Արգանդի վզիկի քաղցկեղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արգանդի վզիկի քաղցկեղ
Ca in situ, cervix 2.jpg
Տեսակհիվանդություն[1]
Բժշկական մասնագիտությունուռուցքաբանություն
Cervical cancer Վիքիպահեստում

Արգանդի վզիկի քաղցկեղ՝ արգանդի վզիկից առաջացող քաղցկեղ[2]։ Պատճառը բջիջների ոչ նորմալ աճելու ունակությունն է, որը տարածվում է մարմնի այլ մասեր[3]։ Վաղ փուլերում ախտանիշներ չկան[2]։ Ավելի ուշ առաջանում է հեշտոցային արյունահոսություն, ցավ կոնքի շրջանում, ցավ սեռական հարաբերության ժամանակ[2]։ Սեռական հարաբերությունից հետո արյունահոսությունը կարող է լուրջ ախտաբանության մասին չխոսել, բայց նաև կարող է լինել վզիկի քաղցկեղի առկայության նշան[4]։

Դեպքերի 90%-ում պատճառը համարվում է մարդու պապիլոմա վիրուսնը[5][6], այնուամենայնիվ, շատ մարդիկ, ովքեր ունեցել են վիրուսը, չի զարգացել վզիկի քաղցկեղ[7][8]։ Այլ ռիսկի գործոններից են ծխելը, թույլ իմունային համակարգը, հակաբեղմնավորիչ պրեպարատները, վաղ տարիքում սեռական հարաբերություն սկսելը, բազմաթիվ սեռական զուգընկերներ փոխելը, բայց դրանք քիչ կարևոր են[2][9]։ Վզիկի քաղցկեղը սովորաբար զարգանում է նախաքաղցկեղային փոփոխությունները հիման վրա՝ 10-20 տարվա ընթացքում[7]։ Դեպքերի 90%-ը տափակ բջջային կարցինոմա է, 10%-ը ադենոկարցինոմա և փոքր մասը այլ տեսակներ[9]։ Ախտորոշումը կատարվում է վզիկի սկիրնիգի, այնուհետև կենսազննման միջոցով[2]։ Հետագայում կիրառում են տեսապատկերման եղանակները ուռուցքի տարածվածությունը որոշելու համար[2]։

Մարդու պապիլոմա վիրուսի պատվաստանյութը 90% դեպքերում պաշտպանում է արգանդի վզիկի քաղցկեղից[10][11][12]։ Այնուամենայնիվ, ռիսկը առկա է և ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս շարունակել պարբերական պապ տեստերը[10]։ Այլ կանխարգելման եղանակներ են՝ ունենալ քիչ սեռական զուգընկերներ և կիրառել պահպանակներ[13]։ Վզիկի քաղցկեղի սկրինինգը պապ տեստերով կամ քացախաթթվի կիրառումը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերել նախաքաղցկեղային վիճակները և վաղ սկսել բուժումը, նախքան քաղցկեղի առաջացումը[14]։ Բուժումը ներառում է վիրահատություն, քիմիոթերապիա և ճառագայթային թերապիա[2]։ ԱՄՆ-ում 5 տարվա ապրելիությունը կազմում է 68% [15]։ Ամեն դեպքում արդյունավետությունը կախված է հայտնաբերման ժամկետից[9]։

Ամբողջ աշխարհում վզիկային քաղցկեղը համարվում է ուռուցքների 4-րդ ամենահաճախ հանդիպող պատճառը և կանանց մոտ 4-րդ ամենահաճախ հանդիպող մահվան պատճառը[7]։ 2012 թվականին հայտնաբերվել է 5280,000 դեպք, 266,000 մահվան դեպքով[7]։ Ոռուցքներից մահացության 8%-ն է կազմում[16]։ Մոտ 70% հանդիպում է զարգացող երկրներում և դրսևորում է 90% մահացություն[7][17]։ Տնտեսապես ցածր զարգացած երկրներում այն մահվան ամենահաճախ հանդիպող պատճառներից է[14]։ Զարգացած երկրներում սկրինինգի կիրառման շնորհիվ բավականին նվազել է վզիկային քաղցկեղի հանդիպման հաճախականությունը[18]։ Ըստ հետազոտությունների, ամենահայտնի անմահ բջիջների սերունդը, որը հայտնի է HeLa անունով, առաջացել է Հենրիետա Լաքսի անունը կրող կնոջ վզիկի ուռուցքային բջիջներից[19]։

Նշաններ և ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ փուլերում արգանդի վզիկի քաղցկեղը կարող է ամբողջովին անախտանիշ լինել[5][18]։ Չարորակ ուռուցքի առկայության մասին խոսում է հեշտոցային արյունահոսության, սեռական հարաբերության ժամանակ առաջացած արյունահոսության կամ հազվադեպ հեշտոցում գոյացության առկայությունը։ Սեռական հարաբերության ժամանակ միջին ծանրության ցավը և հեշտոցային ախտաբանական արտադրությունը ևս կարող են խոսել վզիկի քաղցկեղի մասին[20]։ Ուշ փուլերում հայտնաբերում են մետաստազներ որովայնում, թոքերում և այլ տեղերում։

Ուշ փուլերում լինում է ախորժակի կորուստ, քաշի անկում, հոգնածություն, կոնքային շրջանի ցավ, այտուցված ոտքեր, մեջք և ոտքերի ցավ, ծանր հեշտոցային արյունահոսություն, ոսկրերի կոտրվածք և հազվադեպ հեշտոցից մեզի կամ կղանքի արտահոսք[21]։ Ներզննման ժամանակ առկա արյունահոսությունը վզիկի քաղցկեղի նշան է[22]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեպքերի մեծամասնությունում տեղի է ունենում ինքնաառողջացում։ Այնուամենայնիվ, վիրուսը կարող է տարածվել և դառնալ ինվազիվ քաղցկեղ։
Վզիկը հեշտոցի վերին հատվածի և արգանդի հետին մասի հետ համեմատ, ունի այլ ծածկող էպիթել և ներքին կառուցվածքներ։

Վարակը, մասնավորապես մարդու պապիլոմա վիրուսը համարվում է ամենահաճախ հանդիպող պատճառային գործոնը, կարևոր դեր ունի նաև վարակի և ծխելու զուգորդումը[23]։ ՄԻԱՎ վարակը նույնպես համարվում է ռիսկի գործոն[23]։ Ոչ բոլոր պատճառներն են հայտնի[24][25]։

Մարդու պապիլոմա վիրուս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու պապիլոմա վիրուսի տիպ 16-ը և 18-ը հիմնականում վզիկի քաղցկեղի 75% դեպքերի պատճառն են, իսկ 31 և 45 տիպերը մնացած 10%-ի[26]։

Կանայք, ովքեր ունենում են սեռական հարաբերություն այն տղամարդկանց հետ, ովքեր հաճախակի փոխում են սեռական զուգընկերներ, ունեն բարձր ռիսկ[27][28]։

Հայտնի են մարդու պապիլոմա վիրուսի 150-200 տեսակ[29][30], որից 15-ն են դասակարգված որպես բարձր ռիսկի տեսակներ (16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 68, 73 և 82), 3-ը հավանական բարձր ռիսկի (26, 53 և 66), և 12-ը ցածր ռիսկի տեսակներ (6, 11, 40, 42, 43, 44, 54, 61, 70, 72, 81 և CP6108).[31]

Սեռական գորտնուկնեը, որոնք էպիթելային ծագման բնածին ուռուցքներ են, ևս առաջանում են պապիլոմա վիրուսի բազմաթիվ տեսակներից։ Այնուամենայնիվ, այս շճախմբերը չեն առաջացնում արգանդի վզիկի քաղցկեղ։ Հաճախ հնարավոր է միաժամանակ ունենալ բազմաթից շճախմբերի տեսակներ, որոնք առաջացնում են թե՛ արգանդի վզիկի քաղցկեղ, թե՛ սեռական գորտնուկներ։

Մարդու պապիլոմա վիրուսը հաստատված պատճառային գործոն է[32]։

Ծխել[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխելը, թե ակտիվ, թե՛ պասիվ, բարձրացնում է վզիկի քաղցկեղի ռիսկը։ Պապիլոմա վիրուսով վարակված կանայք, ներկա և նախկինում ծխողները ունեն 2-3 անգամ ավելի բարձր ինվազիայի առաջացման ռիսկ։ Պասիվ ծխելը նույնպես բարձրացնում է ռիսկը, բայց համեմատաբար ավելի քիչ[33] The American Society of Clinical Oncology guideline has recommend for different levels of resource availability.[34] ։

Ծխելը դիտարկվել է վզիկի քաղցկեղի զարգացման գործոն[35][36][37]։ Կանանց մոտ ծխելը ռիսկը բարձրացնում է ուղղակի և անուղղակի եղանակներով[35][37][38]։ Ուղղակի ազդեցության մեխանիզմի մեջ մտնում է վզիկային ներէպիթելային նեոպլազիայի (CIN3) առաջացումը, որը ունի պոտենցիալ քաղցկեղածին ազդեցություն[35]։ Երբ վզիկային ներէպիթելային նեոպլազիայի (CIN3) ազդեցությամբ առաջանում է քաղցկեղ, որոշ դեպքերում հայտնաբերվում է նաև մարդու պապիլոմա վիրուսը, բայց կան դեպքեր, երբ չի հայտնաբերվում և այդ պատճառով էլ դիտարկվում է որպես ուղղակի գործոն[38]։ Չափազանց շատ և երկարատև ծխելը քաղցկեղի առաջացման ավելի բարձր ռիսկ ունի, քան քիչ ծխելը կամ ընհանրապես չծխելը[39]։ Բացի այդ, ծխելը համարվում է վզիկի քաղցկեղի առաջացման պատճառ և նաև նպաստում է պապիլոմա վիրուսի զարգացմանը[37][39]։

Ներքին ընդունման հակաբեղմնավորիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներքին ընդունման հակաբեղմնավորիչների երկարատև կիրառումը բարձրացնում է արգանդի վզիկի քաղցկեղի ռիսկը։ Կանայք, ովքեր կիրառում են այս դեղերը 5-9 տարիների ընթացքում, ունեն 3 անգամ ավելի բարձր ինվազիվ քաղցկեղի առաջացման հավանականություն, իսկ այն կանայք, ովքեր կիրառում են 10 տարի շարունակ, ռիսկը 4 անգամ է բարձր։

Բազմակի հղիություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ հղիությունները կապված են վզիկային քաղցկեղի առաջացման բարձր ռիսկի հետ։ Մարդու պապիլոմա վիրուսով վարակված կանայք, ովքեր ունեցել են 7 և ավելի բնականոն ավարտված հղիություններ, 4 անգամ ավելի բարձր ռիսկ քաղցկեղի առաջացման համար[33]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վզիկային քաղցկեղ՝ T2-ռեժիմով սագիտալ ՄՌՏ նկարի վրա։

Կենսազննում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկիրնինգի համար կիրառվում Է պապ տեստը, բայց 50% դեպքերում տալիս է կեղծ բացասական պատասխան[40][41]։ Այն նաև թանկարժեք տեստ է, այդ պատճառով շատ երկրներում չի կիրառվում[42]։

Ախտորոշման հաստատման համար անհրաժեշտ է վզիկի կենսազննում իրականացնել։ Դա հիմնականում կատարվում է կոլպոսկոպիայի միջոցով, որի ժամանակ կիրառում են քացախաթթու կամ վինեգար, որպեսզի ընդգծվի վզիկի ոչ նորմալ էպիթելը[5], ինչպես նաև ավելի լավ երևում է Լյուգոլի յոդային լուծույթով ներկելիս[43]։ Կենսազննման համար կիրառվող գործիքներից են punch բռնիչները։

Կոլպոսկոպիկ հետազոտությունը գնահատում է հիվանդության ծանրության աստիճանը հիմնված տեսողական զննման վրա։

Հետագա ախտորոշիչ և բուժական միջամտություններից է կանթային էլեկտրական էքսցիզիան և վզիկային կոնիզացիան, որի ժամանակ կատարվում է վզիկի ներքին շերտի հեռացում հետագա հյուսվածաբանական քննության համար։ Այս միջամտությունը կատարվում է, երբ կենսազննման արդյունքում հայտնաբերվում է ներէպիթելային նեոպլազիա։

Այս մեծ տափակ բջջային կարցինոման՝ նկարի վերևում, խցանում է վզիկը և ներաճում է արգանդի ստորին սեգմենտ։ Արգանդը ունի նաև կլորավուն լեյոմիոմա վերևում։

Հաճախ նախքան կենսազննումը կատարվում է նաև տեսապատկերում, որպեսզի հայտնաբերվի կնոջ ախտանիշների այլ պատճառներ։ Ուլտրաձայնային հետազոտությունը, ԿՏ սկանավորումը և ՄՌՏ-ն կատարվում են տարբերակիչ ախտորոշման, ուռուցքի տարավածությունը և շրջակա հյուսվածքների հետ հարաբերակցությունը գնահատելու համար։ Սովորաբար հայտնաբերվում է վզիկի հետերոգեն զանգված[44]։

Նախաքաղցկեղային վնասումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիստոպաթոլոգիկ նկար (հեմատոքսիլին-էոզինով ներկված) կարցինոմա in situ (նաև կոչվում է CIN III), փուլ 0: Բնականոն բազմաշերտ տափակ էպիթելը փոխարինվում է անկանոն բջիջներով, որոնք տարածվում են ամբողջ հաստությամբ։ Նորմալ գլանաձև էպիթել ևս առկա է։

Վզիկի ներէպիթելային նեոպլազիան համարվում է պոտենցիալ պրեկուրսոր վզիկի քաղցկեղի համար, հաճախ ախտորոշվում է վզիկի կենսազննմամբ։ Նախաքաղցկեղային դիսպլաստիկ փոփոխությունների համար կիրառվում է վզիկային ներէպիթելային դասակարգումը։

20-րդ դարի ընթացքում վզիկի կարցինոմայի հյուսվածաբանական դասակարգումը բազմաթիվ անգամներ փոփոխվել է։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության[45][46] system was descriptive of the lesions, naming them mild, moderate, or severe dysplasia or carcinoma in situ (CIS). The term cervical intraepithelial neoplasia (CIN) was developed to place emphasis on the spectrum of abnormality in these lesions, and to help standardize treatment.[46] ) դասակարգման համակարգը նկարագրում է վնասումները, բաժանելով դրանք թեթև, միջին կամ ծանր դիսպլազիա կամ քաղցկեղ տեղում։ Վզիկի ներէպիթելային նեոպլազիա հասկացությունը (CIN ) կիրառվում է բուժման ընտրությունը հեշտացնելու նպատակով[46]։ Այն դասակարգվում է թեթև դիսպլազիա՝ CIN1, միջին դիսպլազիա՝ CIN2, և ծանր դիսպլազիա՝ քաղցկեղ տեղում՝CIS որպես CIN3։ Վերջերս CIN2-ը և CIN3-ը միավորվել են CIN2/3-ի անվան տակ։ Սրանք այն տվյալներն են, որոնք ստանում է բժիշկը կենսազննման արդյունքները վերլուծելիս։

Այն չպետք է շփոթել Բեթեսդա համակարգի տվյալների հետ, որոնք Պապ տեստի արդյունքների գնահատման համար են։ Այն ներառում է ցածր տարբերակված տափակ բջջային ներէպիթելային վնասում և բարձր տարբերակված տափակ բջջային ներէպիթելային վնասում։ Առաջինը կարող է համապատասխանել CIN1-ին, իսկ երկրորդը՝ CIN2 կամCIN3-ին,[46] ամեն դեպքում սրանք տարբեր տեստերի արդյունքներ են և Պապ տեստի արդյունքները կարող են չհամապատասխանել հյուսվածաբանական արդյունքներին։

Ուռուցքի ենթատեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վզիկի քաղզկեղ արգանդի լեյոմիոմայի հետ մեկտեղ

Վզիկի ինվազիվ կարցինոմայի հյուսվածաբանական ենթատեսակները ստորև նշվածներն են[47][48]։ Չնայած տափակ բջջային կարցինոման ամենահաճախ հանդիպող վզիկի քաղցկեղն է, բայց ադենոկարցինամայի զարգացման հաճախականությունը ևս մեծացել է[5]։

  • տափակ բջջային կարցինոմա (մոտ 80–85%[49][50])
  • ադենոկարցինոմա (Մեծ Բրիտանիայում արգանդի վզիկի քաղցկեղների մոտ 15%-ը[45])
  • գեղձատափակաբջջային կարցինոմա
  • մանրաբջջային կարցինոմա
  • նեյրոէնդոկրին ուռուցք
  • ապակե բջջային կարցինոմա
  • թավիկագեղձային ադենոկարցինոմա

Ոչ կարցինոմատոզ չարորակ հազվադեպ հանդիպող ուռուցքներն են՝ վզիկի մելանոման և լիմֆոման։ Մանկաբարձների և գինեկոլոգների Միջազգային Կազմակերպությունը չի ընդգրկում լիմֆատիկ հանգույցները ի տարբերություն այլ ուռուցքների TNM դասակարգման։

Վիրահատությունից հետո հյուսվածաբանի ախտորոշումը կարևոր է հետագա հյուսվածաբանական փուլը որոշելու համար, բայց դրանից իրական կլինիկական փուլը չի փոխվում։

Փուլավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վզիկի քաղցկեղը փուլավորվում է Մանկաբարձ-գինեկոլոգների Միջազգային Կազմակերպության կողմից, որի հիմքում ընկած է ավելի շատ կլինիկական հետազոտության տվյալները, քան վիրահատական։ Այն թույլ է տալիս կիրառել ախտորոշիչ հետևյալ մեթոդները՝ շոշափում, զննում, կոլպոսկոպիա, ներվզիկային կյուրետաժ, հիստերոսկոպիա, ցիստոսկոպիա, պրոկտոսկոպիա, ներերակային ուրոգրաֆիա և թոքերի ու կմախքի ռենտգեն հետազոտություն, վզիկի կոնացում։

==Կանխարգելում ==

Սկրինինգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վզիկի քաղցկեղի շարժական սկրինինգի լաբորատորիա Թայվանում
Բացասական տեսանելի ռեակցիա քացախաթթվով արգանդի վզիկը մշակելիս
Դրական տեսանելի ռեակցիա քացախաթթվով արգանդի վզիկը մշակելիս

Վզիկի ստուգումը Պապանիկոլաուի տեստով վզիկի քաղցկեղը հայտնաբերելու նպատակով զգալիորեն նվազեցնում է հիվանդացությունը և մահացությունը զարգացած երկրներում[18]։ Պապ տեստով սկրինինգը ամեն 3-5 տարին մեկ անգամ համապատասխան հսկողությամբ նվազեցնում է քաղցկեղի առաջացումը 80%-ով[51]։ Ոչ նորմալ արդյունքները կարող են խոսել նախաքաղցկեղային փոփոխությունների մասին, թույլ տալով հետագա հետազոտության և կանխարգելիչ բուժման։ Թեթև վնասումների բուժումը կարող է նշանակալի դրականորեն ազդել հետագա վերարտադրողականության և հղիությունների վրա[33]։ Անհատական հրավերները բարձրացնում են հավանականությունը, որ կանայք կսկսեն պարբերաբար հետազոտվել։ Ուսուցողական նյութերը նույնպես օգնում են բարձրացնել սկրինինգի ենթարկվող կանանց թիվը, բայց դրանք այնքան արդյունավետ չեն, ինչքան հրավերները[52]։

2010 թվականի եվրոպական ուղեցույցների համաձայն, սկրինինգի տարիքը տատանվում էր 25-30 տարեկանը, բայց ցանկալի չէ այն կատարել մինչև 25 կամ 30 տարեկանը։ Այն կախված է հիվանդության հասարակական բեռից և առկա աղբյուրներից[53]։

ԱՄՆ-ում սկրինինգը խորհուրդ է տրվում կատարել 21 տարեկանից, որը պայմանավորված է սեռական կյանքը վաղ սկսելու և այլ ռիսկի գործոններին ենթարկվելու հանգամանքով[54]։ Պապ տեստը պետք է կատարել ամեն 3 տարին մեկ անգամ 21-65 տարեկանում[54]։ 65 տարեկան և բարձր տարիքում սկրինինգը կարող է չշարունակվել, եթե նախկին 10 տարիների ընթացքում չեն եղել ոչ նորմալ փոփոխություններ և չկա նաև CIN 2 և ավելի[54][55][56]։ Մարդու պապիլոմա վիրուսի պատվաստումը չի փոխում սկրինինգի հաճախականությունը[55]։

Կան մի քանի եղականակներ 30-65 տարեկաններին սկրինինգ կատարելու համար[57]։ Այն ներառում է վզիկի բջջաբանական հետազոտություն ամեն 3 տարին մեկ, մարդու պապիլոմա վիրուսի հետազոտություն ամեն 5 տարին կամ պապիլոմայի հետազոտություն բջջականական հետազոտության հետ միաժամանակ ամեն 5 տարին մեկ[55][57]։ Սկրինինգը անօգուտ է մինչև 25 տարեկանը, քանի որ այդ տարիքում հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը ցածր է։ Այն անօգուտ է նաև 60 տարեկանից հետո, եթե առկա է բացասական պատասխան[33]։ Կլինիցիստ ուռուցքաբանների ամերիկյան ասոցիացիայի ուղեցույցները առաջարկում են աղբյուրների հասանելիություն[58]։

Հեղուկի վրա հիմնված բջջաբանական հետազոտությունը սկրինինգի ևս մեկ մեթոդ է[59][60]։ Չնայած այն հավանաբար հակված է բարելավել պապ տեստի ճշգրտությունը, նրա հիմնական առավելությունը ոչ ադեկվատ քսուկների քանակի նվազեցումն է 9%-ից 1%[61]։ Այն նվազեցնում է քսուկը կրկնելու անհրաժեշտությունը։

Պապ տեստերը այդքան էլ արդյունավետ չեն զարգացող երկրներում[62]։ Դրա պատճառը այդ երկրների աղքատ առողջապահական համակարգն է, հմուտ և փորձառու մասնագետների պակասը, կանանց իրազեկվածության ցածր մակարդակը և արդյունքների ստացման համար անհրաժեշտ երկար ժամանակը[62]։

Պատնեշային պաշտպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատնեշային պաշտպանությունը և/կամ սերմնասպան գելերի օգտագործումը սեռական հարաբերության ժամանակ նվազեցնում է քաղցկեղի ռիսկը[33]։ Պահպանակները ևս պաշտպանում են վզիկի քաղցկեղից[63]։ Փաստերը, որ պահպանակները պաշտպանում են մարդու պապիլոմա վիրուսից խառն են, բայց դրանք կարող են պաշտպանել սեռական գորտնուկների և վզիկի քաղցկեղի նախորդներից[63]։ Դրանք պաշտպանում են նաև սեռական ճանապարհով փոխանցվող վարակներից՝ ՄԻԱՎ և խլամիդիա, որոնք ունեն վզիկի քաղցկեղ առաջացնելու բարձր ռիսկ։

Պահպանակները կարող են օգտակար լինել նաև վզիկի պոտենցիալ նախաքաղցկեղային փոփոխությունները բուժելու համար։ Սերմնահեղուկը բարձրացնում է նախաքաղցկեղային փոփոխությունների ռիսկը (CIN 3), իսկ պահպանակների օգտագործումը նվազեցնում է ռիսկը և կանխում պապիլոմա վիրուսով վարակվելուց[64]։ Հետազոտություններից մեկը փաստում է, որ սերմնահեղումի մեջ պարունակվող պրոստագլանդինները նպաստում են արգանդի վզիկի և մարմնի քաղցկեղի առաջացմանը և կանայք կարող են խուսափել դրանից պահպանակներ օգտագործելով[65]։

Ձեռնապահությունը ևս կանխում է մարդու պապիլոմա վիրուսով վարակումը[33]։

Պատվաստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու պապիլոմա վիրուսի դեմ կան երկու պատվաստանյութեր՝ Գարդասիլ և Ցերվարիքս, որոնք նվազեցնում են արգանդի վզիկի քաղցկեղային և նախաքաղցկեղային փոփոխությունների ռիսկը համապատասխանաբար 93% և 62%[66]։ Պատվաստանյութերը ունեն մոտ 92% և 100% արդյունավետություն մարդու պապիլոմա վիրուսի 16 և 18 տեսակների դեմ առնվազն 8 տարի[33]։

Մարդու պապիլոմա վիրուսի պատվաստանյութերը սովորաբար կիրառվում են 9-26 տարեկան հասակում, քանի որ այն արդյունավետ է միայն նախքան վարակվելը։ Ցույց է տրված, որ պատվաստանյութերը արդյունավետ են առնվազն 4-ից[67] 6 տարի[68], և կան կարծիքներ, որ կարող են լինել ավելի երկար[69], այնուամենայնիվ, արդյունավետության տևողությունը դեռևս հստակ հայտնի չէ։ Պատվաստանյութի բարձր արժեքը խնդրահարույց է։ Մի քանի երկրներ ունեն պատվաստանյութի ստացման ֆինանսավորման ծրագրեր։

Ճապոնիայում սկսած 2010 թվականից երիտասարդ կանայք հնարավորություն ունեն ստանալ պատվաստանյութը անվճար[70]։ 2013 թվականի հունիսից Ճապոնիայի Առողջության, Աշխատանքի և Բարեկեցության նախարարությունը որոշում ընդունեց, որ նախքան պատվաստանյութը ներարկելը, բժշկական հաստատությունները պարտավոր են տեղեկացնել, որ նախարարությունը խորհուրդ չի տալիս այն[70]։ Այնուամենայնիվ, այն մինչև հիմա տրվում է անվճար երիտասարդ կանանց[70]։

Սնուցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիտամին A-ն[71], B12-ը, C-ն, E-ն և բետա-կարոտենը նվազեցնում են ռիսկը[72]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վզիկի կրիոթերապիա

Արգանդի վզիկի քաղցկեղի բուժման մեթոդները բավականին տարբեր են ամբողջ աշխարհում, որը պայմանավորված է վիրաբույժների փոքր կոնքի արմատական վիրահատություններ կատարելու հմտությունների և զարգացած երկրներում վերարտադրողական համակարգի ֆունկցիան պահպանելու անհրաժեշտությամբ։ Քանի որ վզիկի քաղցկեղը ռադիոզգայուն է, ճառագայթային թերապիան կարելի է կիրառել քաղցկեղի բոլոր փուլերում, երբ վիրահատություն հնարավոր չէ կատարել։ Վիրահատական միջամտությունը ունի ավելի լավ արդյունքներ, քան ճառագայթային բուժումը[73]։ Ի լրացում այս ամենի, քիմիոթերապիան ևս կարող է կիրառվել վզիկի քաղցկեղի բուժման համար և նույնիսկ ավելի արդյունավետ է, քան միայն ճառագայթային թերապիան[74]։

Միկրոինվազիվ քաղցկեղը (IA փուլ) կարելի է բուժել հիստերէկտոմիայի՝ արգանդի հեռացման միջոցով[փա՞ստ]։ IA2 փուլի ժամանակ հեռացվում են նաև ավշային հանգույցները։ Այլընտրանքային տարբերակ են տեղային վիրահատական միջամտությունները՝ էլեկտրական էքսցիզիոն միջամտությունը՝ LEEP կամ կոնաձև կենսազննումը՝ cone biopsy[75][76]։

Եթե կոնաձև բիոպսիայի արդյունքներով հայտնաբերվում է ոչ մաքուր եզրեր (կենսազննումը ցույց է տալիս, որ ուռուցքը շրջապատված է ուռուցքային բջիջներից ազատ հյուսվածքով, որը ենթադրում է, որ ամբողջ ուռուցքը հեռացվել է)[77], կատարվում է մեկ այլ միջամտություն, որը թույլ է տալիս կնոջը պահպանել մանկածնական ֆունկցիան՝ տրախելէկտոմիա (վզիկի հեռացում) [78]։ Այն հնարավորություն է տալիս կատարել ավելի պահպանողական վիրահատություն քան հիստերէկտոմիան՝ պահպանելով ձվարանները և արգանդը։ Այս միջամտությունը ընտրության միջոց է առաջին փուլի արգանդի վզիկի քաղցկեղ ունեցողների համար, այնուամենայնիվ, դեռևս որպես ստանդարտ բուժում հաստատված չէ[79], քանի որ միայն քիչ բժիշկներ ունեն այն կատարելու հմտությունը։ Նույնիսկ ամենափորձառու վիրաբույժը չի կարող խոսել ուռուցքի տարածվածության աստիճանի մասին, քանի դեռ հյուսվածաբանական քննություն չի կատարվել։ Եթե վիրաբույժը չի կարող ապահովել ուռուցքային հյուսվածքի ներվիրահատական հյուսվածաբանական քննությունը, անհրաժեշտ է լինում կատարել հիստերէկտոմիա։ Այն կարելի է կատարել նույն վիրահատության ընթացքում, եթե կինը նախօրոք տվել է համաձայնություն։ Քանի որ 1b փուլի և երբեմն 1a փուլի ուռուցքները հակում ունեն տարածվել ավշային հանգույցներ, վիրաբույժը կարող է կատարել նաև արգանդի շրջակա ուռուցքային բջիջների հեռացում հետագա հյուսվածաբանական քննությամբ[փա՞ստ]։

Արմատական տրախելէկտոմիան կատարվում է որովայնային[80] կամ հեշտոցային մուտքով[81] և կան բավականին վիճելի կարծիքներ, թե որն է ավելի լավը[82]։ Որովայնային տրախելէկտոմիան լիմֆադենէկտոմիայի հետ սովորաբար պահանջում է մնալ հիվանդանոցում 2-3 օր և կանանց մեծ մասը վերականգնվում են բավականին արագ՝ մոտ վեց շաբաթում։ Բարդություններ սովորաբար բնորոշ չեն, չնայած կանայք, ովքեր հղիանում են վիրահատությունից հետո, ունեն վաղաժամ ծննդաբերության և ուշ կրելախախտի ռիսկ[83]։ Խորհուրդ է տրվում հղիանալու համար սպասել գոնե մեկ տարի վիրահատությունից հետո[84]։ Տրախելէկտոմիայի միջոցով ուռուցքի ամբողջական հեռացումից հետո մնացորդային վզիկում ախտադարձը բավականին հազվադեպ է[79]։ Կանանց խորհուրդ է տրվում պարբերաբար ենթարկվել խիստ հսկողության, ներառյալ պապ տեստ կամ կոլպոսկոպիա և արգանդի մնացած ստորին հատվածի կենազննում՝ սկրինինգի նպատակով (առնվազն 5 տարի ամեն 3-4 ամիսը մեկ անգամ) ախտադարձերը հայտնաբերելու համար, ինչպես նաև պետք է ապահովել անվտանգ սեռական հարաբերություններ նոր վիրուսով վարակվելը կանխարգելելու նպատակով[փա՞ստ]։

Վաղ փուլերում (IB1 և IIA ավելի քիչ քան 4 սմ) կարելի է բուժել արմատական հիստերէկտոմիայով ավշային հանգույցների հեռացման կամ ճառագայթային բուժման հետ միասին։ Ճառագայթային թերապիան կատարում են կոնքի արտաքին ճառագայթմամբ և բրոախիթերապիայով՝ ներքին ճառագայթմամբ։ Վիրահատական միջամտության ենթարկված կանայք, ում մոտ հյուսվածաբանական քննությամբ հայտնաբերվել է ախտադարձի բարձր ռիսկ ստանում են նաև ճառագայթային թերապիա՝ քիմիոթերապիայով կամ առանց[փա՞ստ]։

Վզիկի քաղցկեղի բրախիթերապիան

Վաղ փուլի մեծ ուռուցքերը (IB2 և IIA ավելի քան 4 սմ) կարելի է բուժել ճառագայթային եղանակով և քիմիոթերապիայով՝ ցիսպլատինով, հիստերէկտոմիայով (որը հետագայում սովորաբար պահանջում է հետվիրահատական ճառագայթային բուժում) կամ ցիստպլատինով քիմիոթերապիա հետագա հիստերէկտոմիայով։ Մոնոթերապիայի համար ցիսպլատինը համարվում է բավականին լավ ընտրության միջոց[85]։ Բուժմանը պլատինի ածանցյալների ավելացումը ոչ միայն բարելավում է ապրելիությունը, այլ նաև նվազեցնում է ախտադարձի ռիսկը վաղ փուլի արգանդի վզիկի քաղցկեղ ունեցող կանանց մոտ (IA2-IIA)[86]։

Տարածուն ուռուցքները (IIB-IVA) բուժվում են ճառագայթային թերապիայի և ցիսպլատինի ածանցյալների միջոցով։ 2006 թվականի հունիսի 15-ին ԱՄՆ-ի Սննդի և Դեղերի վերահսկման վարչությունը հաստատեց երկու քիմիոթերապևտիկ դեղերի՝ տոպոտեկանի և ցիսպլատինի զուգակցված կիրառումը ուշ փուլի (IVB) արգանդի վզիկի քաղցկեղ ունեցողների մոտ[87]։ Կոմբինացված բուժումը ունի նեյտրոպենիայի, անեմիայի և թրոմբոցիտոպենիայի առաջացման նշանակալի մեծ ռիսկ[փա՞ստ]։

Բուժիչ արդյունք ունենալու համար վիրահատության ժամանակ պետք է ուռուցքը ամբողջովին հեռացնել և հյուսվածաբանական քննությամբ հաստատել հյուսվածքի եզրերում ուռուցքային բջիջների բացակայությունը[88]։ Այս միջամտությունը կոչվում է էկզէնտերացիա[88]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փուլեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխատեսումը կախված է քաղցկեղի փուլից։ Քաղցկեղի միկրոսկոպիկ ձևերի դեպքում ապրելիությունը կազմում է գրեթե 100%[89]։ Բուժման դեպքում 5 տարվա ապրելիության հարաբերական գործակիցը ինվազիվ քաղցկեղի վաղ փուլերի դեպքում կազմում է 92%, և բոլոր փուլերի համար 5 տարվա ապրելիությունը կազմում է 72%։

Ախտորոշումից հետո 5 տարվա ապրելիությունը բուժման պարագայում առաջին փուլի քաղցկեղ ունեցող կանանց մոտ կազմում է 80-90%, իսկ երկրորդ փուլի դեպքում՝ 60-75%։ Երրորդ և չորրորդ փուլի քաղցկեղ ունեցող կանանց հինգ տարվա ապրելիության ցուցանիշները բավականին իջնում են համապատասխանաբար 30-40% և 15% և քիչ[90]։ Ախտադարձվող քաղցկեղը վաղ ախտորոշելու դեպքում հնարավոր է հաջողությամբ բուժել վիրահատության, ճառագայթային թերապիայի, քիմիոթերապիայի կամ այս երեքի զուգորդման դեպքում։ Արգանդի վզիկի ինվազիվ քաղցկեղ ունեցող կանանց 35%-ը ունեն ախտադարձի մեծ հավանականություն[91]։

Երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում 5 տարվա ապրելիությունը սպիտակամորթների համար կազմում է 69%, իսկ սևամորթ կանանց համար 57%[92]։

Պարբերական սկրինինգների նպատակն է վաղ հայտնաբերել նախաքաղցկեղային փոփոխությունները և վաղ փուլի քաղցկեղը։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Մեծ Բրիտանիայում վզիկի քաղցկեղի սկրինինգը ամեն տարի փրկում է 5000 կյանք[93]։ Մեծ Բրիտանիայում արգանդի վզիկի քաղցկեղից ամեն տարի մահանում է մոտ 1000 կին։ Բոլոր հյուսիսային պետությունները ունեն վզիկի քաղցկեղի սկրինինգի ծրագրեր[94]։ Հյուսիսային երկրներում պապ տեստը օգտագործվում է կլինիկայում1960-ական թվականներին[94]։

Աֆրիկայում ախտորոշումը բավականին վատ է, քանի որ այն հաճախակի կատարվում է հիվանդության վերջին փուլերում[95]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2004 թվականին կատարված տարիքային բաշխվածությունը վզիկի քաղցկեղ ունեցողների մոտ[96]

     տվյալներ չկան      <2.4      2.4-4.8      4.8-7.2      7.2-9.6      9.6-12      12-14.4

     14.4-16.8      16.8-19.2      19.2-21.6      21.6–24      24–26.4      >26.4

Արգանդի վզիկի քաղցկեղի տարածվածությունը աշխարհում համարվում է քաղցկեղի և մահվան չորրորդ ամենահաճախ հանդիպող պատճառը կանանց մոտ[7]։ 2012 թվականին վզիկի քաղցեղի 528,000 դեպքից մահվան դեպքերի թիվը կազմում է 266,000[7]։ Այն կանանց երկրորդ ամենահաճախ հանդիպող քաղցկեղն է, կրծքագեղձի քաղցկեղից հետո և կազմում է 8% քաղցկեղի ընդհանուր դեպքերի և մահերի մեջ կանանց մոտ[16]։ Վզիկի քաղցկեղի 80%-ը հանդիպում է զարգացող երկրներում[97]։ Այն ամենահաճախ հայտնաբերվող ուռուցքն է հղիության ընթացքում՝ 100,000-ից 1,5-12 հանդիպման հաճախականությամբ[98]։

Ավստրալիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2005 թվականին Ավստրալիայում նկարագրվել է 734 դեպք։ 1991 (1991–2005) թվականներին սկսված սրինինգի շնորհիվ ամեն տարի արգանդի վզիկի քաղցկեղի դեպքերի թիվը նվազել է 4.5%-ով[99]։ Տարեկան երկու անգամ կանոնավոր պապ տեստը նվազեցնում է արգանդի վզիկի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը մինչև 90% և ամեն տարի փրկում է 1,200 արգանդի վզիկի քաղցկեղ ունեցող ավստրալացի կանանց մահից[100]։ Կանխատեսվում է, որ 2028 թվականին 100,000 կնոջ հաշվարկով նոր դեպքերի թիվը կպակասի 4-ով, շնորհիվ առաջնային սկրինինգի[101]։

Կանադա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2008 թվականին Կանադայում ախտորոշվել է 1,300 դեպք, որից 380-ը ավարտվել է մահով[102]։

Հնդկաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստանում վզիկի քաղցկեղի դեպքերը շատանում են, բայց տարիքի հետ կապված օրինաչափությունը նվազում է[103]։ Պահպանակաների կիրառումը կանանց պոպուլյացիայի մոտ բարելավել է վզիկի քաղցկեղ ունեցողների ապրելիությունը[104]։

Եվրոպական միություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպական միությունում 2004 թվականին մոտ 34,000 նոր դեպքեր են հայտնաբերել և շուրջ 16,000 մահ է գրանցվել[51]։

Միացյալ Թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացյալ Թագավորությունում արգանդի վզիկի քաղցկեղը համարվում է 12-րդ ամենահաճախ հանդիպող քաղցկեղը (2011 թվականին շուրջ 3,100 կանանց մոտ ախտորոշվել է) և ուռուցքներից մահացության շուրջ 1%-ն է կազմում (2012 թվականին մոտ 920 մահվան դեպք)[105]։ 1988-1997 թվականներին նկատվել է 42% նվազում շնորհիվ Ազգային Առողջապահության համակարգի սկրինինգային ծրագրի, որը կատարվում է բարձր ռիսկի խմբի կանանց (25–49 տարեկան) ամեն 3 տարին մեկ անգամ, իսկ 50–64 տարեկաններին 5 տարին մեկ անգամ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում 2015 թվականին գնահատվել է 12,900 նոր դեպք և 4,100 մահ վզիկի քաղցկեղից[33] Այն 8-րդ ամենատարածված քաղցկեղն է կանանց մոտ ԱՄՆ-ում։ Ախտորոշման պահին կանանց միջին տարիքը 48-ն է։ Իսպանացի կանանց մոտ ավելի շատ է ախտորոշվում արգանդի վզիկի քաղցկեղ, քան ընդհանուր պոպուլյացիայի մոտ[15]։ 1998 թվականին ԱՄՆ-ում ախտորոշվել է 12,800 դեպք և 4,800 մահ[18]։ Կանանց վերարտադրողական օրգանների քաղցկեղների մեջ այն ավելի քիչ է հանդիպում, քան էնդոմետրիումի և ձվարանի քաղցկեղը։ 2004 թվականին ԱՄՆ-ում 100,000 կնոջից ամեն 7-րդի մոտ ախտորոշվել է արգանդի վզիկի քաղցկեղ[106]։ Լայնատարած պապ տեստի շնորհիվ վերջին 50 տարիների ընթացքում վզիկի քաղցկեղը նվազել է 74%-ով [107]։ Արգանդի վզիկի քաղցկեղի կանխարգելման և բուժման տարեկան ծախսը կազմում է 6 տրիլիոն դոլլար[107]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • մ․թ․ա․ 400 թվական— Հիպոկրատը նշել է, որ արգանդի վզիկի քաղցկեղը անբուժելի է
  • 1925 թվական — Հինսելմանը հայտնաբերել է կոլպոսկոպը
  • 1928 թվական— Պապանիկոլաուն հայտնաբերել է Պապանիկոլաու մեթոդը
  • 1941 թվական— Պապանիկոլաուն և Տրաուտը սկսել են պապ տեստով սկրինինգը
  • 1946 թվական— էյրի շպատելով վերցվել է վզիկի քերուկ, որը օգտագործել են պապ տեստով հետազոտելու համար
  • 1951 թվական—Ստացվել է առաջին in-vitro բջջային սերունդը՝ HeLa-ը, որը ստացել են վզիկի քաղցկեղի կենսազննումից
  • 1976 թվական—Հարալդ զուր Հաուզենը և Գիզմանը հայտնաբերել են մարդու պապիլոմա վիրուսի ԴՆԹ-ն վզիկի քաղցկեղից, հետագայում Հաուզենը իր աշխատանքի համար ստացավ Նոբելյան մրցանակ[108]։
  • 1988 թվական—Պապ տեստի արդյունքների գնահատման համար ստեղծվեց Բետեսդա համակարգը
  • 2006 թվական—Սննդի և դեղերի վարչակազմը հաստատեց առաջին պատվաստումը մարդու պապիլոմա վիրուսի դեմ

20-րդ դարի սկզբնական շրջանում համաճարակաբանները նշել են, որ վզիկի քաղցկեղը առաջանում է սեռական ճանապարհով։

Ամփոփելով՝

  1. Արգանդի վզիկի քաղցկեղը ավելի հաճախ հանդիպում է կին մարմնավաճառների մոտ
  2. Այն հազվադեպ է հանդիպում միանձնուհիների մոտ, բացառություն են կազմում նրանք, ովքեր նախքան մենաստան գնալը ունեցել են սեռական հարաբերություններ (Ռիգոնին 1841 թվականին)
  3. Ավելի տարածված է տղամարդկանց երկրորդ կանանց մոտ, ում առաջին կանայք մահացել են արգանդի վզիկի քաղցկեղից
  4. Հազվադեպ է հանդիպում հրեա կանանց մոտ[109]
  5. 1935 թվականին Սիվերթոնը և Բերին հայտնաբերել են ճագարի պապիլոմա վիրուսի և ճագարների մոտ մաշկի քաղցկեղի միջև կապ (Մարդու պապիլոմա վիրուսը տեսակ-սպեցիֆիկ է և հետևաբար չի կարող փոխանցվել ճագարներին[փա՞ստ]։

Այս պատմական տվյալները ցույց են տալիս, որ արգանդի վզիկի քաղցկեղը կարող է առաջանալ սեռական ճանապարհով փոխանցվող գործոնով։ 1940-ական և 1950-ական թվականներին կատարված հետազոտությունը համարել է արգանդի վզիկի քաղցկեղը սմեգմա (օրինակ՝ Heins et al. 1958)[110]։ 1960-ական և 1970-ական թվականներին ենթադրում էին, որ հասարակ հերպես վիրուսն է հիվանդության պատճառը, քանի որ այն կարող է գոյատևել կանացի վերարտադրողական ուղիներում, փոխանցվում է սեռական ճանապարհով և առկա է ցածր սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշ ունեցողների մոտ[111]։ Հերպես վիրուսները նաև համարվում են այլ չարորակ ուռուցքների պատճառային գործոն՝ Բերկիտի լիմֆոմա, նազոֆարինգեալ կարցինոմա, Մարեկի հիվանդություն և Լյուկեի երիկամային ադենոկարցինոմա։ Հետագայում ժխտեցին հասարակ հերպես վիրուսի դերը արգանդի վզիկի քաղցկեղի առաջացման գործում։

Մարդու պապիլոմա վիրուսի նկարագրությունը էլեկտրոնային մանրադիտակով տրվել է 1949 թվականին և վիրուսի ԴՆԹ-ն անջատվել է 1963 թվականին[112]։ 1980-ական թվականներին մարդու պապիլոմա վիրուսը անջատվել է արգանդի վզիկի քաղցկեղից[113]։ Դրանից հետո հաստատվել է պապիլոմա վիրուսի առկայությունը վզիկի քաղցկեղի բոլոր դեպքերում[114]։ Մարդու պապիլոմա վիրուսի սպեցիֆիկ շճատիպերն են՝ 16, 18, 31, 45 և այլն։

1980-ական թվականներին միաժամանակ ստեղծվեց մարդու պապիլոմա վիրուսի պատվաստանյութը մի քանի հաստատություններում՝ Ջորջթաունի համալսարանի բժշկական կենտրոնում, Ռոչեստերի համալսարանում, Ավստրալիայի Քուինսլենդի համալսարանում և ԱՄՆ-ի Քաղցկեղի Ազգային ինստիտուտում[115]։ 2006 թվականին Սննդի և Դեղերի վերահսկման վարչությունը հաստատել է մարդու պապիլոմա վիրուսի առաջին կանխարգելիչ պատվաստանյութը՝ Գարդասիլը։

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրալիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրալիայում բնիկ կանայք մոտ հինգ անգամ ավելի հակված են մահանալու վզիկի քաղցկեղից, քան ոչ բնիկները, քանի որ նրանք պարբերաբար չեն կատարում պապ տեստ[116]։ Մի քանի գործոններ կան, որոնք հետ են պահում կանանց պարբերաբար հետազոտվել՝ ամաչելը, հոգնածությունը, միջամտության նկատմամբ վախը և տեղացիների հասարակությունում այս թեմայի քննարկման զգայունությունը[117]։ Այս ամենի վրա ազդում է նաև սկրինինգ կատարելու դժվարությունները, օրինակ՝ տրանսպորտի անհասանելիությունը, պապ տեստ կատարող մասնագետների և գինեկոլոգների քիչ քանակը[117]։

Ավստրալիական արգանդի վզիկի քաղցկեղի կազմակերպությունը, որը հիմնադրվել է 2008 թվականին, զբաղվում է կանանց մոտ արգանդի վզիկի քաղցկեղի սահմանափակման և դրա հետ կապված առողջական խնդիրներով[118]։ Իան Ֆրազերը, ով Գարդասիլի ստեղծողներից մեկն է համարվում է այս կազմակերպության խորհրդատուներից մեկը[119]։ Ավստրալիայի վարչապետ Ջոն Հովարդի կնոջ՝ Ջանետ Հովարդի մոտ 1996 թվականին ախտորոշվել է արգանդի վզիկի քաղցկեղ և նա առաջին անգամ բարձրաձայնել է այդ մասին 2006 թվականին[120]։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2007 թվականին ամերիկյան հետազոտություններից մեկը հայտնաբերել է ընդամենը 40% կանանց, ովքեր լսել էին մարդու պապիլոմա վիրուսի մասին և կեսից քիչը գիտեր, որ այն առաջացնում է արգանդի վզիկի քաղցկեղ[121]։ 1975-2000 թվականներին երկայնակի հետազոտությունը հայտնաբերել է, որ ցածր սոցիալ-տնտեսական մակարդակում ապրողները ունեն ավելի բարձր ռիսկ քաղցկեղը ուշ փուլերում ախտորոշելու համար և բարձր մահացություն[122]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 «Cervical Cancer Treatment (PDQ®)»։ NCI։ 2014-03-14։ Արխիվացված օրիգինալից 5 July 2014-ին։ Վերցված է 24 June 2014 
  3. «Defining Cancer»։ National Cancer Institute։ 2007-09-17։ Արխիվացված օրիգինալից 25 June 2014-ին։ Վերցված է 10 June 2014 
  4. Tarney CM, Han J (2014)։ «Postcoital bleeding: a review on etiology, diagnosis, and management.»։ Obstetrics and Gynecology International 2014: 192087։ PMC 4086375։ PMID 25045355։ doi:10.1155/2014/192087 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Robbins Basic Pathology (8th ed.)։ Saunders Elsevier։ 2007։ էջեր 718–721։ ISBN 978-1-4160-2973-1 
  6. Kufe Donald (2009)։ Holland-Frei cancer medicine. (8th ed.)։ New York: McGraw-Hill Medical։ էջ 1299։ ISBN 9781607950141։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-12-01-ին 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 World Cancer Report 2014։ World Health Organization։ 2014։ էջեր Chapter 5.12։ ISBN 978-9283204299 
  8. Dunne EF, Park IU (Dec 2013)։ «HPV and HPV-associated diseases.»։ Infectious Disease Clinics of North America 27 (4): 765–78։ PMID 24275269։ doi:10.1016/j.idc.2013.09.001 
  9. 9,0 9,1 9,2 «Cervical Cancer Treatment (PDQ®)»։ National Cancer Institute։ 2014-03-14։ Արխիվացված օրիգինալից 5 July 2014-ին։ Վերցված է 25 June 2014 
  10. 10,0 10,1 «Human Papillomavirus (HPV) Vaccines»։ National Cancer Institute։ 2011-12-29։ Արխիվացված օրիգինալից 4 July 2014-ին։ Վերցված է 25 June 2014 
  11. «FDA approves Gardasil 9 for prevention of certain cancers caused by five additional types of HPV»։ U.S. Food and Drug Administration։ 10 December 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 10 January 2015-ին։ Վերցված է 8 March 2015 
  12. Tran NP, Hung CF, Roden R, Wu TC (2014)։ Control of HPV infection and related cancer through vaccination.։ Recent Results in Cancer Research 193։ էջեր 149–71։ ISBN 978-3-642-38964-1։ PMID 24008298։ doi:10.1007/978-3-642-38965-8_9 
  13. «Cervical Cancer Prevention (PDQ®)»։ National Cancer Institute։ 2014-02-27։ Արխիվացված օրիգինալից 6 July 2014-ին։ Վերցված է 25 June 2014 
  14. 14,0 14,1 World Health Organization (February 2014)։ «Fact sheet No. 297: Cancer»։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-02-13-ին։ Վերցված է 2014-06-24 
  15. 15,0 15,1 «SEER Stat Fact Sheets: Cervix Uteri Cancer»։ NCI։ National Cancer Institute։ November 10, 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 6 July 2014-ին։ Վերցված է 18 June 2014 
  16. 16,0 16,1 World Cancer Report 2014։ World Health Organization։ 2014։ էջեր Chapter 1.1։ ISBN 978-9283204299 
  17. «Cervical cancer prevention and control saves lives in the Republic of Korea»։ World Health Organization։ Վերցված է 1 November 2018 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 «Cervical cancer»։ Am Fam Physician 61 (5): 1369–76։ 2000։ PMID 10735343։ Արխիվացված օրիգինալից 2005-02-06-ին 
  19. Jr Charles E. Carraher (2014)։ Carraher's polymer chemistry (Ninth ed.)։ Boca Raton: Taylor & Francis։ էջ 385։ ISBN 9781466552036։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-10-22-ին 
  20. «Cervical Cancer Symptoms, Signs, Causes, Stages & Treatment»։ medicinenet.com 
  21. «Cervical Cancer Prevention and Early Detection»։ Cancer։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-07-10-ին 
  22. «Cervical Cancer Prevention and Early Detection»։ Cancer։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-07-10-ին 
  23. 23,0 23,1 «Smoking habit, immune suppression, oral contraceptive use, and hormone replacement therapy use and cervical carcinogenesis: A review of the literature»։ Gynecological Endocrinology 27 (8): 597–604։ 2011։ PMID 21438669։ doi:10.3109/09513590.2011.558953 
  24. Stuart Campbell, Ash Monga (2006)։ Gynaecology by Ten Teachers (18 ed.)։ Hodder Education։ ISBN 978-0-340-81662-2 
  25. «Cervical Cancer Symptoms, Signs, Causes, Stages & Treatment»։ medicinenet.com 
  26. Dillman edited by Robert K. Oldham, Robert O. (2009)։ Principles of cancer biotherapy (5th ed.)։ Dordrecht: Springer։ էջ 149։ ISBN 9789048122899։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-10-29-ին 
  27. «What Causes Cancer of the Cervix?»։ American Cancer Society։ 2006-11-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-10-13-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  28. «Papanicolaou test screening and prevalence of genital human papillomavirus among women who have sex with women»։ Am J Public Health 91 (6): 947–52։ 2001։ PMC 1446473։ PMID 11392939։ doi:10.2105/AJPH.91.6.947 
  29. «HPV Type-Detect»։ Medical Diagnostic Laboratories։ 2007-10-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-09-27-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  30. Gottlieb Nicole (2002-04-24)։ «A Primer on HPV»։ Benchmarks։ National Cancer Institute։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-10-26-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  31. «Epidemiologic classification of human papillomavirus types associated with cervical cancer»։ N. Engl. J. Med. 348 (6): 518–27։ 2003։ PMID 12571259։ doi:10.1056/NEJMoa021641 
  32. «HPV-mediated cervical carcinogenesis: concepts and clinical implications»։ J. Pathol. 208 (2): 152–64։ 2006։ PMID 16362994։ doi:10.1002/path.1866 
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 33,5 33,6 33,7 National Institutes of Health, National Cancer Institute: PDQ® Cervical Cancer Prevention Archived 2015-04-08 at the Wayback Machine.. Bethesda, MD: National Cancer Institute. Date last modified 12/17/2015. Accessed 05/20/2015.
  34. «Primary Prevention of Cervical Cancer: American Society of Clinical Oncology Resource-Stratified Guideline»։ Journal of Global Oncology 3 (5): 611–634։ October 2017։ PMC 5646902 ։ PMID 29094100։ doi:10.1200/JGO.2016.008151 
  35. 35,0 35,1 35,2 «The role of co-factors in the progression from human papillomavirus infection to cervical cancer»։ Gynecologic Oncology 128 (2): 265–270։ 2013։ ISSN 0090-8258։ PMC 4627848։ PMID 23146688։ doi:10.1016/j.ygyno.2012.11.003 
  36. «Risk Factors for Cervical Human Papillomavirus Infection and High-Grade Intraepithelial Lesion in Women Aged 20 to 31 Years in Germany»։ International Journal of Gynecological Cancer 23 (3): 519–526։ 2013։ ISSN 1048-891X։ PMID 23360813։ doi:10.1097/IGC.0b013e318285a4b2 
  37. 37,0 37,1 37,2 «Smoking habit, immune suppression, oral contraceptive use, and hormone replacement therapy use and cervical carcinogenesis: a review of the literature»։ Gynecological Endocrinology 27 (8): 597–604։ 2011։ ISSN 0951-3590։ PMID 21438669։ doi:10.3109/09513590.2011.558953 
  38. 38,0 38,1 «Detection and typing of human papillomavirus DNA in uterine cervices with coexistent grade I and grade III intraepithelial neoplasia: biologic progression or independent lesions?»։ European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology 121 (1): 99–103։ 2005։ ISSN 0301-2115։ PMID 15949888։ doi:10.1016/j.ejogrb.2004.11.024 
  39. 39,0 39,1 «Risk for cervical intraepithelial neoplasia grade 3 or worse in relation to smoking among women with persistent human papillomavirus infection»։ Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention 21 (11): 1949–55։ 2012։ PMC 3970163։ PMID 23019238։ doi:10.1158/1055-9965.EPI-12-0663 
  40. Cecil Medicine: Expert Consult Premium Edition . 1437736084, 9781437736083. Page 1317.
  41. Berek and Hacker's Gynecologic Oncology. 0781795125, 9780781795128. Page 342
  42. Cronjé H.S. (February 2004)։ «Screening for cervical cancer in developing countries»։ International Journal of Gynecology & Obstetrics 84 (2): 101–108։ PMC 1882302։ PMID 14871510։ doi:10.1016/j.ijgo.2003.09.009 
  43. Sellors JW (2003)։ «Chapter 4: An introduction to colposcopy: indications for colposcopy, instrumentation, principles and documentation of results»։ Colposcopy and treatment of cervical intraepithelial neoplasia: a beginners' manual։ ISBN 978-92-832-0412-1 
  44. H. K. Pannu, F. M. Corl, E. K. Fishman (September–October 2001)։ «CT evaluation of cervical cancer: spectrum of disease»։ Radiographics 21 (5): 1155–1168։ PMID 11553823։ doi:10.1148/radiographics.21.5.g01se311155 
  45. 45,0 45,1 «Cancer Research UK website»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-01-16-ին։ Վերցված է 2009-01-03 
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 DeMay, M (2007)։ Practical principles of cytopathology. Revised edition.։ Chicago, IL: American Society for Clinical Pathology Press։ ISBN 978-0-89189-549-7 
  47. «Cervical Cancer»։ eMedicine։ WebMD։ 2006-07-06։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-12-09-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  48. Dolinsky Christopher (2006-07-17)։ «Cervical Cancer: The Basics»։ OncoLink (Abramson Cancer Center of the University of Pennsylvania)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-01-18-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  49. «What Is Cervical Cancer?»։ American Cancer Society 
  50. «Cervical cancer – Types and grades»։ Cancer Research UK 
  51. 51,0 51,1 «European Guidelines for Quality Assurance in Cervical Cancer Screening. Second Edition—Summary Document»։ Annals of Oncology 21 (3): 448–458։ 2010։ PMC 2826099։ PMID 20176693։ doi:10.1093/annonc/mdp471 
  52. Everett Thomas, ed. (2011)։ «Interventions targeted at women to encourage the uptake of cervical screening»։ Cochrane Database Syst Rev (5): CD002834։ PMC 4163962։ PMID 21563135։ doi:10.1002/14651858.CD002834.pub2 
  53. «European Guidelines for Quality Assurance in Cervical Cancer Screening. Second edition—summary document.»։ Annals of Oncology 21 (3): 448–58։ Mar 2010։ PMC 2826099։ PMID 20176693։ doi:10.1093/annonc/mdp471 
  54. 54,0 54,1 54,2 «Cervical Cancer Screening Guidelines for Average-Risk Women»։ cdc.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 1 February 2015-ին։ Վերցված է 8 November 2014 
  55. 55,0 55,1 55,2 Committee on Practice Bulletins—Gynecology (Nov 2012)։ «ACOG Practice Bulletin Number 131: Screening for cervical cancer.»։ Obstetrics and Gynecology 120 (5): 1222–38։ PMID 23090560։ doi:10.1097/AOG.0b013e318277c92a (inactive 2019-02-10) 
  56. «New cervical cancer screening guidelines, again»։ Obstetrics and Gynecology Clinics of North America 40 (2): 211–23։ June 2013։ PMID 23732026։ doi:10.1016/j.ogc.2013.03.001 
  57. 57,0 57,1 Curry Susan J., Krist Alex H., Owens Douglas K., Barry Michael J., Caughey Aaron B., Davidson Karina W., Doubeni Chyke A., Epling John W., Kemper Alex R., Kubik Martha, Landefeld C. Seth, Mangione Carol M., Phipps Maureen G., Silverstein Michael, Simon Melissa A., Tseng Chien-Wen, Wong John B. (21 August 2018)։ «Screening for Cervical Cancer»։ JAMA 320 (7): 674–686։ PMID 30140884 ։ doi:10.1001/jama.2018.10897 
  58. Arrossi Silvina, Temin Sarah, Garland Suzanne, Eckert Linda O'Neal, Bhatla Neerja, Castellsagué Xavier, Alkaff Sharifa Ezat, Felder Tamika, Hammouda Doudja, Konno Ryo, Lopes Gilberto, Mugisha Emmanuel, Murillo Rául, Scarinci Isabel C., Stanley Margaret, Tsu Vivien, Wheeler Cosette M., Adewole Isaac Folorunso, De Sanjosé Silvia (2017)։ «Primary Prevention of Cervical Cancer: American Society of Clinical Oncology Resource-Stratified Guideline: Journal of Global Oncology: Vol 0, No 0»։ Journal of Global Oncology 3 (5): 611–634։ PMC 5646902 ։ PMID 29094100։ doi:10.1200/JGO.2016.008151 
  59. «Liquid-based cytology in cervical screening: a rapid and systematic review»։ Health Technology Assessment 4 (18): 1–73։ 2000։ PMID 10932023։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-06-11-ին 
  60. «Liquid-based cytology in cervical screening: an updated rapid and systematic review and economic analysis»։ Health Technology Assessment 8 (20): iii, 1–78։ May 2004։ PMID 15147611։ doi:10.3310/hta8200 
  61. «Liquid Based Cytology (LBC): NHS Cervical Screening Programme»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-01-08-ին։ Վերցված է 2010-10-01 
  62. 62,0 62,1 World Health Organization (2014)։ Comprehensive cervical cancer control. A guide to essential practice - Second edition։ ISBN 978-92-4-154895-3։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-05-04-ին 
  63. 63,0 63,1 «Do condoms prevent genital HPV infection, external genital warts, or cervical neoplasia? A meta-analysis»։ Sex Transm Dis 29 (11): 725–35։ 2002։ PMID 12438912։ doi:10.1097/00007435-200211000-00018 
  64. «Condom use Promotes the Regression of Cervical Intraepithelial Neoplasia and Clearance of HPV: Randomized Clinical Trial»։ International Journal of Cancer 107 (5): 811–816։ 2003։ PMID 14566832։ doi:10.1002/ijc.11474 
  65. «Semen can worsen cervical cancer»։ Medical Research Council (United Kingdom)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-08-04-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  66. «Efficacy of Human Papillomavirus Vaccines»։ International Journal of Gynecological Cancer 19 (7): 1166–76։ 2009։ PMID 19823051։ doi:10.1111/IGC.0b013e3181a3d100 
  67. «Human Papillomavirus (HPV) Vaccines: Q & A»։ Fact Sheets: Risk Factors and Possible Causes։ National Cancer Institute (NCI)։ 2009-10-22։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-06-21-ին։ Վերցված է 2009-11-11 
  68. «Sustained immunogenicity and high efficacy against HPV 16/18 related cervical neoplasia: Long-term follow up through 6.4 years in women vaccinated with Cervarix (GSK's HPV-16/18 AS04 candidate vaccine)»։ Gynecol Oncol 109: 158–159։ 2008։ doi:10.1016/j.ygyno.2008.02.017 
  69. «Committee opinion no. 467: human papillomavirus vaccination»։ Obstet Gynecol 116 (3): 800–3։ Sep 2010։ PMID 20733476։ doi:10.1097/AOG.0b013e3181f680c8 
  70. 70,0 70,1 70,2 The Asahi Shimbun (15 June 2013)։ «Health ministry withdraws recommendation for cervical cancer vaccine»։ The Asahi Shimbun։ Արխիվացված է օրիգինալից 19 June 2013-ին 
  71. «Vitamin A and risk of cervical cancer: A meta-analysis»։ Gynecologic Oncology 124 (2): 366–73։ 2011։ PMID 22005522։ doi:10.1016/j.ygyno.2011.10.012 
  72. «Vitamin or antioxidant intake (or serum level) and risk of cervical neoplasm: A meta-analysis»։ BJOG 118 (11): 1285–91։ 2011։ PMID 21749626։ doi:10.1111/j.1471-0528.2011.03032.x 
  73. Baalbergen Astrid, Veenstra Yerney, Stalpers Lukas, Baalbergen Astrid (2013)։ «Primary surgery versus primary radiotherapy with or without chemotherapy for early adenocarcinoma of the uterine cervix»։ Reviews (1): CD006248։ PMID 23440805։ doi:10.1002/14651858.CD006248.pub3 
  74. Einhorn N, Tropé C, Ridderheim M, Boman K, Sorbe B, Cavallin-Ståhl E (2003)։ «A systematic overview of radiation therapy effects in cervical cancer (cervix uteri).»։ Acta Oncologica 42 (5–6): 546–56։ PMID 14596512։ doi:10.1080/02841860310014660 
  75. Erstad Shannon (2007-01-12)։ «Cone biopsy (conization) for abnormal cervical cell changes»։ WebMD։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-11-19-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  76. Lin Yanying, Zhou Jingyi, Dai Lin, Cheng Yuan, Wang Jianliu (2017)։ «Vaginectomy and vaginoplasty for isolated vaginal recurrence 8 years after cervical cancer radical hysterectomy: A case report and literature review»։ Journal of Obstetrics and Gynaecology Research 43 (9): 1493–1497։ ISSN 1341-8076։ PMID 28691384։ doi:10.1111/jog.13375 
  77. «Early invasive carcinoma of the cervix»։ Gynecol. Oncol. 51 (1): 26–32։ 1993։ PMID 8244170։ doi:10.1006/gyno.1993.1241 
  78. Dolson Laura (2001)։ «Trachelectomy»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-09-27-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  79. 79,0 79,1 Burnett AF (2006)։ «Radical trachelectomy with laparoscopic lymphadenectomy: review of oncologic and obstetrical outcomes»։ Curr. Opin. Obstet. Gynecol. 18 (1): 8–13։ PMID 16493253։ doi:10.1097/01.gco.0000192968.75190.dc 
  80. «[Abdominal radical trachelectomy—technique and experience]»։ Ceska Gynekol (Czech) 70 (2): 117–22։ 2005։ PMID 15918265 
  81. «Vaginal radical trachelectomy: a valuable fertility-preserving option in the management of early-stage cervical cancer. A series of 50 pregnancies and review of the literature»։ Gynecol. Oncol. 98 (1): 3–10։ 2005։ PMID 15936061։ doi:10.1016/j.ygyno.2005.04.014 
  82. «Vaginal radical hysterectomy versus abdominal radical hysterectomy in the treatment of early-stage cervical cancer»։ Gynecol. Oncol. 62 (3): 336–9։ 1996։ PMID 8812529։ doi:10.1006/gyno.1996.0245 
  83. <1877::AID-CNCR17>3.0.CO;2-W/pdf «Laparoscopic vaginal radical trachelectomy: a treatment to preserve the fertility of cervical carcinoma patients»։ Cancer 88 (8): 1877–82։ 2000։ PMID 10760765։ doi:10.1002/(SICI)1097-0142(20000415)88:8<1877::AID-CNCR17>3.0.CO;2-W 
  84. «Radical trachelectomy and pelvic lymphadenectomy with uterine preservation in the treatment of cervical cancer»։ Am. J. Obstet. Gynecol. 188 (1): 29–34։ 2003։ PMID 12548192։ doi:10.1067/mob.2003.124 
  85. Waggoner Steven E (2003)։ «Cervical Cancer»։ The Lancet 361 (9376): 2217–25։ PMID 12842378։ doi:10.1016/S0140-6736(03)13778-6 
  86. Falcetta FS, Medeiros LR, Edelweiss MI, Pohlmann PR, Stein AT, Rosa DD (22 November 2016)։ «Adjuvant platinum-based chemotherapy for early stage cervical cancer.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 11: CD005342։ PMC 4164460։ PMID 27873308։ doi:10.1002/14651858.CD005342.pub4 
  87. «FDA Approves First Drug Treatment for Late-Stage Cervical Cancer»։ U.S. Food and Drug Administration։ 2006-06-15։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-10-10-ին։ Վերցված է 2007-12-02 
  88. 88,0 88,1 Sardain H, Lavoue V, Redpath M, Bertheuil N, Foucher F, Levêque J (August 2015)։ «Curative pelvic exenteration for recurrent cervical carcinoma in the era of concurrent chemotherapy and radiation therapy. A systematic review.»։ European Journal of Surgical Oncology 41 (8): 975–85։ PMID 25922209։ doi:10.1016/j.ejso.2015.03.235 
  89. «Cervical Cancer»։ Encyclopedia of Women's Health 
  90. «Cervical Cancer»։ Cervical Cancer: Cancers of the Female Reproductive System: Merck Manual Home Edition։ Merck Manual Home Edition։ Արխիվացված օրիգինալից 2006-12-16-ին։ Վերցված է 2007-03-24 
  91. «Cervical Cancer»։ Cervical Cancer: Pathology, Symptoms and Signs, Diagnosis, Prognosis and Treatment։ Armenian Health Network, Health.am։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-02-07-ին 
  92. «Cervical Cancer: Statistics | Cancer.Net»։ Cancer.Net (անգլերեն)։ 2012-06-25։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-08-27-ին։ Վերցված է 2017-08-27 
  93. «Cervical cancer statistics and prognosis»։ Cancer Research UK։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-05-20-ին։ Վերցված է 2007-03-24 
  94. 94,0 94,1 Nygård M (2011)։ «Screening for cervical cancer: When theory meets reality»։ BMC Cancer 11: 240։ PMC 3146446։ PMID 21668947։ doi:10.1186/1471-2407-11-240 
  95. Muliira RS, Salas AS, O'Brien B (2016)։ «Quality of Life among Female Cancer Survivors in Africa: An Integrative Literature Review.»։ Asia-Pacific Journal of Oncology Nursing 4 (1): 6–17։ PMC 5297234 ։ PMID 28217724։ doi:10.4103/2347-5625.199078 
  96. «WHO Disease and injury country estimates»։ World Health Organization։ 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-11-11-ին։ Վերցված է Nov 11, 2009 
  97. Kent A (Winter 2010)։ «HPV Vaccination and Testing.»։ Reviews in Obstetrics and Gynecology 3 (1): 33–4։ PMC 2876324։ PMID 20508781 
  98. Cordeiro Christina N., Gemignani Mary L. (2017)։ «Gynecologic Malignancies in Pregnancy»։ Obstetrical & Gynecological Survey 72 (3): 184–193։ ISSN 0029-7828։ PMC 5358514 ։ PMID 28304416։ doi:10.1097/OGX.0000000000000407 
  99. «Incidence and mortality rates»։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-09-12-ին 
  100. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-03-14-ին։ Վերցված է 2011-03-07 
  101. Hall Michaela (2 October 2018)։ «The projected timeframe until cervical cancer elimination in Australia: a modelling study»։ Lancet։ Վերցված է 8 November 2018 
  102. «Human papillomavirus vaccine risk and reality»։ CMAJ (French) 179 (6): 503, 505։ September 2008։ PMC 2527393։ PMID 18762616։ doi:10.1503/cmaj.081238 
  103. National Cancer Registry Programme under Indian Council of Medical Research Reports
  104. Krishnatreya M, Kataki AC, Sharma JD, Nandy P, Gogoi G (2015)։ «Association of educational levels with survival in Indian patients with cancer of the uterine cervix.»։ Asian Pacific Journal of Cancer Prevention 16 (8): 3121–3։ PMID 25921107։ doi:10.7314/apjcp.2015.16.8.3121 
  105. «Cervical cancer statistics»։ Cancer Research UK։ Արխիվացված օրիգինալից 7 October 2014-ին։ Վերցված է 27 October 2014 
  106. SEER cancer statistics Archived 2017-02-03 at the Wayback Machine.
  107. 107,0 107,1 Armstrong EP (April 2010)։ «Prophylaxis of Cervical Cancer and Related Cervical Disease: A Review of the Cost-Effectiveness of Vaccination Against Oncogenic HPV Types»։ Journal of Managed Care Pharmacy 16 (3): 217–30։ PMID 20331326։ doi:10.18553/jmcp.2010.16.3.217 
  108. zur Hausen Harald (2002)։ «Papillomaviruses and cancer: from basic studies to clinical application»։ Nature Reviews Cancer 2 (5): 342–350։ ISSN 1474-1768։ PMID 12044010։ doi:10.1038/nrc798 
  109. Menczer J (February 2003)։ «The low incidence of cervical cancer in Jewish women: has the puzzle finally been solved?»։ The Israel Medical Association Journal : IMAJ 5 (2): 120–3։ PMID 12674663։ Արխիվացված օրիգինալից 8 December 2015-ին։ Վերցված է 28 November 2015 
  110. «The possible role of smegma in carcinoma of the cervix»։ American Journal of Obstetrics & Gynecology 76 (4): 726–33։ 1958։ PMID 13583012։ doi:10.1016/0002-9378(58)90004-8 
  111. Alexander ER (1973)։ «Possible Etiologies of Cancer of the Cervix Other Than Herpesvirus»։ Cancer Research 33 (6): 1485–90։ PMID 4352386 
  112. Rosenblatt Alberto, Guidi Homero Gustavo de Campos (2009-08-06)։ Human Papillomavirus: A Practical Guide for Urologists (անգլերեն)։ Springer Science & Business Media։ ISBN 9783540709749 
  113. «A papillomavirus DNA from a cervical carcinoma and its prevalence in cancer biopsy samples from different geographic regions»։ Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 80 (12): 3812–5։ 1983։ Bibcode:1983PNAS...80.3812D։ PMC 394142։ PMID 6304740։ doi:10.1073/pnas.80.12.3812  .
  114. «Prophylactic human papillomavirus vaccines»։ J. Clin. Invest. 116 (5): 1167–73։ 2006։ PMC 1451224։ PMID 16670757։ doi:10.1172/JCI28607 
  115. McNeil C (April 2006)։ «Who invented the VLP cervical cancer vaccines?»։ J. Natl. Cancer Inst. 98 (7): 433։ PMID 16595773։ doi:10.1093/jnci/djj144 
  116. Cancer Institute NSW (2013)։ «Information about cervical screening for Aboriginal women»։ NSW Government։ Արխիվացված է օրիգինալից 11 April 2013-ին 
  117. 117,0 117,1 Mary-Anne Romano (17 October 2011)։ «Aboriginal cervical cancer rates parallel health inequity»։ Science Network Western Australia։ Արխիվացված է օրիգինալից 14 May 2013-ին 
  118. Australian Cervical Cancer Foundation։ «Vision and Mission»։ Australian Cervical Cancer Foundation։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 May 2013-ին 
  119. Australian Cervical Cancer Foundation։ «Our People»։ Australian Cervical Cancer Foundation։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 May 2013-ին 
  120. Gillian Bradford (16 October 2006)։ «Janette Howard speaks on her battle with cervical cancer»։ Australian Broadcasting Corporation։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 November 2012-ին 
  121. «What do women in the U.S. know about human papillomavirus and cervical cancer?»։ Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev. 16 (2): 288–94։ 2007։ PMID 17267388։ doi:10.1158/1055-9965.EPI-06-0756 
  122. Singh Gopal K., Miller Barry A., Hankey Benjamin F., Edwards Brenda K. (2004-09-01)։ «Persistent area socioeconomic disparities in U.S. incidence of cervical cancer, mortality, stage, and survival, 1975–2000»։ Cancer (անգլերեն) 101 (5): 1051–1057։ ISSN 1097-0142։ PMID 15329915։ doi:10.1002/cncr.20467