Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ացետիլսալիցիլաթթվի` նույն ինքը Ասպիրինի, դեղահաբերը:Ասպիրինը հանդիսանում է ՈՍՀԲԴ-ի պրոտոտիպը` ինչպես իր ազդեցության մեխանիզմով, այնպես էլ կողմնակի էֆեկտներով
Ասպիրինի առաջին գովազդներից մեկը, տպագրված 1917-ին The New York Times ամսագրում` Bayer-Aspirin ֆիրմայի կողմից

Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ (ՈՍՀԲԴ) են համարվում այն դեղամիջոցները, որոնք օժտված են հակաբորբոքային, ցավազրկող և ջերմիջեցնող ազդեցություններով։ Այս խմբի դեղերի են պատկանում ասպիրինը, դիկլոֆենակը, պարացետամոլը, ինդոմետացինը, նիմեսուլիդը և այլն։ Այս խմբի դեղերը կոչվում են նաև ոչ թմրաբեր ցավազրկողներ, քանի որ համեմատած թմրաբեր ցավազրկողների հետ, դրանք՝

  • օժտված են ավելի թույլ արտահայտված ցավազրկող (անալգետիկ) ազդեցությամբ (ավելի քիչ արդյունավետ են սուր, ծանր աստիճանի վնասվածքների, այրվածքների դեպքում առաջացած ցավերի ժամանակ)
  • չեն առաջացնում էյֆորիա
  • օժտված չեն քնաբեր ազդեցությամբ
  • չեն ընկճում հազի և շնչական կենտրոնները
  • չեն առաջացնում ընտելացում և կախվածություն

Ազդեցության մեխանիզմը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոստագլանդինների և լեյկոտրիենների սինթեզը

Այս խմբի դեղամիջոցները ընկճում են ցիկլօքսիգենազա (ՑՕԳ) ֆերմենտը` խաթարելով պրոստագլանդինների սինթեզը: Թաղանթային ֆոսֆոլիպիդներից ֆոսֆոլիպազա A2 ֆերմենտի ազդեցությամբ առաջանում է արախիդոնաթթու: Արախիդոնաթթուն ցիկլօքսիգենազայի ազդեցությամբ վերածվում է ցիկլիկ էնդոպերօքսիդների (PgG2, PGH2): Հենց այս էնդոպերօքսիդներից էլ սինթեզվում են պրոստագլանդինները` կայուն պրոստագլանդինները (PgE2, PgF2a, PgD2), պրոստացիկլինը (PgI2) և թրոմբոքսանը (TxA2)։ Պրոստագլանդինները կարևոր միացություններ են, մեծ նշանակություն ունեն օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործընթացների կարգավորման մեջ։ Սակայն նրանք համարվում են նաև բորբոքման միջնորդանյութեր (մեդիատորներ) և բորբոքային օջախում մասնակցում են բորբոքմանը բնորոշ փոփոխությունների զարգացմանը՝ անոթալայնացում, անոթների թափանցելիության բարձրացում, արյան պլազմայի էքսուդացիա դեպի շրջակա հյուսվածք, բորբոքային այտուցի զարգացումը։ Այտուցային հեղուկի՝ նյարդաթելերի վրա թողած ուղղակի ճնշիչ ազդեցության հետևանքով, ինչպես նաև պրոստագլանդինների ազդեցությամբ ցավային միջնորդանյութերի ձերբազատման խթանումը նպաստում է ցավի առաջացմանը։ Այսպիսով, այս դեղերը՝ բորբոքային օջախում իջեցնելով պրոստագլանդինների քանակը, թողնում են ոչ սպեցիֆիկ հակաբորբոքային ազդեցություն՝ ընկճելով ցավի, այտուցի, լարվածության, անոթների լայնացման և լեյկոցիտների ինֆիլտրացիայի (ներսփռման) զարգացումը։

Ջերմիջեցնող դեղամիջոցները նշանակվում են 38, 5-39 C ջերմաստիճանի դեպքում:Ցանկալի չէ կիրառել ավելի ցածր ջերմաստիճանի դեպքում, քանի որ տենդային ռեակցիան իրենից ներկայացնում է ինֆեկցիայի նկատմամբ օրգանիզմի ոչ սպեցիֆիկ պաշտպանական ռեակցիաներից մեկը:Հիպերթերմիայի ընթացքում դեպոներից ուժեղանում է լեյկոցիտների տեղափոխումը, աճում է նրանց մանրէասպան ազդեցությունը, դանդաղում է մանրէների աճն ու բազմացումը, ակտիվանում է ֆագոցիտոզը, խթանվում է օրգանիզմի սպեցիֆիկ իմուն պատասխանը, ինտերֆերոնների (ընդերածին հակավիրուսային նյութերի) առաջացումը: Այն երեխաներին, ովքեր տառապում են սիրտ-անոթային հիվանդույուններով կամ ցնցումների նկատմամբ ունեն հակում, ջերմիջեցնող դեղերի նշանակումը ցուցված է 37, 5-38 C ջերմաստիճանի դեպքում:

Կիրառման ցուցումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1. Որպես ցավազրկող միջոց

  • հետվիրահատական ցավեր
  • ոսկրերի, հոդերի վնասման, կապանների պատռման ժամանակ դիտվող ցավային համախտանիշ
  • ատամնացավ, գլխացավ
  • նևրալգիա, վնասվածքային բնույթի միոզիտ
  • ՈՍՀԲԴ-ի մեծամասնությունը արդյունավետ չէ ուժեղ, վիսցերալ ցավերի դեպքում (օրինակէ սուր որովայն, երիկամային խիթ, պերիկարդիտ կամ սրտամկանի ինֆարկտ)։Այս շարքից ամենաուժեղ ցավազրկող ազդեցությամբ օժտված է կետորոլակը։ Հետվիրահատական թեթև, միջին աստիճանի ցավերի դեպքում այն երբեմն փոխարինում է մորֆինին
  • սպաստիկ բնույթի ցավեր (սպազմոլիտիկների հետ կոմբինացված)

2. Որպես ջերմիջեցնող միջոց

3. Որպես հակաբորբոքային միջոց Հաճախ կիրառվում են հենաշարժական համակարգի և որոշ նյարդաբանական ախտահարումների դեպքում՝ միոզիտ, արթրիտ (այդ թվում ռևմատոիդ արթրիտ), արթրոզմներ, ռադիկուլիտներ, պլեքսիտներ

4. Որպես ապասենսիբիլիզացնող Կիրառվում են աուտոիմուն հիվանդությունների դեպքում՝կոլագենոզներ, ռևմատոիդ արթրիտ, համակարգային կարմիր գայլախտ

5. Թրոմբոցիտների ագրեգացիայի ընկճում Այս հատկության շնորհիվ ասպիրինը նվազեցնում է կրկնակի ինֆարկտների կամ ինսուլտների զարգացման հավանականությունը։ Բացի այդ, կանխում է անգիոպլաստիկայից հետո պսակային անոթներում կրկնակի թրոմբների գոյացումը

6. Երեխաների չսերտաճած բոտալյան ծորանի փակում Բոտալյան ծորանը գտնվում է աորտայի աղեղի և թոքային զարկերակի միջև։ Ներարգանդային կյանքում այս ծորանը բաց է՝ շնորհիվ պրոստագլանդինների տեղային արտադրության։ Սովորաբար այն ծնվելուց հետո փակվում է։ Սակայն որոշ երեխաների մոտ դա կարող է տեղի չունենալ։ Այս դեպքում առաջին ընտրության դեղամիջոց է հանդիսանում Ինդոմետացինի ներերակային ներարկումը։ Շատ դեպքերում Ինդոմետացինի կիրառումը թույլ է տալիս խուսափել վիրահատական միջամտությունից։

7. Դիսմենորեա Դիսմենորեայի զարգացման հարցում ապացուցված է PgE2 և PgF2a դերը։ Վերջիններս գոյանում են արգանդի էնդոմետրիումի շերտազատվող բջիջների ֆոսֆոլիպիդներից։PgE2-ը ընկճում է թրոմբոցիտների ագրեգացիան և լայնացնում է անոթները։PgF2a-ն առաջացնում է ցավային զգացողություններ և նպաստում հարթ մկանների կծկմանը։

Կողմնակի ազդեցությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1. Ստամոքս-աղիքային համակարգում՝

  • կարող է նկատվել ախորժակի կորուստ, սրտխառնոց, էպիգաստրալ շրջանի ցավեր, լուծ
  • սրտխառնոց և փսխում (սալիցիլատների այս էֆեկտը ունի նաև կենտրոնական բնույթ՝ նրանք գրգռում են փսխման տրիգերյան կենտրոնը)
  • ստամոքսի և տասներկումատնյա աղու խոցերի գոյացում (խոցածին կամ ուլցերոգեն էֆեկտ)` քանի որ իջեցնում են ստամոքսի լերձաթաղանքի համար պաշտպանական ազդեցություն ունեցող պրոստագլանդինների քանակը:Ուլցերոգեն ազդեցությամբ օժտված չեն ՑՕԳ-2 ընտրողական ընկճող պրեպարատները (Մելօքսիկամ)

2. Արյունահոսություններ` պայմանավորված այս խմբի որոշ դեղերի հակաագրեգանտային ազդեցությամբ

3. Հեմատոլոգիական տեղաշարժեր (աչյան ձևավոր տարրերի քանակության նվազում՝ լեյկոպենիա՝ ընդհուպ մինչև ագրանուլոցիտոզ, թրոմբոցիտոպենիա, պանցիտոպենիա)։Այս կողմնակի էֆեկտները առավել բնորոշ են Բութադիոնին և Ինդոմետացինին։ Արյունաստեղծման ընկճումը կրում է աուտոիմուն բնույթ։ Անալգինին հատկապես բնորոշ է ագրանուլոցիտոզի զարգացումը։

4. Բրոնխոսպազմ (բրոնխների պատի հարթ մկանների կծկում և դրա հետևանքով բրոնխների լուսանցքի նեղացում), սա պայմանավորված է արախիդոնաթթվային կասկադում լեյկոտրիենային սինթեզի խթանմամբ և նրանց շատացմամբ

5. Երիկամների արյունամատակարարման վատացում

6. Լյարդի ախտահարում. Հեպատոտոքսիկ ազդեցությամվ օժտված են Պարացետամոլը, Ասպիրինը, Բութադիոնը։ Լյարդի ախտահարումը պայմանավորված է ինչպես աուտոիմուն, այնպես էլ տոքսիկ (թունային) ազդեցությամբ։ Աուտոիմուն հեպատիտը (լյարդաբորբը) հիմնականում զարգանում է ՈՍՀԲԴ բուժման սկզբնական շրջանում։ Տոքսիկ հեպատիտը զարգանում է այս դեղերով երկարատև բուժման ընթացքում և զուգորդվում է դեղնախտով։

7. Մաշկի և լորձաթաղանթների ախտահարումներ՝ ցան, ֆոտոսենսիբիլիզացիա, եղնջացան։ Իբուպրոֆենը կարող է առաջացնել մազաթափություն

8. Ռեյի համախտանիշ. զարգանում է երեխաների մոտ վիրուսային ինֆեկցիաների դեպքում Ասպիրին նշանակելիս։ Այս ախտանիշը բնորոշվում է էնցեֆալոպաթիայի և լյարդի նեկրոզի համակցումով և 60% դեպքերում կարող է ունենալ մահացու ելք։ Այդ իսկ պատճառով վիրուսային բնույթի ինֆեկցիաների դեպքում (գրիպ, հարբուխ, կարմրուկ, ջրծաղիկ) պետք չէ նշանակել երեխաների Ասպիրին՝ որպես ջերմիջեցնող դեղամիջոց։

8. Հոգեկան և նյարդաբանական շեղումներ՝ հանդիպում է 1% դեպքերում, հիմնականում բնորոշ են Ասպիրինին, Ինդոմետացինին և Կետորոլակին, քանի որ այս դեղամիջոցները լավ են թափանցում արյուն-ուղեղային պատնեշով։"Սալիցիլիզմին" բնոևոշ են գլխացավը, գլխապտույտը, ականջներում աղմուկը, լսողության և տեսողության իջեցումը, հևոցը, հոգեգարությունը, ցնցումները, կոլապսը, ջրազրկումը, շնչական ալկալոզը՝ համակցված մետաբոլիկ ացիդոզի հետ։

ՈՍՀԲԴ-ի օգտագործումը (հատկապես Ինդոմետացին) հղիության վերջին ժամետներում կարող է բերել ծննդաբերական գործընթացի թուլացման, ինչպես նաև՝ Բոտալյան ծորանի վաղաժամ փակման։

Դասակարգումը` ըստ ցիկլօքսիգենազա (ՑՕԳ) ֆերմենտի տարբեր իզոձևերի նկատմամբ խնամակցության[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1. Գերազանցապես ընկճում եբ ՑՕԳ -1-ը՝

2. Առավելապես ընկճում են ՑՕԳ -1-ը՝

3. Հավասարապես ազդում են ՑՕԳ-1-ի և ՑՕԳ-2-ի վրա՝

4. Առավելապես ընկճում են ՑՕԳ-2-ը՝

5. Ընտրողական ՑՕԳ-2-ը ընկճողներ՝

6. ԿՆՀ-ի ՑՕԳ-3-ը ընկճող՝

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ֆարմակոլոգիա։ Մ. Գ. Բալասանյան, Լ. Գ. Դհերյան, Ն. Գ. Փանոսյան։ Ձեռնարկ։ Երևան 2011: Երևանի Մ. Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի ֆարմակոլոգիայի ամբիոն