Մեջքի ցավ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մեջքի ցավ
Arm Spinal column curvature 2011.png
Ողնաշարի հատվածները
Ենթադասցավ և dorsopathy?
Բժշկական մասնագիտությունՕրթոպեդիա
Back pain Վիքիպահեստում

Ցավ, որը զգացվում է մեջքի շրջանում։ Կախված վնասված հատվածից, առանձնացնում են պարանոցի ցավ (պարանոցային հատված), մեջքի միջին ցավ (կրծքային հատված), մեջքի ստորին ցավ (գոտկային հատված) և պոչուկային ցավ (պոչուկոսկոր կամ սրբանային հատված)[1]։ Գոտկային շրջանը ցավի առաջացման ամենատաճախ հատվածն է, քանի որ այն իր վրա է պահում մարմնի վերին կեսի ամբողջ ծանրությունը[2]։ Տևողությունից կախված, մեջքի ցավը կարող է լինել սուր, ենթասուր կամ քրոնիակական։ Ցավը կարող է նկարագրվել որպես բութ, կրակող, խոցող ցավ կամ այրոցի զգացում։ Նշված զգացողությունները կարող են ճառագայթել դեպի բազուկ կամ ձեռք, ինչպես նաև ազդր կամ ոտնաթաթ և կարող են ուղեկցվել թմրածությամբ[1] և/կամ մկանային թուլությամբ։

Մեջքի ցավը կարող է առաջանալ մեջքի մկաններից, նյարդերից, ոսկրերից, հոդերից կամ այլ կառուցվածքային տարրերից։ Որոշ ներքին օրգանների՝ լեղապարկի, ենթաստամոքսային գեղձի, աորտայի կամ երիկամների վնասումը նույնպես կարող է ուղեկցվել մեջքի շրջանում ցավերով։

Մեջքի ցավը բավական տարածված խնդիր է։ Չափահաս բնակչության տասից ինը կյանքում առնվազն մեկ անգամ առնչվում է մեջքի ցավի հետ[3]։ Որոշ հաշվարկներով ԱՄՆ բնակչության մինչև 95%-ը իր կյանքում առնվազն մեկ անգամ ունենում է մեջքի ցավ[2]։ Մեջքի ցավը քրոնիկ ցավի ամենահաճախակի հանդիպող տեսակն է և ամենաշատն է նպաստում աշխատանքից բացակայելուն և անաշխատունակության[2]։ Այնուամենայնիվ, մեջքի ցավը շատ հազվադեպ է բերում մշտական հաշմանդամության։ Միջողնայնին ճողվածքների կամ ստենոզի (նեղացման) դեպքերի մեծ մասում, մեջքի ցավի բուժման արդյունավետությունը մեկ տարվա կտրվածքով նույնն է անկախ բուժման տարբերակից՝ հանգիստ կենսակերպ, դեղորայքային, թե վիրաբուժական բուժում։ ԱՄՆ-ում սուր գոտկային ցավը հանդիսանում է բժշկին դիմելու հինգերորդ ամենահաճախ և աշխատանքից բացակայությունների 40%-ի պատճառ[4]։ Ավելին, մեջքի ցավը համաշխարհային մակարդակով անաշխատունակության միակ գերակայող պատճառն է[5]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախտորոշման և բուժման պրոցեսը հեշտացնելու նպատակով մեջքի ցավը դասակարգում են տարբեր մեթոդներով։ Ամենաընդունված տարբերակը՝ դասակարգումն է ըստ տևողության։ Սուր ցավը տևում է մինջի 12 շաբաթ, ենթասուր ցավը վերաբերում է սուր ցավի երկրորդ կեսին (6-12 շաբաթ), իսկ քրոնիկ ցավը 12 և ավելի շաբաթ տևողությամբ ցավն է[6]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

85% դեպքերում հայտնաբերվել որևէ ֆիզիոլոգիական պատճառ չի հաջողվում[7]։

Մեջքի ցավի առաջացման բազմաթիվ պատճառներ կան, օրինակ՝ վարակներ, մեխանիկական վնասում, աուտոիմուն բորբոքում և այլն[8]։ Ցավի աղբյուր կարող են լինել ինչպես ողնաշարը, նյարդային արմատիկները, ողնուղեղը կամ մկանները, այնպես էլ խոշոր արյունատար անոթները և ներքին օրգանները[8]։ Առողջ միջողնային սկավառակները աղքատ են նյարդավորված և ունեն ցածր զգայունություն ցավի նկատմամբ։ Անհայտ պատճառներով, վնասման ժամանակ դրանք դառնում են խիտ նյարդավորված և գերզգայուն ցավային ազդակների նկատմամբ[9]։ Օստեոպորոզի ժամանակ ոսկրերը դառնում են ավելի փխրուն և դրանցում կարող են առաջանալ փոքր ճեղքեր կամ կոտրվածքներ՝ հարուցելով ցավ[10]։ Ողնաշարի հոդերում առաջոցող հոդաբորբերը (արթրիտ) նույնպես կարող են մեջքի ցավի պատճառ հանդիսանալ[10]։ Ողնաշարի սինովեալ հոդերը, օրինակ՝ աղեղ-ելունային հոդը (articulationes zygapophysiales), հայտնի են որպես քրոնիկ գոտկային ցավերի դեպքերի մոտ մեկ երրորդի և գերձգմանը հաջորդող պարանոցային ցավերի մոտ կեսի պատճառ[11]։

Մարդկանց մոտ 98%-ի մոտ ախտորոշվում է յուրահատուկ, սուր մեջքի ցավ, ինչի հիմքում չկա ոչ մի լուրջ ախտաբանություն[12]։ Մնացած 2%-ը կրում են երկրորդային բնույթ, որոնց մոտ կեսը (ընդհանուրի 1%-ը) քաղցկեղների, լուրջ ինֆեկցիաների (օստեոմիելիտ, էպիդուրալ թարախակույտ և այլն) հետևանք են[13]։

Մեջքի ցավի պատճառ կարող է հանդիսանալ միջջողնային սկավառակների սեղմումը մոտակա ողերի մարմինների միջև։

Մեջքի ցավը կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ ոչ արմատիկային (ոչ ռադիկուլյար) և արմատիկային (ռադիկուլոպաթիա)։ Ռադիկուլոպաթիան առաջոնում է միջողնային նյարդերի արմատիկների գրգռումից, որի հետևանքով առաջանում են նյարդաբանական ախտանիշներ, ինչպիսիք են թմրածություն կամ ծակծկոց։ Ռադիկուլոպաթիայի ամենահաճախ հանդիպող պատճառներն են միջողնային ճողվածքը և միջողնային անցքերի նեղացումը[8]։ Ոչ արմատիկային ցավերը առավել հաճախ հանդիպում են մեջքի մկանների և կապանների վնասվածքների ժամանակ, ինչպես նաև ողնաշարի դեգեներատիվ հիվանդության ու միջողնային ճողվածքների ժամանակ[8]։ Սպոնդիլոզը կամ ողնաշարի դեգեներատիվ հիվանդությունը առաջանում է, երբ միջողային սկավառակները ենթարկվում են կազմափոխության (դեգեներացիայի), ինչի հետևանքով տուժում է սկավառակի տատանումները մեղմացնող ֆունկցիան։ Գոյություն ունի ուղիղ համեմատական կապ միջողնային տարածության փոքրացման և գոտկային ցավի ուժգնության մեջ[14]։ Միջողային տարածությունը նեղանալով ճնշում և գրգռում է այտեղով անցնող նյարդին[15]։

Մեջքի ցավ կորող է լինել նաև այլ աղբյուրներց դեպի մեջք տարածվող ցավի դեպքում։ Որովայնային աորտայի անևրիզմայի վնասումը կամ երիկամային խիթը նույնպես կարող են առաջացնել ցավեր մեջքի շրջանում[8]։

Մեջքի ցավի մեկ այլ պատճառ կարող է լինել առողջ օրգանիզմում կենտրոնական սենսիտիզացիան (գերգրգռումը), երբ նախկինում եղած վնասումը երկարատև առաջացրել է ցավի նկատմամբ գերզգայուն վիճակ։ Այդ իրավիճակում ցավը պահպանվում է նույնիսկ լրիվ առողջացումից հետո[16]։ Կենտրոնական սենսիտիզացիայի բուժման մեջ սովորաբար կիրառվում են հակադեպրեսանտներ և այլ կենտրոնական ազդեցության դեղեր[17]։

Ռիսկի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարպակալումը, նստակյաց կենսակերպը և ֆիզիկական վարժանքների պակասը հանդիսանում են ռիսկի գործոններ մեջքի ցավի առաջացման համար[2]։ Ծխողների մոտ մեջքի ցավը ավելի հաճախ է հանդիպում[18]։ Կեցվածքի փոփոխությունը և քաշի ավելացումը հղիության ժամանակ նույնպես նպաստում են մեջքի ցավի առաջացմանը։ Ընդհանուր առմամաբ հոգնածությունը կարող է նպաստել ցավի ուժեղացմանը[2]։

Որոշ հետազոտություններ պնդում են, որ հոգեսոցիալական գործոնները, ինչպիսիք են սթրեսը աշխատավայրում կամ վատ հարաբերությունները ընտանիքի ներսում, ավելի շատ են հարաբերվում մեջքի ցավի հետ, քան կառուցվածքային շեղումները, որոնք կարելի է հայտնաբերել ռենտգեն կամ այլ վիզուալիզացիոն հետազոտություններով[19][20][21][22]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առավել հաճախ գոտկային ցավերի դեպքում մասնագետները խորհուրդ են տալիս չփնտրել ցավի առաջացման պատճառը, այլ միանգամից սկսել բուժումը։ Դա նշանակում է, որ կարևոր չէ ցավի հիմքում ընկած հիվանդության առկայությունը։ Մեծամասամբ մեջքի ցավը ինքնուրույն անցնում է մի քանի շաբաթում։ Սովորաբար, այն պացիենտները, որոնք բուժումը սկսելուց առաջ մանրամասն հետազոտվում են, չեն տարբերվում իրենց բուժման արդյունավետությամբ չհետազոտված պացիենտներից[23]։

Լաբորատոր հետազոտություններում կարելի է ընդգրկել, լեյկոցիտների հաշվարկ, Էրիտրոցիտների նստեցման արագություն (ԷՆԱ) և C-ռեակտիվ սպիտակուց (CRP)[8]։

CT scan of the spine, showing calcification of the longitudinal posterior ligament.

Կարմիր դրոշակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճառագայթային ախտորոշման մեթոդները սովորաբար անհարաժեշտ չեն ախտորոշման և բուժման սկզբնական փուլերում։ Այուամենայնիվ, եթե առկա են «կարմիր դրոշակ» ախտանիշներ, ապա խորհուրդ է տրվում իրականացնել ռենտգեն հետազոտություն, համակարգչային շերտագրություն (ՀՏ) կամ մագնիսա-ռեզոնասային շերտագրություն։

Կարմիր դրոշակներն են[8][24].

  • Քաղցկեղ անամնեզում
  • Քաշի անհասկանալի կորուստ
  • Իմունիտետի ընկճում (իմունոսուպրեսիա)
  • Միզային վարակներ
  • Թմրանյութերի ներերակային օգտագործում
  • Կորտիկոստերոիդների երկարատև օգտագործում
  • Ցավը չի ապաքինվում բուժման ֆոնի վրա
  • Անամնեզում նշանակալի վնասվածքի առկայություն
  • Ոչ նշանակալի վնասվածքներ ծերերի կամ օստեոպորոզին կակված անձանց շրջանում
  • Սուր առաջացած միզակապություն, անմիզապահություն, հետանցքի սեխմանի թուլացում կամ անկղապահություն
  • Հանկարծակի անզգայացում
  • Զանգվածային կամ հարաճող շարժողական անբավարարություն ստորին վերջույթներում։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չափավոր ապացուցողականություն ունի այն կարծիքը, որ հիվանդության մասին պացիենտին կրթումը և պարբերաբար կատարվող վարժությունները կարող են նվազեցնել գոտկային ցավերի դրվագների առաջացման հաճախությունը։ Միայն վարժությունների կատարումը կանխարգելման հարցում ունի ցածր ապացուցողականություն[25]։

Վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեջքի ցավով պացիենտների վարման նպատակներն են.

  • հասնել առավելագույն ցավազրկման, որքան հնարավոր է արագ
  • վերականգնել անհատի ամենօրյա գործունեության կարողությունը
  • օգնել պացիենտին հաղթահարել մնացորդային ցավը
  • գնահատել բուժման կողմնակի էֆեկտները
  • հեշտացնել բուժման ճանապարհին ծառացած իրավական և սոցիոէմոցիոնալ խոչընդոտների հաղթահարումը։

Որոշ դեպքերում՝ նպատակը ցավի վերահսկումն է և միաժամանակ վերականգնողական բուժման անցկացումը, որը կարող է նպաստել երկարատև ապաքինման։ Ոմանց մոտ կարևոր նպատակ է բուժումը իրականացել կոնսերվատիվ և խուսափել վիրաբուժական միջամտություններից, իսկ այլ դեպքերում նախապատվությունը տրվում է վիրահատական բուժմանը, որպես լավ զգալու արագ ճանապարհ[26]։

Ոչ բոլոր բուժումներն են աշխատում բոլոր անհատների համար հավասարապես, այդ իսկ պատճառով, շատերը կարիք են ունենում փորձել տարբեր բուժման սխեմաներ և ընտրել իրենց համար լավագույն տարբերակը։ Հիվանդության ներկա փուլը (սուր, քրոնիկ) նույնպես կարևոր է բուժման գործելակերպի ընտրության հարցում։

Ոչ դեղորայքային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեջքի ցավը սովորաբար դեղորայքային բուժման կարիք չի ունենում, քանի որ այն հաճախ անցնում է առանց դեղորայքի օգտագործման։ Մակերեսային տաքացումները, մերսումը, ասեղնաբուժություն կարող են օգտակար լինել[27]։

  • Ջերմային թերապիան կարող է օգտակար լինել մկանային սպազմերի կամ նմանատիպ այլ խնդիրների ժամանակ։ Հայտնաբերված է, որ բուժումը տաքությամբ, կարող է օգտակար լինել սուր և ենթասուր գոտկային ցավերի ժամանակ[28]։
  • Կանոնավոր վարժանքները և թույլ ձգումները կարող են օգտակար լինել չբարդացած մեջքի ցավերի դեպքում և ասոցիացվում են հեռահար դրական էլքերի հետ[8]։ Ֆիզիկական բուժման մեթոդները, որոնք կնպաստեն որովայնի և ողնաշարի շրջակա մկանների ամրացմանը նույնպես կարող են օգտակար լինել[29]։ Այս վարժանքները ասոցիացվում են պացիենտների բարձր բավարարվածության հետ, սակայն ապացուցված չէ, որ դրանք նպաստում են ֆունկցիոնալ վերականգմանը[8]։ Հետազոտություններից մեկի համաձայն ֆիզիկական վարժությունները արդյունավետ են քրոնիկ մեջքի ցավի ժամանակ, սակայն ոչ՝ սուր վիճակներում։ Այս վարծությունները պարտադիր պետք է կատարվեն որակավորված մասնագետի հսկողության տակ[30]։
  • Մերսումը կաող է նպաստել կարճատև ցավազրկման սուր ցավերի դեպքում, սակայն չի բերում ֆունկցիոնալ բարելավման[31]։ Մերսումը կարող է կարճատև ցավազրկում և ֆունկցիոնալ բարելավում ապահովել քրոնիկ և ենթացուր գոտկային ցավերի ժամանակ, սակայն ոչ ավել քան 6 ամիս տևողությամբ։ Մերսումը չպետք է նպաստի որևէ կողմնակի էֆեկտների առաջացման[31]։
  • Ասեղնաբուժությունը կարող նպաստել ցավազրկմանը, սակայն բարձր ապացուցողականությամբ լրացուցիչ հետազոտությունների կարիք կա[32]։
  • «Վերադարձ դպրոց» սխեման իր մեջ ենթադրում է պացիենտի կրթում հիվանդության մասին և ֆիզիկական վարժությունների կատարում։ 2016 թվականին կատարված գրականության ակնարկը չկարողացավ հաստատել այս մոդելի էֆեկտիվությունը, գոյություն ունեցող ինֆորմացիայի սղության պատճառով[33]։

Դեղորայքային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե ոչ դեղորայքային մեթոդները չեն օգնում, պետք է փորձել բուժել դեղերով։

  • Կմաղքային մկանները թուլացնող պրեպարատները (միոռելաքսանտներ) նույնպես ցուցված են[27]։ Դրանց կարճատև կիրառման արդյունավետությունը սուր մեջքի ցավի բուժման հարցում ապացուցված է[37]։ Այնուամենայնիվ, այս էֆեկտի հավաստիությունը կասկածի տակ է դրված և հաշվի է առնված այս դեղերի կողմանկի էֆեկտները։[35]
  • Նյարդարմատների ցավով և սուր ռադիկուլոպաթիայով պացիենտների մոտ ստերոիդների, օրինակ՝ դեքսամետազոնի, մեկանգամյա օգտագործումը կարող է նպաստել ցավի թեթևացմանը[8]։
  • Ստերոիդների վերկարծրենային (էպիդուրալ) ներմուծումը (ՍՎՆ) օգնում նվազեցնել բորբոքումը, թուլացնել ցավը և վերականգնել ֆունկցիան[38]։ ՍՎՆ-ն երկար ժամանակ կիրառվել է մեջքի ցավի բուժման համար, սակայն վերջին գժհետազոտությունները պարզել են, որ այն այդքան էլ արդյունավետ չէ գոտկային ցավի բուժման համար[39]։

Վիրահատական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեջքի ցավի վիրահատական բուժումը կիրառվում է վերջին հերթով, երբ առկա է լուրջ նյարդաբանական դեֆիցիտ[29]։ 2009 թ. իրականացված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ որոշ ախտորոշումների դեպքում վիրաբուժական բուժումը ավելի արդյունավետ է քան մյուս հայտնի բուժումները, սակայն երկարատև հեռանկարում վիրաբուժական բուժման առավելությունները այդքան էլ մեծ չէ[40]։

Վիրաբուժական միջամտությունը կարող է ընտրության մեթոդ լինել ծանր միելոպաթիաների և ձիու պոչի համախտանիշի ժամանակ[29]։ Նյարդաբանակն դեֆիցիտի պատճառ կարող են հանդիսանալ մինջողնային սկավառակների ճողվածքները, ողնաշարային նեղացումը, սկավառակների դեգեներատիվ հիվանդությունները, ուռուծքները, ինֆեկցիաները և ողնուղեղային հեմատոմաները։ Այս բոլոր դեպքերում միջողնային նյարդարմատները կարող են սեղմվել և առաջացնել համապատասխան կլինիկա[29]։

Վիրաբուժական բուժման բազմաթիվ մեթոդներ կան և դրանց ընտրությունը կախված է ցավի առաջացման պատճառից։ Երբ առաջացած ճողվածքը սեղմում է նյարդային արմատիկը, այս դեպքում ցուցված է մասնակի կամ լրիվ լամինեկտոմիա կամ դիսկեկտոմիա, որոնց ժամանակ նյարդարմատը սեղմող գոյացությունը հեռացվում է[29][41]։ Ողնաշարային նեղացումների ժամանակ իրականացնում են բազմաստիճան լամինէկտոմիա, նեղացած հատվածը լայնացնելու նպատակով։ Երբ ողերը առաջացնում են նյարդարմատի արտահայտված սեղմում, ֆորամինոտոմիա կամ ֆորամինեկտոմիա վիրահատությունները ցանկալի են[29]։ Որաշ դեպքերում իրականցվում է սկավառակի ամբողջական փոխարինում պրոթեզներով, որի ժամանակ ցավի աղբյուր հանդիսացող վնասված սկավառակը փոխարինվում է, միաժամանակ պահպանելով ողնաշարի շարժունակությունը[42]։ Այն դեպքերում, երբ սկավառակը հեռացվում է ամբողջությամբ (դիսկեկտոմիա) կամ առկա է ողների անկայունություն, իրականացվում է սպոնդիլոդեզ (ոնղաշարի ֆիկսում և ամրացում, շարժունակության կորստով)։ Այն իրականացվում է հատուկ մետաղական հարմարանքներով, որոնցով, ողները ամուր միացվում են միմյանց[43]։

Եթե մեջքի ցավի պատճառը վարակն է, օռ.՝ ողնուղեղային վերկարծրենային թարախակույտ, ապա վիրահատական միջամտություն իրականացվում է հակաբիոտիկների անարդյունավետության դեպքում[29]։ Ողնուղեղային հեմատոմաների վիրահատական հեռացումը իրականացվում է, եթե արյունազեղումը ինքնուրույն չի ներծծվում[29]։

Հղիություն և մեջքի ցավ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանանց մոտ կեսը հղիության ժամանակ առնչվում են մեջքի ցավի հետ[44]։ Որոշ հետազոտություններ պնդում են, որ եթե կինը մինչ հղիությունը ունեցել է մեջքի ցավ, ապա նա գտնվում է հղիության ընթացքում մեջքի ցավի առաջացման բարձր ռիսկի խմբում[45]։ Հղիների մոտ մեկ երրորդի մոտ ցավը կարող է այնքան ուժեղ լինել, որ հանգեցնի ժամանակավոր անաշխատունակության[46][47]։ Մեջքի ցավը սովորաբար սկսվում է հղիության 18-րդ շաբաթից և իր գագաթնակետին հասնում է 24-36 շաբաթների ընթացքում[47]։ Հղիության ընթացքում մեջքի ցավով տառապող կանանց մոտ 16% նշում են հետագա մեջքի ցավ ծննդաբերությունից հետո. սա հատկապես վերաբերվում է խիստ արտահայտված ցավով տառապող կանանց[46][47]։

Հղիության կենսամեխանիկական գործոնները նպաստում են մեջքի ցավի առաջացմանը։ Այսպես. ողնաշարի գոտկային հատվածի կորության մեծացումը պտղի աճին զուգընթաց, նպաստում է մեջքի ցավի առաջացմանը[47]։ Բացի այդ, ռելաքսին կոչվող հորմոնը, որի սինթեզը աստիճանաբար աճում է հղիության ընթացքում, նպաստում է կոնքի և մեջքի գոտկային հատվածի մկանների, կապանների, ջլերի թուլացմանը։ Այս պրոցեսը շատ կարևոր է ծննդաբերության նորմալ և ապահով ընթացքի համար, սակայն միաժամանակ նպաստում է մեջքի ցավի առաջացմանը կամ ուժեղացմանը[47]։ Երբեմն կոնքի խոռոչում մեծացած արգանդը կարող է ճնշել գոտկային և սրբանային հյուսակների, ինչը ուղեկցվում է մեջքի ճառագայթող ցավով և նյարդաբանական այլ նշաններով (թմրածություն, ծակծկոց ստորին վերջույթներում)[45][47]։

Ցավը ուժգնացնող տիպիկ գործոններ են կանգնած, նստած դիրքերը, առաջ խոնարհվելը և հետ բարձրանալը, ինչպես նաև քայլելը։ Ցավը կարող է ճառագայթել դեպի կոնք և հետույք։ Գիշերային ժամերին այն կարող է քնից հանել հղիին։ Ըստ այս հատկանիշի ցավերը տարանջատում են ցերեկային կամ գիշերային ժամերին ուժգնացող[46]։

Տեղային տաքացումը, պարացետամոլը, մերսման պրոցեդուրաները կարող են մեղմացնել ցավը։ Հարկավոր է վարել հանգիստ, երբեմն անկողնային կենսակերպ և պարտադիր գտնվել բժշկի հսկողության տակ[48]։

Էկոնոմիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած, որ մեջքի ցավը չի բերում մշտական անաշխատունակության, այն ԱՄՆ-ում բժշկի դիմելության և աշխատանքից բացակայությունների մեջ մեծ բաժին է զբաղացնում, միաժամանակ հանդիսանում է անաշխատունակության բերող միակ ազդեցիկ գործոնը համաշխարհային մակարդակով[4][5]։ Համաձայն Օրթոպեդիկ վիրաբուժության ամերիկյան ակադեմիայի զեկույցի, տարեկան մեջքի ցավի պատճառով լինում եմ մոտ 12 միլիոն այց բժշկին[2]։ Գոտկային ցավերի պատճառով աշխատանքից բացակայությունները և անաշխատունակությունը տարեկան տարեկան 50 միլիարդ դոլար վնաս է պատճառում ԱՄՆ-ում[2]։ Միացյալ Թագավորություններում 1998 թվականին մեջքի ցավի պատճառով անաշխատունակության հետ կապված 1.6 միլիարդ ֆունտ է ծախսվել[2]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «Paresthesia Definition and Origin»։ dictionary.com։ Վերցված է 1 August 2015 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Church E, Odle T. Diagnosis and treatment of back pain. Radiologic Technology [serial online]. November 2007;79(2):126-204. Available from: CINAHL Plus with Full Text, Ipswich, MA. Accessed December 12, 2017.
  3. A.T. Patel, A.A. Ogle. "Diagnosis and Management of Acute Low Back Pain". American Academy of Family Physicians. Retrieved March 12, 2007.
  4. 4,0 4,1 «Comprehensive review of epidemiology, scope, and impact of spinal pain»։ Pain Physician 12 (4): E35–70։ Jul–Aug 2009։ PMID 19668291 
  5. 5,0 5,1 Institute for Health Metrics and Evaluation. "2010 Global Burden of Disease Study"
  6. Encyclopedia of Pain։ Springer Reference։ 2013 
  7. «Evidence against the use of lumbar spine radiography for low back pain»։ Clinical Radiology 59 (1): 69–76։ January 2004։ PMID 14697378։ doi:10.1016/j.crad.2003.08.012 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 8,9 Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice։ Walls, Ron M.,, Hockberger, Robert S.,, Gausche-Hill, Marianne, (Ninth ed.)։ Philadelphia, PA։ ISBN 9780323354790։ OCLC 989157341 
  9. García-Cosamalón José, del Valle Miguel E., Calavia Marta G., García-Suárez Olivia, López-Muñiz Alfonso, Otero Jesús, Vega José A. (2010-7)։ «Intervertebral disc, sensory nerves and neurotrophins: who is who in discogenic pain?»։ Journal of Anatomy 217 (1): 1–15։ ISSN 1469-7580։ PMC PMC2913007 ։ PMID 20456524։ doi:10.1111/j.1469-7580.2010.01227.x 
  10. 10,0 10,1 Ferri, F. F. (2018). Patient Teaching Guides. In Ferri's Clinical Advisor 2018. Philadelphia, PA: Elsevier. 978-0-323-28049-5
  11. Clinical anatomy of the lumbar spine and sacrum (4th ed.)։ Edinburgh: Churchill Livingstone։ 2005։ ISBN 0-443-06014-2 
  12. Slipman Curtis W., ed. (2008)։ Interventional spine : an algorithmic approach։ Philadelphia, PA: Saunders Elsevier։ էջ 13։ ISBN 978-0-7216-2872-1 
  13. «Back Pain»։ Արխիվացված օրիգինալից May 6, 2011-ին։ Վերցված է April 30, 2018 
  14. Raastad Joachim (2015)։ «The association between lumbar spine radiographic features and low back pain: A systematic review and meta-analysis»։ Seminars in Arthritis and Rheumatism 44 (5): 571–585։ PMID 25684125։ doi:10.1016/j.semarthrit.2014.10.006 
  15. Lavelle, W. F., Kitab, S. A., Ramakrishnan, R., & Benzel, E. C. (2017). Anatomy of Nerve Root Compression, Nerve Root Tethering, and Spinal Instability. In Benzel's Spine Surgery (4th ed., pp. 200-205). Philadelphia, PA: Elsevier. 978-0-323-40030-5
  16. Woolf Clifford J (2011-03-01)։ «Central sensitization: Implications for the diagnosis and treatment of pain»։ Pain 152 (3 Suppl): S2–15։ ISSN 0304-3959։ PMC 3268359։ PMID 20961685։ doi:10.1016/j.pain.2010.09.030 
  17. Verdu Bénédicte, Decosterd Isabelle, Buclin Thierry, Stiefel Friedrich, Berney Alexandre (2008-01-01)։ «Antidepressants for the treatment of chronic pain»։ Drugs 68 (18): 2611–2632։ ISSN 0012-6667։ PMID 19093703։ doi:10.2165/0003495-200868180-00007 
  18. «The association between smoking and low back pain: a meta-analysis»։ The American Journal of Medicine 123 (1): 87.e7–35։ January 2010։ PMID 20102998։ doi:10.1016/j.amjmed.2009.05.028 
  19. «Psychosocial predictors of outcome in acute and subchronic low back trouble»։ Spine 20 (6): 722–8։ March 1995։ PMID 7604349։ doi:10.1097/00007632-199503150-00014 
  20. «Discographic, MRI and psychosocial determinants of low back pain disability and remission: a prospective study in subjects with benign persistent back pain»։ The Spine Journal 5 (1): 24–35։ 2005։ PMID 15653082։ doi:10.1016/j.spinee.2004.05.250 
  21. «Cross-sectional and longitudinal associations of low-back pain and related disability with psychological distress among patients enrolled in the UCLA Low-Back Pain Study»։ Journal of Clinical Epidemiology 56 (5): 463–71։ May 2003։ PMID 12812821։ doi:10.1016/S0895-4356(03)00010-6 
  22. «Psychological distress confirmed as predictor of long-term back-related functional limitations in primary care settings»։ Journal of Clinical Epidemiology 58 (7): 714–8։ July 2005։ PMID 15939223։ doi:10.1016/j.jclinepi.2004.12.005 
  23. * Consumer Reports; American College of Physicians; Annals of Internal Medicine (April 2012), «Imaging tests for lower-back pain: Why you probably don't need them.», High Value Care (Consumer Reports), http://consumerhealthchoices.org/wp-content/uploads/2012/04/High-Value-Care-Back-Pain-ACP.pdf, վերցված է 23 December 2013 
  24. Patel ND, Broderick DF, Burns J, et al. ACR Appropriateness Criteria Low Back Pain. Available at https://acsearch.acr.org/docs/69483/Narrative/. American College of Radiology. Accessed Dec 12, 2017.
  25. «Prevention of Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-analysis»։ JAMA Internal Medicine 176: 1–10։ January 2016։ PMID 26752509։ doi:10.1001/jamainternmed.2015.7431 
  26. Baron R, Binder A, Attal N, Casale R, Dickenson AH, Treede RD (July 2016)։ «Neuropathic low back pain in clinical practice.»։ European Journal of Pain 20 (6): 861–73։ PMC 5069616 ։ PMID 26935254։ doi:10.1002/ejp.838 
  27. 27,0 27,1 27,2 Stockwell Serena (2017-05-01)։ «New Clinical Guideline for Low Back Pain Says Try Nondrug Therapies First»։ AJN, American Journal of Nursing (ENGLISH) 117 (5)։ ISSN 0002-936X։ doi:10.1097/01.naj.0000516263.01592.38 
  28. «A Cochrane review of superficial heat or cold for low back pain»։ Spine 31 (9): 998–1006։ April 2006։ PMID 16641776։ doi:10.1097/01.brs.0000214881.10814.64 
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 29,7 Wall and Melzack's textbook of pain։ McMahon, S. B. (Stephen B.) (6th ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders։ 2013։ ISBN 9780702040597։ OCLC 841325533 
  30. «Exercise therapy for treatment of non-specific low back pain»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD000335։ 2005։ PMID 16034851։ doi:10.1002/14651858.CD000335.pub2 
  31. 31,0 31,1 Furlan Andrea D., Giraldo Mario, Baskwill Amanda, Irvin Emma, Imamura Marta (2015-09-01)։ «Massage for low-back pain»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (9): CD001929։ ISSN 1469-493X։ PMID 26329399։ doi:10.1002/14651858.CD001929.pub3 
  32. Yeganeh Mohsen (May 1, 2017)։ «The effectiveness of acupuncture, acupressure and chiropractic interventions on treatment of chronic nonspecific low back pain in Iran: A systematic review and meta-analysis.»։ Complementary Therapies in Clinical Practice 27: 11–18 – via ClinicalKey 
  33. Poquet N, Lin CW, Heymans MW, van Tulder MW, Esmail R, Koes BW, Maher CG (26 April 2016)։ «Back schools for acute and subacute non-specific low-back pain.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4: CD008325։ PMID 27113258։ doi:10.1002/14651858.CD008325.pub2 
  34. «Injection therapy for subacute and chronic low-back pain»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD001824։ 2008։ PMID 18646078։ doi:10.1002/14651858.CD001824.pub3 
  35. 35,0 35,1 Sudhir Amita, Perina Debra (2018)։ Rosen's Emergency Medicine: Concepts and Clinical Practice։ ClinicalKey: Elsevier, Inc.։ էջեր 569–576 
  36. 36,0 36,1 Chaparro LE, Furlan AD, Deshpande A, Mailis-Gagnon A, Atlas S, Turk DC (27 August 2013)։ «Opioids compared to placebo or other treatments for chronic low-back pain.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (8): CD004959։ PMID 23983011։ doi:10.1002/14651858.CD004959.pub4 
  37. «Muscle relaxants for non-specific low back pain»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD004252։ 2003։ PMID 12804507։ doi:10.1002/14651858.CD004252 
  38. Campbell's operative orthopaedics։ Azar, Frederick M.,, Canale, S. T. (S. Terry),, Beaty, James H.,, Preceded by: Campbell, Willis C. (Willis Cohoon), 1880-1941. (Thirteenth ed.)։ Philadelphia, PA։ ISBN 9780323374620։ OCLC 962333989 
  39. Bradley's neurology in clinical practice։ Daroff, Robert B.,, Jankovic, Joseph,, Mazziotta, John C.,, Pomeroy, Scott Loren,, Bradley, W. G. (Walter George) (Seventh ed.)։ London։ ISBN 9780323287838։ OCLC 932031625 
  40. «Surgery for low back pain: a review of the evidence for an American Pain Society Clinical Practice Guideline»։ Spine 34 (10): 1094–109։ May 2009։ PMID 19363455։ doi:10.1097/BRS.0b013e3181a105fc 
  41. «Surgery For Back Pain»։ Վերցված է June 18, 2010 
  42. Benzel's spine surgery : techniques, complication avoidance, and management։ Steinmetz, Michael P.,, Benzel, Edward C., (Fourth ed.)։ Saint Louis։ ISBN 9780323400305։ OCLC 953660061 
  43. Burke, G.L., "Backache from Occiput to Coccyx" Chapter 9
  44. «Prevalence of back pain in pregnancy»։ Spine 16 (5): 549–52։ May 1991։ PMID 1828912։ doi:10.1097/00007632-199105000-00011 
  45. 45,0 45,1 High risk pregnancy : management options։ James, D. K. (David K.), Steer, Philip J. (4th ed.)։ St. Louis, MO: Saunders/Elsevier։ 2011։ ISBN 9781416059080։ OCLC 727346377 
  46. 46,0 46,1 46,2 Katonis P., Kampouroglou A., Aggelopoulos A., Kakavelakis K., Lykoudis S., Makrigiannakis A., Alpantaki K. (July 1, 2011)։ «Pregnancy-related low back pain»։ Hippokratia 15 (3): 205–210։ ISSN 1108-4189 
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 47,5 Practical management of pain։ Benzon, Honorio T.,, Rathmell, James P.,, Wu, Christopher L.,, Turk, Dennis C.,, Argoff, Charles E.,, Hurley, Robert W., (Fifth ed.)։ Philadelphia, PA։ ISBN 9780323083409։ OCLC 859537559 
  48. Conn's current therapy 2017։ Bope, Edward T.,, Kellerman, Rick D.,, Preceded by: Conn, Howard F. (Howard Franklin), 1908-1982.։ Philadelphia: Elsevier։ 2017։ ISBN 9780323443203։ OCLC 961064076 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]