Մալի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մալիի Հանրապետություն
Մալի դրոշ
Դրոշ
Մալի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Մալին
Մալի դիրքը
Մայրաքաղաք Բամակո
12°39′N, 8°0′W
Պետական լեզուներ Ֆրանսերեն
Անկախություն իբր Մալի 
 -  Հայտարարված Սեպտեմբեր 22 1960 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 1,240,192 կմ²  (24րդ)
 -  Ջրային (%) 1.6
Բնակչություն
 -  2009 նախահաշիվը 14.5 միլիոն  (67րդ)
 -  Խտություն 11.7 /կմ² (215րդ)
30.3 /մղոն²
ՀՆԱ (անվանական) 2009 գնահատում
 -  Ընդհանուր $8.965 մլդ. ԱՄՆ դոլար 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $656 ԱՄՆ դոլար 
Ջինի (1994) 50.5 (բարձր
ՄԶՀ (2007) Green Arrow Up Darker.svg 0.371 (ցած) (178րդ)
Դրամական միավոր Արևմտեան Ափրիկէի Ֆրանք (XOF)
Ժամային գոտի (UTC+0)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .ml
Հեռախոսային կոդ +223


Մալիի Հանրսւպետություն (Republique du Mali), պետություն Արևմտյան Աֆրիկայում: Տարածությունը 1204 հազար կմ2 է, բնակչությունը՝ 15,718,081[1] (2015): Մայրաքաղաքը՝ Բամակո: Վարչականորեն բաժանվում է 6 շրջանի:

Պատմություն[խմբագրել]

Մալին մինչև ֆրանսիական գաղութ դառնալը

Մալիի հին պատմությունը քիչ է ուսումնասիրված: Միջին դարերում Մալիի տարածքում առաջացել են Արևմտյան Աֆրիկայի առաջին պետությունները՝ Մալի, Գանա, Սոնգհաի: VIII դ. տարածվել է մահմեդականությունը: XIX դ. 2-րդ կեսից Ֆրանսիան սկսել է գաղութացնել Արևմտյան Աֆրիկան: 1894-ին Նիգեր և Սենհգաւ գետերի վերին և միջին հոսանքներում տեղադրված շրջանները միավորվել են Ֆրանսիական Սուդան գաղութի մեջ, որը 1895-ին մտել է Ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկայի կազմի մեջ: Բնիկների ազատագրական պայքարը գաղութարարաների դեմ ուժեղացել է երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939—1945) հետո: 1946-ին Բամակոյում կայացավ Աֆրիկյան դեմոկրատական միավորում (ԱԴՄ) կուսակցության սահմանադիր կոնգրեսը, 1946-ի վերջին Ֆրանսիական Սուդանոլմ ստեղծվեց ԱԴՄ-ի սեկցիան՝ Սուդանի միություն (ՍՄ) կուսակցությունը, որը գլխավորեց ազգային ազատագրական շարժումը: 1958-ին Ֆրանսիական Սուդանը Սուդանի Հանրապետություն անունով ստացավ Ֆրանսիական համագործակցության անդամ երկրի ստատուս:

1959-ին Սուդանի Հանրապետությունը և Սենեգալի Հանրապետությունը միավորվեցին Մալիի Ֆեդերացիայի մեջ, որը 1960հունիսին անկախություն ստացավ Ֆրանսիական համագործակցության շրջանակներում: Ֆեդերացիայի ղեկավարների շրջանում մի շարք տարաձայնությունների պատճառով 1960օգոստոսին Սենեգալի Հանրապետությունը դուրս եկավ Ֆեդերացիայից: 1960սեպտեմբերին Սուդանի Հանրապետությունը հռչակվեց ինքնիշխան, անկախ պետություն՝ Մալիի Հանրապետություն անունով (միաժամանակ ընդունվեց սահմանադրություն), և որոշում ընդունվեց Ֆրանսիական համագործակցությունից դուրս գալու մասին: 1960-ին Մալին դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ: Մալիի կառավարությունը վարում էր դրական չեզոքության, ռազմական դաշինքներին չմասնակցելու քաղաքականություն, պայքարում գաղութատիրության մնացուկների և նեոգաղութա-տիրությսւն դեմ՝ հանուն զինաթափման: 1960-ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին ԽՍՀՄ-ի և Մալիի միջև, 1961-ին կնքվեցին համաձայնագրեր տնտեսական և առևտրական համագործակցության, մշակութային կապերի վերաբերյալ: 1961-ին Մալիի կառավարությունը կարողացավ Մալիից դուրս բերել տալ ֆրանսիական զորքերը: ՍՄ կուսակցությունը տնտեսական զարգացման հիմնական խնդիր համարեց «սոցիալիստական պլանավորման շրջանակներում տնտեսական նոր կառուցվածքի ստեղծումը», իսկ ՍՄ համագումարը կուսակցության գաղափարական հիմք հռչակեց գիտական սոցիալիզմը: Նախագծված լայն վերափոխումների իրագործումը հանդիպեց ձևավորվող ազգայնական բուրժուազիայի օպոզիցիային, չկային վերափոխումներն իրագործելու արտաքին և ներքին պայմաններ: Այդ իրավիճակում մի շարք քաղաքական և պետական գործիչներ Մոդիբո Քեյաայի գլխավորությամբ 1967-ին կազմեցին Հեղափոխության պաշտպանության ազգային կոմիտե (ՀՊԱԿ), որն իր ձեռքը վերցրեց երկրի կառավարումը: ՍՄ-ի բարձրագույն մարմինները և Օրենսդրական ասամբլեան արձակվեցին: ՀՊԱԿ, հենվելով արհմիությունների և երիտասարդական կազմակերպության վրա, միջոցներ ձեռնարկեց տնտեսական դրության բարելավման համար, որոնք, սակայն, ուշացած էին: 1968-ին կատարվեց զինվորական հեղաշրջում, ստեղծվեց Ազգային ազատագրության զինվորական կոմիտե (ԱԱԶԿ), որին մինչև 1979հունիսի 28-ը պատկանում էր պետական իշխանությունը: 1979հունիսին ստեղծվեց մալիական ժողովրդի դեմոկրատական միություն կուսակցությունը, որի նախագահ Մ. Տրաորեն (նախկինում՝ ԱԱԶԿ-ի նախագահ) դարձավ Մալիի նախագահ: Երկրում ժամանակավորապես դադարեցվել է սահմանադրության գործադրությունը: Մալիի կառավարությունը աջակցում է ազգային-ագատագրական շարժումներին, պայքարում հանուն միջազգային լարվածության թուլացման և խաղաղության պահպանման, հանդես գալիս ռասիզմի և նեոգաղութատիրության դեմ:

Քաղաքական կուսակցություններ և արհմիություններ[խմբագրել]

Մալիական ժողովրդի դեմոկրատական միություն, միակ կուսակցությունը երկրում, ստեղծվել է 1979-ին:

Մալիի աշխատավորների ազգային միություն, հիմնվել է 1974-ին:

Պետական կարգ[խմբագրել]

Մալին հանրապետություն է: Պետության ե կառավարության գլուխը, ինչպես ե պաշտպանության նախարարը և նախագահն է, օրենսդրական մարմինը՝ ազգային ժողովը:

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Մալիի քարտեզ

Ռելիեֆն առավելապես հարթավայրային է (200—500 մ միջին բարձրությամբ): Հարավ-արևմուտքում Ֆուտա Զալոն զանգվածի լեռնաճյուղերն են, հյուսիս-արևելքում՝ Իֆորաս սարավանդը: Առավելագույն բարձրությունը 1155 մ է (Հոմբորի լեռ): Մալիի տարածքը գրեթե ամբողջությամբ գտնվում է Աֆրիկա—Արաբական պլատֆորմի սահմաններում:

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման արևադարձային է, ծայր հարավում՝ մերձհասարա-կածային: Միջին տարեկան ջերմաստիճանները 22—29°C են: Տարեկան տեղումները հս-ում մինչև 150 մմ են, հարավ-արևմուտքում՝ 600—1500 մմ: Գլխավոր գետերն են Նիգերն ու Սենեգալը, տարածված են վա-դիները: Տարածքի 1/2-ը (հյուսիսում) գրավում է Սահարան: Հարավում, կարմրագորշ և կարմիր լատերիտային հողերի վրա, տարածված են սավաննաները, գետահովիտներում՝ սրահային անտառները:

Կենդանական Աշխարհ[խմբագրել]

Բնորոշ կենդանիներն են այծքաղը, վիթը, ընձուղտը, վագրակատուն, վայրի խոզը, առյուծը, փիղը են: Բազմազան է թռչնաշխարհը:

Գետերն ու լճերը հարուստ են ձկներով: Շատ են միջատները:

Բնակչություն[խմբագրել]

90%-ը նեգրոիդ ռասային պատկանող ժողովուրդներ են (բամ-բարներ, սենուֆոներ, ֆուլբեներ, սոնգ-հաներ և այլք): Բնակվում են նաև տուա-րեգներ, արաբներ: Բնակչության մոտ 70%-ը մահմեդականներ են, մնացածը պահպանում են տեղական հավատալիքները: Պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն է, տոմարը՝ գրիգորյանը: խոշոր քաղաքներն են Բամակոն, Մոպտին, Մեղուն, Կաեսը:

Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ[խմբագրել]

Մալին ագրարային երկիր է: Անկախությունից հետո զարգանում է պետական սեկտորը: ժողովրդական տնտեսության զարգացմանն օգնում են ԽՍՀՄ և սոցիալիստական մյուս երկրները:

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Գյուղատնտեսության մեջ զբաղված է տնտեսապես ակտիվ բնակչության մոտ 4/5-ը: Տիրապետում է համայնական հողատիրությունը: Մշակում են կորեկ, սորգո, բրինձ, եգիպտացորեն, բատատ, մանիոկա, գետնանուշ, բամբակ են: Զբաղվում են նաև բանջարաբուծությամբ, այգեգործությամբ, ձկնորսությամբ: Մալին Արևմտյան Աֆրիկայի խոշորագույն անասնապահական երկրներից է: 1978-ին կար 5 մլն խոշոր, 11,7 մլն մանր եղջերավոր անասուն:

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Արդյունահանող արդյունաբերությունը սահմանափակվում է կրաքարի և մարմարի արդյունահանությամբ: Տնայնագործական եղանակով արդյունահանում են նաև աղ, ոսկի: Տարեկան արտադրվում է 75-85 մլն կվ/ժ էլեկտրաէներգիա: Մշակող արդյունաբերությունը ներկայացված է գյուղատնտեսական հումքի նախնական մշակման ձեռնարկություններով (բամբակազտիչ, պահածոների, շաքարի, ծխախոտի և այլն): Կան տեքստիլ կոմբինատներ, մետաղամշակման, գյուղատնտեսական սարքավորման, տրանզիստորների հավաքման և այլ գործարաններ:

Տրանսպորտ[խմբագրել]

մարդատար մեքենան Մալիում

Երկաթուղիների երկարությունը 645 կմ էր, ավտոճանապարհներինը՝ 13 հազար կմ՝. Տրանսպորտային կարևոր ուղի է Նիգերը: Կան օդանավակայաններ (Բամակոյում՝ միջազգային):

Արտաքին Առևտուր[խմբագրել]

Արտահանում է բամբակ, գետնանուշ, անասուն, ձուկ, աղ, կաշի, ներմուծում՝ մեքենաներ և սարքավորում, քիմիական ապրանքներ, պարեն: Առևտրական գլխավոր գործընկերներն են Ֆրանսիան, Գերմանիան, Կանադան:

Բժշկա-աշխարհագրական բնութադիր[խմբագրել]

1970-1975-ին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 50,1, մահացությունը՝ 26,6, մանկական մահացությունը 1000 ողջ ծնվածին՝ 120,0: Գերակշռում են վարակիչ հիվանդությունները: Մահացության հիմնական պատճառներն են մալարիան, ստամոքսա-աղիքային համակարգի և ճիճվային հիվանդությունները: Գյուղական շրջաններում բնակչության 70%-ը տառապում է բորով և տրախոմայով: 1974-ին գործել է 97 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 4,1 հազար մահճակալով (1000 բնակչին 0,7 մահճակալ): Արտահիվանդանոցային օգնություն են ցույց տվել (1974) 10 պոլիկլինիկա, գյուղական 294 ամբուլատորիա և այլն: 1974-ին աշխատել են 130 բժիշկ (50 հազար բնակչին 1 բժիշկ), 9 ատամնաբույժ, 15 դեղագործ և ավելի քան 2,2 հազար միջին բուժաշխատող: Բժիշկները պատրաստվում են արտասահմանում, միջին բուժանձնակազմը՝ բժշկական դպրոցներում: 1965-ին ԽՍՀՄ-ի օգնությամբ Բամակոյում կառուցվել է բուժքույրերի և մանկաբարձների պատրաստման դպրոց:

Կրթություն և Կրթական Հիմնարկներ[խմբագրել]

Դպրոց Մալիում

Մալիի տարածքում առաջին դպրոցները (արաբական) հիմնվել են XIV դ.: Միջնադարյան արաբական մշակույթի կարևոր կենտրոններ Տոմբուկտու և Զեննե քաղաքներում XV-XVIII դդ. գործել են մահմեդական համալսարաններ: Աշխարհիկ աոաջին դպրոցները երևան են եկել XIX դ. 2-րդ կեսին: Անկախություն ձեռք բերելուց հետո Մալիում անց է կացվել դպրոցական ռեֆորմ: 1967-ին կառավարությունն այբուբեններ է հաստատել երկրի չորս հիմնական լեզուների (բամբարա, ֆուլբե, սոնգհաի, տամաշեկ (տուարեգերեն)) համար: Անվճար և պարտադիր հիմնական դպրոցը (ընդունվում են 6-10 տարեկանները) 9-ամյա է և ունի երկու (5-4 տարի) աստիճան: Միջնակարգ դպրոցը 3-ամյա է, վճարովի, ավարտողը բուհ ընդունվելու իրավունք է ստանում: Պրոֆտեխնիկական 1 կրթության համակարգը կառուցված է Մալիի ԳՀԻ, Բրնձագործության հետազոտական կենտրոնը, ինչպես նաև ֆրանսիական մի շարք ինստիտուտների (Բամբակի հետազոտման, Թելատու կուլտուրաների, Պտղաբուծության և այլն) բաժանմունքներ:

Մամուլ 7 ոադիոհադորդումներ[խմբագրել]

Լույս են տեսնում «էսսոր» («Լ Essor», 1948-ից, ֆրանսերեն) օրաթերթը, «Կիբարու» (1972-ից, բամբարա լեզվով) ամսաթերթը, «ժուռնալ օֆիսիել դե լա Ռեպյուբլիկ դյու Մալի» («Journal officiel de la Republique du Mali», ֆրանսերեն) կառավարական պաշտոնաթերթը: 1957-ին հիմնվել է Մալիի ռադիոծառայությունը (հաղորդումները տրվում են ֆրանսերեն, ֆուլբե, բամբարա, տամաշեկ և այլ լեզուներով):

Գրականություն[խմբագրել]

Մինչև XX դ. 60-ական թթ. վերջը Մալիի ժողովուրդները գիր չեն ունեցել: ժամանակակից գրականությունն ստեղծվում է ֆրանսերենով: Հիմնադիրը կարող է համարվել պատմաբան Ուանը («Ֆադիմաթան, անապատի իշխանուհին», 1956, «ԻՊցեմանյակ»,՝ 1957 և այլն, պատմավեպեր): 1950-ական թթ. առավել խոշոր գրողը քաղաքական և արհմիութենական գործիչ, բանաստեղծ և արձակագիր Ֆիլի-Դաբո Աիսոկոն է (1900-1963): Ինչպես Ուանը, այնպես էլ Աիսոկոն, հանդես են եկել Աֆրիկայի ու Ֆրանսիայի սերտ դաշինքի օգտին, դրա մեջ տեսնելով Աֆրիկայի հետամնացությունը հաղթահարելու անհրաժեշտ պայմանը:

Այլ ուղղության է պատկանում վիպասան և դրամատուրգ Աեյդու Բադիանը (ծնվել է 1928): «Չակիի մահը» (1962) դրամայում նա պատմական սյուժեն օգտագործել է ժամանակակից Աֆրիկայի կենսական խնդիրները լուսաբանելու համար: Հակագաղութային պայքարի պաթոսով է ներթափանցված բանաստեղծ Մամադու Գոլոգոյի ստեղծագործությունը: 1960-ական թթ. կեսերին ասպարեզ մտան մի խումբ երիտասարդ բանաստեղծներ (Գաուսսու Դիավարա, Աիրիման Սիսոկո և ուրիշներ): 1968-ին «Բռնության պարտքը» վեպով հանդես եկավ Ցամբո Ուոլոգեմը (ծնվել է 1940): Նույն թվականին նա հրատարակհց «Նամակ նեգրական Ֆրանսիային» երգիծական Էսսեների գիրքը, որտեղ դըրվում է ռասիզմն արմատախիլ անելու հարցը: 60-70-ական թթ. երևան եկան գրքեր, որոնք Մալիի գրականության համար ավանդական ֆոլկլորային մշակումներ են:

ճարտարապետություն և կերպարվեստ[խմբագրել]

Մալիում պահպանվել են նոր քարի դարի հուշարձաններ (ժայռապատկերներ, որս, պատերազմ, պար պատկերող անձավային նկարներ, մենհիրներ, կավե և քարե արձանիկներ): Հնուց հիմնական բնակարանը կավի և հարդի խառնուրդից (բանկո) շինված խրճիթն է, որը գյուղերում բոլորաձե է, ձողային հիմնակմախքով, առանց պատուհանների, հարդե կոնաձև ծածկով: Քաղաքներում տները հիմնականում ուղղանկյուն են, կավե, թիթեղյա կամ շիֆերի ծածկով: Լեռնային շրջաններում դոգոն ժողովրդի գյուղերն ամրացված են, խրճիթներն ունեն դիտաշտարակների տեսքով վերնակառույցներ: Հյուսիսի քոչվորները (ֆուլբեներ, տուարեգներ, արաբներ) ապրում են վրաններում և խսիրե ու կաշվե բոլորշի խրճիթներում: XI-XVI դդ. Մալիի տարածքում ստեղծված պետություններում զարգացել է քաղաքաշինությունը: Նիանի, Գաո, Տամբուկտու, Ջեննե և այլ քաղաքներ ամրացվել են պարիսպներով, ունեցել են փողոցների անկանոն ցանց, կառուցապատվել հասարակական շենքերով, մզկիթներով, տեղական «սուդանյան ոճի» բնակելի տներով: Գաղութարարների օրոք կառուցվել են նաև արևմտաեվրոպական և էկլեկտիկայի ոգով շենքեր, 1950-ական թվականներից՝ արդի շինություններ (նոր շինանյութերով): Շինարարության ասպարեզում մեծ օգնություն են ցույց տալիս սոցիալիստական երկրները՝ ԽՍՀՄ, Բուլղարիան և այլն (Բամակոյի սպորտային համալիրն ու մի շարք ուսումնական հաստատություններ, 1962-66, խորհրդային ճարտ. Լ. Ն. Աֆանասև և ուրիշներ): Գեղարվեստական արհեստներից հնուց զարգացած են փայտի քանդակազարդումը (աթոռներ, դռներ, ծիսային դիմակներ, մարդկանց և կենդանիների արձանիկներ), պղնձաձուլումը, կոկորդիլոսի և օձի կաշվից իրերի, երկրաչափական զարդանախշերով գործվածքների պատրաստումը: Անկախության հռչակումից հետո կազմավորվում է պրոֆեսիոնալ արվեստը:

Թատրոն[խմբագրել]

Մալիի ժողովուրդները պահպանել են թատերականացված ներկայացումների ավանդույթները (դիմակներով պար, երգ և այլն): XX դ. կեսին այդ ներկայացումները կորցրել են ծիսական նշանակությունը: Աֆրիկյան հին գյուղի կենցաղն ու բարքերն արտահայտող կոտեբա ժողովրդական թատրոնի հնագույն ձևերն առավել երկարատև պահպանել է բամբարա ժողովուրդը: ժամանակակից սիրողական թատրոնը սկսել է զարգանալ 1950-ական թթ.: Անկախություն ձեռք բերելուց (1960) հետո այն մասսայական բնույթ է ստացել և անցել պետության տնօրինությանը: 1962-ից անց են կացվում սիրողական արվեստի ամենամյա (1970-ից՝ 2 տարին մեկ) ստուգատես-մրցումներ: Մալիի ավանդական արվեստը արտասահմանում պրոպագանդելու համար ստեղծվել է Ազգային ֆոլկլորային թատերախումբ (1961-ին և 1970-ին ելույթներ է ունեցել ԽՍՀՄ-ում): 1963-ին Բամակոյում ստիղծվել է Արվեստների ազգային ինստիտուտ՝ դրամայի բաժանմունքով, որի սաներից 1970-ին կազմակերպվել է Ազգային թատրոնի թատերախումբը:

Աղբյուրներ[խմբագրել]