Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ացետիլսալիցիլաթթվի` նույն ինքը Ասպիրինի, դեղահաբերը։Ասպիրինը հանդիսանում է ՈՍՀԲԴ-ի պրոտոտիպը` ինչպես իր ազդեցության մեխանիզմով, այնպես էլ կողմնակի էֆեկտներով
Ասպիրինի առաջին գովազդներից մեկը, տպագրված 1917-ին The New York Times ամսագրում` Bayer-Aspirin ֆիրմայի կողմից

Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ (ՈՍՀԲԴ) են համարվում այն դեղամիջոցները, որոնք օժտված են հակաբորբոքային, ցավազրկող և ջերմիջեցնող ազդեցություններով։ Այս խմբի դեղերի են պատկանում ասպիրինը, դիկլոֆենակը, պարացետամոլը, ինդոմետացինը, նիմեսուլիդը և այլն։ Այս խմբի դեղերը կոչվում են նաև ոչ թմրաբեր ցավազրկողներ, քանի որ համեմատած թմրաբեր ցավազրկողների հետ, դրանք՝

  • օժտված են ավելի թույլ արտահայտված ցավազրկող (անալգետիկ) ազդեցությամբ (ավելի քիչ արդյունավետ են սուր, ծանր աստիճանի վնասվածքների, այրվածքների դեպքում առաջացած ցավերի ժամանակ)
  • չեն առաջացնում էյֆորիա
  • օժտված չեն քնաբեր ազդեցությամբ
  • չեն ընկճում հազի և շնչական կենտրոնները
  • չեն առաջացնում ընտելացում և կախվածություն

Ազդեցության մեխանիզմը[խմբագրել]

Պրոստագլանդինների և լեյկոտրիենների սինթեզը

Այս խմբի դեղամիջոցները ընկճում են ցիկլօքսիգենազա (ՑՕԳ) ֆերմենտը` խաթարելով պրոստագլանդինների սինթեզը։ Թաղանթային ֆոսֆոլիպիդներից ֆոսֆոլիպազա A2 ֆերմենտի ազդեցությամբ առաջանում է արախիդոնաթթու։ Արախիդոնաթթուն ցիկլօքսիգենազայի ազդեցությամբ վերածվում է ցիկլիկ էնդոպերօքսիդների (PgG2, PGH2): Հենց այս էնդոպերօքսիդներից էլ սինթեզվում են պրոստագլանդինները` կայուն պրոստագլանդինները (PgE2, PgF2a, PgD2), պրոստացիկլինը (PgI2) և թրոմբոքսանը (TxA2)։ Պրոստագլանդինները կարևոր միացություններ են, մեծ նշանակություն ունեն օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործընթացների կարգավորման մեջ։ Սակայն նրանք համարվում են նաև բորբոքման միջնորդանյութեր (մեդիատորներ) և բորբոքային օջախում մասնակցում են բորբոքմանը բնորոշ փոփոխությունների զարգացմանը` անոթալայնացում, անոթների թափանցելիության բարձրացում, արյան պլազմայի էքսուդացիա դեպի շրջակա հյուսվածք, բորբոքային այտուցի զարգացումը։ Այտուցային հեղուկի` նյարդաթելերի վրա թողած ուղղակի ճնշիչ ազդեցության հետևանքով, ինչպես նաև պրոստագլանդինների ազդեցությամբ ցավային միջնորդանյութերի ձերբազատման խթանումը նպաստում է ցավի առաջացմանը։ Այսպիսով, այս դեղերը` բորբոքային օջախում իջեցնելով պրոստագլանդինների քանակը, թողնում են ոչ սպեցիֆիկ հակաբորբոքային ազդեցություն` ընկճելով ցավի, այտուցի, լարվածության, անոթների լայնացման և լեյկոցիտների ինֆիլտրացիայի (ներսփռման) զարգացումը։

Ջերմիջեցնող դեղամիջոցները նշանակվում են 38, 5-39 C ջերմաստիճանի դեպքում։Ցանկալի չէ կիրառել ավելի ցածր ջերմաստիճանի դեպքում, քանի որ տենդային ռեակցիան իրենից ներկայացնում է ինֆեկցիայի նկատմամբ օրգանիզմի ոչ սպեցիֆիկ պաշտպանական ռեակցիաներից մեկը։Հիպերթերմիայի ընթացքում դեպոներից ուժեղանում է լեյկոցիտների տեղափոխումը, աճում է նրանց մանրէասպան ազդեցությունը, դանդաղում է մանրէների աճն ու բազմացումը, ակտիվանում է ֆագոցիտոզը, խթանվում է օրգանիզմի սպեցիֆիկ իմուն պատասխանը, ինտերֆերոնների (ընդերածին հակավիրուսային նյութերի) առաջացումը։ Այն երեխաներին, ովքեր տառապում են սիրտ-անոթային հիվանդույուններով կամ ցնցումների նկատմամբ ունեն հակում, ջերմիջեցնող դեղերի նշանակումը ցուցված է 37, 5-38 C ջերմաստիճանի դեպքում։

Կիրառման ցուցումները[խմբագրել]

1. Որպես ցավազրկող միջոց

  • հետվիրահատական ցավեր
  • ոսկրերի, հոդերի վնասման, կապանների պատռման ժամանակ դիտվող ցավային համախտանիշ
  • ատամնացավ, գլխացավ
  • նևրալգիա, վնասվածքային բնույթի միոզիտ
  • ՈՍՀԲԴ-ի մեծամասնությունը արդյունավետ չէ ուժեղ, վիսցերալ ցավերի դեպքում (օրինակէ սուր որովայն, երիկամային խիթ, պերիկարդիտ կամ սրտամկանի ինֆարկտ)։Այս շարքից ամենաուժեղ ցավազրկող ազդեցությամբ օժտված է կետորոլակը։ Հետվիրահատական թեթև, միջին աստիճանի ցավերի դեպքում այն երբեմն փոխարինում է մորֆինին
  • սպաստիկ բնույթի ցավեր (սպազմոլիտիկների հետ կոմբինացված)

2. Որպես ջերմիջեցնող միջոց

3. Որպես հակաբորբոքային միջոց Հաճախ կիրառվում են հենաշարժական համակարգի և որոշ նյարդաբանական ախտահարումների դեպքում` միոզիտ, արթրիտ (այդ թվում ռևմատոիդ արթրիտ), արթրոզմներ, ռադիկուլիտներ, պլեքսիտներ

4. Որպես ապասենսիբիլիզացնող Կիրառվում են աուտոիմուն հիվանդությունների դեպքում`կոլագենոզներ, ռևմատոիդ արթրիտ, համակարգային կարմիր գայլախտ

5. Թրոմբոցիտների ագրեգացիայի ընկճում Այս հատկության շնորհիվ ասպիրինը նվազեցնում է կրկնակի ինֆարկտների կամ ինսուլտների զարգացման հավանականությունը։ Բացի այդ, կանխում է անգիոպլաստիկայից հետո պսակային անոթներում կրկնակի թրոմբների գոյացումը

6. Երեխաների չսերտաճած բոտալյան ծորանի փակում Բոտալյան ծորանը գտնվում է աորտայի աղեղի և թոքային զարկերակի միջև։ Ներարգանդային կյանքում այս ծորանը բաց է` շնորհիվ պրոստագլանդինների տեղային արտադրության։ Սովորաբար այն ծնվելուց հետո փակվում է։ Սակայն որոշ երեխաների մոտ դա կարող է տեղի չունենալ։ Այս դեպքում առաջին ընտրության դեղամիջոց է հանդիսանում Ինդոմետացինի ներերակային ներարկումը։ Շատ դեպքերում Ինդոմետացինի կիրառումը թույլ է տալիս խուսափել վիրահատական միջամտությունից։

7. Դիսմենորեա Դիսմենորեայի զարգացման հարցում ապացուցված է PgE2 և PgF2a դերը։ Վերջիններս գոյանում են արգանդի էնդոմետրիումի շերտազատվող բջիջների ֆոսֆոլիպիդներից։PgE2-ը ընկճում է թրոմբոցիտների ագրեգացիան և լայնացնում է անոթները։PgF2a-ն առաջացնում է ցավային զգացողություններ և նպաստում հարթ մկանների կծկմանը։

Կողմնակի ազդեցությունները[խմբագրել]

1. Ստամոքս-աղիքային համակարգում`

  • կարող է նկատվել ախորժակի կորուստ, սրտխառնոց, էպիգաստրալ շրջանի ցավեր, լուծ
  • սրտխառնոց և փսխում (սալիցիլատների այս էֆեկտը ունի նաև կենտրոնական բնույթ` նրանք գրգռում են փսխման տրիգերյան կենտրոնը)
  • ստամոքսի և տասներկումատնյա աղու խոցերի գոյացում (խոցածին կամ ուլցերոգեն էֆեկտ)` քանի որ իջեցնում են ստամոքսի լերձաթաղանքի համար պաշտպանական ազդեցություն ունեցող պրոստագլանդինների քանակը։Ուլցերոգեն ազդեցությամբ օժտված չեն ՑՕԳ-2 ընտրողական ընկճող պրեպարատները (Մելօքսիկամ)

2. Արյունահոսություններ` պայմանավորված այս խմբի որոշ դեղերի հակաագրեգանտային ազդեցությամբ

3. Հեմատոլոգիական տեղաշարժեր (աչյան ձևավոր տարրերի քանակության նվազում` լեյկոպենիա` ընդհուպ մինչև ագրանուլոցիտոզ, թրոմբոցիտոպենիա, պանցիտոպենիա)։Այս կողմնակի էֆեկտները առավել բնորոշ են Բութադիոնին և Ինդոմետացինին։ Արյունաստեղծման ընկճումը կրում է աուտոիմուն բնույթ։ Անալգինին հատկապես բնորոշ է ագրանուլոցիտոզի զարգացումը։

4. Բրոնխոսպազմ (բրոնխների պատի հարթ մկանների կծկում և դրա հետևանքով բրոնխների լուսանցքի նեղացում), սա պայմանավորված է արախիդոնաթթվային կասկադում լեյկոտրիենային սինթեզի խթանմամբ և նրանց շատացմամբ

5. Երիկամների արյունամատակարարման վատացում

6. Լյարդի ախտահարում. Հեպատոտոքսիկ ազդեցությամվ օժտված են Պարացետամոլը, Ասպիրինը, Բութադիոնը։ Լյարդի ախտահարումը պայմանավորված է ինչպես աուտոիմուն, այնպես էլ տոքսիկ (թունային) ազդեցությամբ։ Աուտոիմուն հեպատիտը (լյարդաբորբը) հիմնականում զարգանում է ՈՍՀԲԴ բուժման սկզբնական շրջանում։ Տոքսիկ հեպատիտը զարգանում է այս դեղերով երկարատև բուժման ընթացքում և զուգորդվում է դեղնախտով։

7. Մաշկի և լորձաթաղանթների ախտահարումներ` ցան, ֆոտոսենսիբիլիզացիա, եղնջացան։ Իբուպրոֆենը կարող է առաջացնել մազաթափություն

8. Ռեյի համախտանիշ. զարգանում է երեխաների մոտ վիրուսային ինֆեկցիաների դեպքում Ասպիրին նշանակելիս։ Այս ախտանիշը բնորոշվում է էնցեֆալոպաթիայի և լյարդի նեկրոզի համակցումով և 60% դեպքերում կարող է ունենալ մահացու ելք։ Այդ իսկ պատճառով վիրուսային բնույթի ինֆեկցիաների դեպքում (գրիպ, հարբուխ, կարմրուկ, ջրծաղիկ) պետք չէ նշանակել երեխաների Ասպիրին` որպես ջերմիջեցնող դեղամիջոց։

8. Հոգեկան և նյարդաբանական շեղումներ` հանդիպում է 1% դեպքերում, հիմնականում բնորոշ են Ասպիրինին, Ինդոմետացինին և Կետորոլակին, քանի որ այս դեղամիջոցները լավ են թափանցում արյուն-ուղեղային պատնեշով։"Սալիցիլիզմին" բնոևոշ են գլխացավը, գլխապտույտը, ականջներում աղմուկը, լսողության և տեսողության իջեցումը, հևոցը, հոգեգարությունը, ցնցումները, կոլապսը, ջրազրկումը, շնչական ալկալոզը` համակցված մետաբոլիկ ացիդոզի հետ։

ՈՍՀԲԴ-ի օգտագործումը (հատկապես Ինդոմետացին) հղիության վերջին ժամետներում կարող է բերել ծննդաբերական գործընթացի թուլացման, ինչպես նաև` Բոտալյան ծորանի վաղաժամ փակման։

Դասակարգումը` ըստ ցիկլօքսիգենազա (ՑՕԳ) ֆերմենտի տարբեր իզոձևերի նկատմամբ խնամակցության[խմբագրել]

1. Գերազանցապես ընկճում եբ ՑՕԳ -1-ը`

2. Առավելապես ընկճում են ՑՕԳ -1-ը`

3. Հավասարապես ազդում են ՑՕԳ-1-ի և ՑՕԳ-2-ի վրա`

4. Առավելապես ընկճում են ՑՕԳ-2-ը`

5. Ընտրողական ՑՕԳ-2-ը ընկճողներ`

6. ԿՆՀ-ի ՑՕԳ-3-ը ընկճող`

Գրականություն[խմբագրել]

  • Ֆարմակոլոգիա։ Մ. Գ. Բալասանյան, Լ. Գ. Դհերյան, Ն. Գ. Փանոսյան։ Ձեռնարկ։ Երևան 2011։ Երևանի Մ. Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի ֆարմակոլոգիայի ամբիոն