են ենթաստամոքսային գեղձի բորբոքում և β-բջիջների դեստրուկցիա (բնածին կարմրախտ, էպիդեմիկ պարօտիտ, ցիտոմեգալովիրուս և այլն)
    7. Իմուն միջնորդված դիաբետի հազվադեպ հանդիպող ձևեր («stiff-man» համախտանիշ, ինսուլինի ընկալիչի հանդեպ հակամարմիններ և այլն)
    8. Գենետիկ համախտանիշներ, որոնք կարող են ուղեկցվել դիաբետով (Դաունի համախտանիշ, Կլայնֆելտերի համախտանիշ, Տերների համախտանիշ, Պրադեր-Վիլլի համախտանիշ և այլն)
  4. Գեստացիոն շաքարային դիաբետ

ԱՀԿ-ի նախորդ դասակարգմամբ առաջարկված «ինսուլին կախյալ շաքարային դիաբետ» և «ինսուլին ոչ կախյալ շաքարային դիաբետ» տերմիններն այլևս կիրառելի չեն։[7][9]

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ ԱՀԿ 2014թ․ տվյալների՝ աշխարհում շաքարային դիաբետով տառապող չափահաս անձանց թիվը հասնում է մոտ 422 միլիոնի, և կանխատեսվում է, որ 2040թ․-ին այս թիվը կլինի մոտ 642 միլիոն։ Ամեն տարի մոտ 86 հազար երեխայի մոտ հայտնաբերվում է տիպ 1 դիաբետ։[10][11]

Էթիոլոգիա և պաթոգենեզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիպ 1 շաքարային դիաբետի դեպքում տեղի է ունենում ենթաստամոքսային գեղձի՝ ինսուլին արտադրող β-բջիջների դեստրուկցիա (քայքայում), ինչը հանգեցնում է ինսուլինի արտադրության նվազման։ Այդ դեստրուկցիայի պատճառն աուտոիմուն պրոցեսն է, երբ իմուն համակարգն օտար է ճանաչում սեփական β-բջիջները և սկսում դրանց դեմ արտադրել հակամարմիններ։ Շաքարային դիաբետի այս տիպի ախտորոշման կարևոր մասն է կազմում հենց այդ հակամարմինների հայտնաբերումն արյան մեջ։ Այն դեպքում, երբ β-բջիջների դեստրուկցիա տեղի է ունենում, սակայն հակամարմիններ չեն հայտնաբերվում, ախտորոշվում է իդիոպաթիկ տիպ 1 շաքարային դիաբետ։ «Իդիոպաթիկ» բառը նշանակում է, որ դեստրուկցիայի հանգեցնող պատճառը չի հայտնաբերվել։ Պետք է նշել, որ ենթաստամոքսային գեղձի պահեստային հնարավորությունները բավականին մեծ են, և շաքարային դիաբետ զարգանում է, երբ քայքայվում է β-բջիջների 80-90%-ից ավելին։

Տիպ 1 շաքարային դիաբետը հիմնականում սկսվում է մանկական և դեռահասության տարիքում, թեև հնարավոր է հիվանդության սկիզբ ցանկացած տարիքում։

Իսկ թե ինչն է ստիպում օրգանիզմին օտար ճանաչել սեփական բջիջները, դեռ հայտնի չէ։[12]

Տիպ 2 շաքարային դիաբետի դեպքում առկա է ինսուլինի և՛ արտադրության, և՛ ազդեցության խանգարում։ Ինսուլինը թեև առկա է, սակայն չի ճանաչվում բջիջների կողմից։ Այս երևույթը կոչվում է ինսուլինառեզիստենտություն (դեպքերի մոտ 80%-ում սա ճարպակալման հետևանք է)։ Ենթաստամոքսային գեղձի β-բջիջներն ինսուլինառեզիստենտությունը հաղթահարելու համար սկսում են ավելի շատ ինսուլին արտադրել։ Սա թույլ է տալիս որոշ ժամանակ պահպանել արյան մեջ գլյուկոզի նորմալ մակարդակը, բայց վաղ թե ուշ հանգեցնում է β-բջիջների հյուծման, հետևաբար՝ ինսուլինի արտադրության նվազման։[12]

Տիպ 2 շաքարային դիաբետի դեպքում խանգարվում է նաև ինսուլինի ձերբազատման ռիթմը։ Նորմայում ածխաջրային սնունդ ընդունելիս β-բջիջներից ինսուլինի մեծ քանակ է ձերբազատվում, ինսուլինի պարունակությունն արյան մեջ կտրուկ բարձրանում է, ինչն օգնում է օրգանիզմին պահեստավորել կամ յուրացնել սննդից եկած գլյուկոզը։ Տիպ 2 շաքարային դիաբետի ժամանակ ածխաջրային սնունդ ընդունելուց հետո ինսուլինի քանակն այլևս այնքան չի բարձրանում, որքան առողջ անձանց մոտ։ Ուստի դիաբետի այս տիպի ախտորոշման համար շատ կարևոր է որոշել գլյուկոզի մակարդակն արյան մեջ ոչ միայն քաղցած վիճակում, այլև ուտելուց (կամ գլյուկոզի հանդեպ տոլերանտության փորձից) 2 ժամ հետո։[12]

Տիպ 2 շաքարային դիաբետով հիվանդանում են հիմնականում 40 տարեկանից հետո, թեև վերջին տարիներին նկատվում է հիվանդության երիտասարդացման միտում։

Առկա են մի շարք ռիսկի գործոններ, որոնք մեծացնում են տիպ 2 շաքարային դիաբետով հիվանդանալու հավանականությունը․ ճարպակալումը, ոչ ռացիոնալ սնունդը, նստակյաց ապրելակերպը, ծխելը, ալկոհոլի չարաշահումը, կանանց դեպքում՝ >4կգ քաշով երեխայի ծննդաբերությունը և այլն։

Գեստացիոն շաքարային դիաբետն ի հայտ է գալիս հղիության ժամանակ և կարող է անհետանալ կամ զգալիորեն թեթևանալ ծննդաբերությունից հետո։ Պաթոգենեզը նման է տիպ 2 դիաբետի պաթոգենեզին՝ հիմքում ընկած է ինսուլինառեզիստենտությունը։ Թեև ծննդաբերությունից հետո գեստացիոն դիաբետը հաճախ անհետանում է, սակայն հղիության ընթացքում այն կարող է էական վնաս հասցնել թե՛ մոր, թե՛ պտղի առողջությանը։ Գեստացիոն դիաբետով հիվանդացած կանանց մոտ բարձր է հետագայում տիպ 2 շաքարային դիաբետի զարգացման հավանականությունը։ Հղիության ընթացքում մոր շաքարային դիաբետը հանգեցնում է պտղի մակրոսոմիայի (խոշոր պտուղ) և բազմաթիվ բնածին արատների։

Գլյուկոզը բջիջների էներգիայի հիմնական աղբյուրն է։ Գլյուկոզ մենք ստանում ենք ածխաջրային սննդի միջոցով, ստամոքսաղիքային համակարգում բարդ ածխաջրերի ճեղքումից կամ հենց գլյուկոզի տեսքով։ Օրգանիզմը ևս կարողանում է գլյուկոզ սինթեզել, ինչը թույլ է տալիս մեզ դիմանալ կարճատև քաղցին:[12]

Նշենք, որ սննդի շաքարի քիմիական անվանումը սախարոզ է, այն կազմված է գլյուկոզից և ֆրուկտոզից, որոնք սախարոզի՝ բարակ աղիներում ճեղքումից հետո ներծծվում են արյան մեջ, այնպես որ, դիաբետով հիվանդի արյան մեջ բարձր է ոչ թե «շաքարի», այլ գլյուկոզի մակարդակը։

Կան բջիջներ, որոնց մեջ ներթափանցելու համար գլյուկոզին անհրաժեշտ է ինսուլինի օգնությունը (օր․՝ մկաններ, ճարպային հյուսվածք, լյարդ), կան այնպիսիք, որոնց մեջ գլյուկոզը կարող է «ինքնուրույն» մտնել (օր․՝ նյարդային հյուսվածք)։ Ինսուլինի անբավարարության հետևանքով գլյուկոզը «կուտակվում է» արյան մեջ, մինչդեռ բջիջներն այն յուրացնել չեն կարողանում։ Բջիջների այս վիճակը պատկերավոր բնորոշում են որպես «քաղց առատության մեջ»։ Գլյուկոզի ավելցուկից ազատվելու համար երիկամները սկսում են դուրս բերել այն մեզի միջոցով (գլյուկոզուրիա), մեզի քանակը շատանում է, քանի որ նաև մեծ քանակությամբ ջուր է դուրս բերվում (պոլիուրիա)։ Հեղուկի այս կորստի և արյան մեջ գլյուկոզի մեծ պարունակության հետևանքով դիտվում է արտահայտված ծարավ, որը ստիպում է մեծ քանակով հեղուկ խմել (պոլիդիպսիա)։ Ծարավի զգացման փոխարեն կարող է լինել բերանի չորություն։ «Քաղցած» բջիջները խթանում են ախորժակը, առաջանում է անընդհատ քաղցի զգացում, որը ստիպում է սննդի հավելյալ քանակներ ընդունել (պոլիֆագիա)։ Էներգիայի դեֆիցիտի պայմաններում օրգանիզմը սկսում է քայքայել մկաններում ու ճարպային հյուսվածքում կուտակված իր պահեստանյութերը, ինչը բերում է մարմնի զանգվածի նվազման։

Կլինիկական պատկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիպ 1 շաքարային դիաբետի սկիզբը սովորաբար սուր է, դիտվում է արտահայտված շատամիզություն, ծարավ, շատախմություն, տեսողության վատացում, քաշի կորուստ՝ չնայած ավելացած ախորժակին։ Հաճախ զարգանում է դիաբետիկ կետոացիդոզ, որն է՛լ ավելի է ծանրացնում վիճակը․գումարվում են ախորժակի կորուստը, սրտխառնոցը, փսխումները, որոնք թույլ չեն տալիս լրացնել կորցրած հեղուկի ծավալը։ Աճում է արյան օսմոլյարությունը, ի վերջո, խանգարվում է գիտակցությունը, ընդհուպ մինչև լրիվ կորուստ՝ դիաբետիկ կետոացիդոտիկ կոմա։[13]

Տիպ 2 շաքարային դիաբետը հիմնականում դանդաղ ընթացք ունի, և հիվանդների մեծ մասը գանգատներ չի նշում։ Հիվանդությունը հաճախ հայտնաբերվում է պատահաբար կամ երբ արդեն կան դիաբետի բարդություններ։ Դիաբետը կարող է թաքնված լինել ընդհանուր թուլության, մաշկային խրոնիկ ինֆեկցիաների կամ ուշ ապաքինվող վերքերի, ամբողջ մարմնի քորի, բերանի խոռոչի բորբոքային հիվանդությունների, տեսողության վատացման, կանանց մոտ սեռական օրգանների սնկային ախտահարման, տղամարդկանց մոտ լիբիդոյի և պոտենցիայի իջեցման հետևում։[14]

Արտահայտված ինսուլինային անբավարարության դեպքում տիպ 2 շաքարային դիաբետն ընթանում է հիպերգլիկեմիայի դասական ախտանիշներով՝ շատամիզություն, շատախմություն, շատակերություն։ Սա հատկապես դիտվում է այն անձանց մոտ, ովքեր ծարավը հագեցնելու համար քաղցր հեղուկներ են խմում։[13] Տիպ 2 դիաբետով հիվանդների ճնշող մեծամասնությունն ունի հավելյալ քաշ կամ տառապում է ճարպակալմամբ։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շաքարային դիաբետ ախտորոշվում է, երբ[8]

  1. Առկա են դիաբետի դասական ախտանիշները (շատամիզություն, շատախմություն, մարմնի քաշի անբացատրելի կորուստ) և պատահական չափման ժամանակ գլյուկոզի մակարդակն արյան պլազմայում ≥11,1մմոլ/լ

(անկախ օրվա ժամից և հիվանդի՝ սնունդ ընդունած լինելուց)

  1. Քաղցած վիճակում գլյուկոզի մակարդակն արյան պլազմայում ≥7․0մմոլ/լ

(քաղցած ասելով նկատի է առնվում, որ հիվանդը չի ընդունել սնունդ վերջին 8-12 ժամում)

  1. Գլյուկոզի հանդեպ տոլերանտության փորձից 2 ժամ հետո գլյուկոզի մակարդակն արյան պլազմայում ≥11,1մմոլ/լ
  2. Գլիկոզիլացված հեմոգլոբինը՝ HbA1c ≥ 6,5%

Հեմոգլոբինը սպիտակուց է, որը գտնվում է արյան կարմիր բջիջների՝ էրիթրոցիտների մեջ և անհրաժեշտ է թթվածնի տեղափոխման համար։ Հեմոգլոբինի մի մասը կապվում է գլյուկոզի հետ և ձևավորում, այսպես կոչված, գլիկոզիլացված հեմոգլոբինը (գլիկհեմոգլոբին, HbA1c): Որքան բարձր է լինում արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը, այնքան շատ գլիկոզիլացված հեմոգլոբին է առաջանում։ Հեմոգլոբինի ու գլյուկոզի այս կոմպլեքսն ապրում է այնքան, որքան էրիթրոցիտը, այսինքն՝ մոտ 3 ամիս, հետևաբար՝ այս ցուցանիշը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել վերջին 3 ամսում արյան մեջ գլյուկոզի միջին մակարդակի մասին։

Բարդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբերում են շաքարային դիաբետի սուր և քրոնիկ բարդություններ։

Սուր բարդությունները զարգանում են մի քանի ժամվա կամ օրվա ընթացքում։ Դրանք են՝

Քրոնիկ կամ ուշ բարդությունները դիտվում են հիվանդության՝ ամիսներ կամ տարիներ տևող ընթացքից հետո։ Դրանք են՝

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Diabetes Blue Circle Symbol»։ International Diabetes Federation։ 17 March 2006 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Disease Ontology release 2017-179 — 2017-11-28 — 2017.
  3. «Сахарный диабет (краткий обзор)» (ռուսերեն)։ Библиотека доктора Соколова։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-18-ին։ Վերցված է 14 сентября 2009 
  4. Клиническая эндокринология, 2002
  5. «Сахарный диабет у кошек» (ռուսերեն)։ Ветеринарка.ру։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-18-ին։ Վերցված է 16 сентября 2009 
  6. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ диабет ист անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. 7,0 7,1 «Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications - World Health Organization» 
  8. 8,0 8,1 Endocrinology: Adult & Pediatric 7th Edition. Elsevier. 2016. էջեր 664, 669. ISBN 978-0-323-18907-1. 
  9. Harrison's Endocrinology 3rd Edition. 2013. էջեր 262. ISBN 978-0-07-181487-4. 
  10. «Global Report on Diabetes - World Health Organization» 
  11. «IDF Diabetes Atlas - 7th Edition» 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Фадеев. Сахарный диабет. էջեր 12-20. ISBN 978-5-94666-520-9. 
  13. 13,0 13,1 Greenspan's Basic & Clinical Endocrinology 9th Edition. 2011. էջեր 600. ISBN 978-0-07-162243-1. 
  14. Эндокринология. Национальное руководство. 2013. էջեր 253, 259, 262. ISBN 978-5-9704-2471-1.