Նեյրոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Նեյրոն, էլեկտրականորեն գրգռելի նյարդային բջիջ է, որը տեղեկություն է մշակում և հաղորդում այլ բջիջների հետ սինապս կոչվող միացումերով՝ էլեկտրաքիմիական ազդանշանի միջոցով։ Նեյրոնները նյարդային համակարգի հիմնական բաղադրիչներն են, որը ներառում է ուղեղը, ողնուղեղը և նյարդային հանգույցները (գանգլիոն)։ Նեյրոններն ունեն մարմին և ելուստներ։ Մարմինը կազմված է ցիտոպլազմայից, կորիզից և բջջային այլ օրգանոիդներից։ Ելուստները լինում են կարճ՝ դենդրիտներ, և երկար՝ աքսոն, որը նյարդավորվող բջջի մոտ բաժանվում է բազմաթիվ ճյուղերի և ավարտվում աքսոնային հաստուկով։ Նեյրոնների մարմինը սնուցող դեր է կատարում, այն սինթեզում է կենսաբանական կարևոր միացություններ և փոխադրում աքսոն ու դենդրիտներ։ Դենդրիտները ընդունում են տեղեկությունը, իսկ աքսոնը նյարդային ազդակը մարմնից հաղորդում է այլ նեյրոններին կամ բջիջներին։ Աքսոնների մի մասը պատված է էլեկտրամեկուսիչ, սպիտակ, ճարպանման նյութի թաղանթով՝ միելինով (միելինապատ նյարդաթել), իսկ մյուս մասը դրանից զուրկ է (միելինազուրկ նյարդաթել)։ Աքսոնի երկարությունը կարող է լինել մինչև 1 մ և ավելին։ Մարդու նյարդաթելերի ընդհանուր երկարությունը /գումարային/ 1 միլիարդ մետր է։ Նեյրոնների ձևերը բազմազան են։ Տարբերում են բրգաձև, աստղաձև, զամբյուղաձև, կլորավուն, ձվաձև և այլն։

Նեյրոնի գծապատկեր. երևում են ճյուղավորված դենդրիտներն ու երկար աքսոնը
Նեյրոնի բաղկացուցիչ մասերը

Աքսոնն իրենից ներկայացնում է երկար նյարդաթել։ Դենդրիտը հանդիսանում է նեյրոնի թաղանթի ծառանման ճյուղավորված բջջապլազմային ելուստ։ Սովորաբար նեյրոնը պարունակում է մի քանի դենդրիտ, որոնց ճյուղավորումներն ապահովում են մուտքերի մեծ քանակություն։ Դենդրիտների մեծամասնությունը ծածկված է նեյրոնի կողմից ազդակների ընկալումն ապահովող փշիկներով, որոնց գումարային մակերեսը գերազանցում է բջջի մարմնի մակերեսին և պայմաններ ստեղծում դենդրիտների վրա մեծ թվով սինապսների տեղադրման համար։

Օրինակ՝ ողնուղեղի շարժանեյրոնների դենդրիտները կարճ են և համեմատաբար քիչ չճյուղավորված։ Ուղեղիկի կեղևի տանձաձև բջիջների դենդրիտների խիտ ճյուղավորումը դրանց տալիս է ծառի տեսք։ Գլխուղեղի կեղևի բրգաձև նեյրոնների դենդրիտները դուրս են գալիս բրգի գագաթից և կողային մակերևույթից ու նույնպես ունեն յուրահատուկ ձև։

Տեսակները[խմբագրել]

  • Կախված ֆունկցիայից, նեյրոնները լինում են.
    • զգացող (աֆերենտ, առբերիչ)` տեղեկատվությունն ընկալիչներից հաղորդում է միջադիր կամ շարժիչ նեյրոններին
    • շարժիչ (էֆերենտ, արտատար)` տեղեկատվությունը կենտրոնից հաղորդում է աշխատող օրգանին
    • ներդիր (ինտերնեյրոն, միջադիր նեյրոն)` հիմնականում գտնվում են ԿՆՀ-ում, կապխ են հաստատում զգացող և շարժիչ նեյրոնների միջև։ Կազմում են նյերոնների մոտ 90 %-ը:

Նեյրոնների առաջին և երկրորդ խմբերը կարելի է դիտարկել որպես մուտքային և ելքային, իսկ նրանց միջև տեղադրված երրորեդ խումբը որպես նրանց կապող օղակ։ Ներդիր նեյրոնների քանակը ուղեղում ավելի շատ է, քան մյուս օրգաններում։ Նեյրոնների չափերը տատանվում են լայն սահմաններում։ Օրինակ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևի հատիկավոր շերտի բջիջների մարմինների տրամագիծը տատանվում է 4-6 մկմ սահմաններում, իսկ հսկա բրգաձև բջիջների չափերը հասնում են 130 մկմ։

Տարբեր տեսակի նեյրոններ. 1. միբևեռ, 2. երկբևեռ, 3. բազմաբևեռ, 4. կեղծ միաբևեռ
  • ըստ ելուստների քանակի տարբերում են միաբևեռ, կեղծ միաբևեռ, երկբևեռ և բազմաբևեռ նեյրոններ։
  • ըստ ֆունկցիոնալ նշանակություն միջադիր նեյրոնները լինում են դրդող և արգելակող:
  • ըստ տեղադրության տերբերում են.


Ներկայումս առանձնացված են նեյրոնների նոր դասեր, որոնք յուրահատուկ կերպով կապված են հոգեկան տարբեր գործընթացների հետ։

  • Դեդեկտորներ, որոնք ընտրողաբար արձագանքում են տարբեր խթանիչների որոշակի ֆիզիկական հատկություններին։
  • Հատուկ զգայական՝ իմացական նեյրոններ, որոնք ունակ են կոդավորել ամբողջական պատկերներ։
  • Նեյրոնի հատուկ դաս են կազմում նպատակի նեյրոնները, որոնք ընտրողաբար արձագանքում են նպատակային օբյեկտին (օրինակ՝ սննդի տեսքին կամ հոտին)։
  • Նպատակային շարժումների նեյրոններ, որոնց ակտիվությունը նախորդում է նպատակաուղղված շարժողական գործողությանը։
  • Շարժողական ծրագրերի նեյրոններ, որոնց ակտիվացումը նախորդում է բարդ շարժողական ռեֆլեքսի տարբեր հատվածների կատարմանը։
  • Հրամայական նեյրոններ, առաջ են բերում որոշակի շարժողական գործողություններ։
  • Սպասումի նեյրոններ, որոնք արձագանքում են պատճառաբանված գրգռմանը (օրինակ՝ քաղցի կենտրոնի նեյրոնները)։
  • Նորույթի նեյրոններ, որոնք ակտիվանում են նոր գրգռիչների ազդեցության դեպքում։
  • Նույնացման նեյրոններ, որոնք ճանաչում են ծանոթ գրգռիչները։
  • Որոնման վարքի նեյրոններ, որոնք ակտիվանում են միայն կողմնորոշվող-հետազոտական վարքի դեպքում։
  • Միջավայրի կամ տեղանքի նեյրոններ, որոնք ակտիվանում են փորձարարական տարածության մեջ որոշակի դիրքի դեպքում։[1]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Գրիգորյան Վ.Հ. -Հոգեֆիզիոլոգիա.- Եր.: Երևանի համալսարան հրատ., 2007, էջ 14-15: