Նապրոքսեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Blue pill container spilled icon.svg
Նապրոքսեն
Изображение химической структуры
Նույնացուցիչներ
CAS համար22204-53-1
PubChem CID156391
DrugBank00788
CompTox Dashboard (EPA)
ECHA InfoCard100.040.747 Խմբագրել Վիքիդատայում

Նապրոքսեն (անգլ․՝ Naproxen)՝ ստերոիդային հակաբորբորբոքային դեղամիջոցներ ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղ է (ՈՍՀԲԴ), որն օգտագործվում է տարբեր տեսակի ցավերի՝ ներառյալ դիսմենորեա բորբոքային հիվանդությունների ժամանակ՝ ինչպիսիք են ռևմատոիդ արթրիտը, հոդատապը և ջերմությունը։ Որպես դեղաձև կիրառվում է պեր օրալ։ Դեղի ընդունումից հետո էֆֆեկտը սկսում է զարգանալ 1 ժամ հետո և տևում է 12 ժամ։

Ընդհանուր կողմնակի ազդեցություններն են՝ գլխապտույտ, գլխացավ, մաշկի վրա կապտուկի առաջացում, ալերգիկ ռեակցիաներ, այրոց և ստամոքսի ցավ։ Ավելի ծանր դեպքերում կարող է դիտվել սրտային հիվանդության բարդացում, ինսուլտի, աղեստամոքսային տրակտում խոցի առաջացման վտանգ։ Չնայած այս ամենին, պետք է նշել, որ Նապրոքսենը ի համեմատ այլ ՈՍՀԴ-ների սրտային հիվանդություն ունեցող մարդկանց վրա ունի ավելի ցածր ռիսկ բարդություն առաջացնելու։ Դեղը խորհուրդ չի տրվում օգտագործել երիկամային հիվանդություն ունեցող անձանց, ինչպես նաև հղիության երրորդ եռամսյակում գտնվող կանանց։

Նապրոքսենը COX-ի ոչ ընտրողական պաշարիչ է։ Դեղի հակաբորբոքային ազդեցությունը պայմանավորված է բորբոքման միջնորդանյութ հանդիսացող պրոստոգլանդինների ձերբազատման ընկճմամբ:Նապրոքսենը մետաբոլիզվում է լյարդում՝ առաջացնելով ոչ ակտիվ մետաբոլիտ։

Նապրոքսենը հայտնաբերվել է 1967 թվականին, իսկ բժշկական կիրաrման դրվել է 1976 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, որտեղ օգտագործվել է նաև դեղի ջեներիկ տարբերակը[1][2][3]։ Ըստ 2020 թվականի վիճակագրության՝ Նապրոքսենը 91-րդ տեղում է ամենահաճախ կիրառվող դեղերի մեջ, ըստ որի ԱՄՆ-ում դուրս է գրվել 8 միլիոն դեղատոմս[4][5]։

Բժշկական կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապրոքսենի բժշկական կիրառումը պայմանավորված է օրգանիզմի վրա թողած հակաբորբոքային ազդեցությամբ։ Բացի հակաբորբոքային ազդեցությունից Նապրոքսենն օժտված է նաև ցավազրկող և ջերմիջեցնող հատկությամբ։ Նապրոքսենը կիրառվում է միգրենի, օստեոարթրիտի,, ռևմատոիդ արթրիտի, փսորիատիկ արթրիտի, անկիլիզացնող սպոնդիլոարթրիտի (բեխտերեև), հոդատապի, դաշտանային ցավի, բուրսիտի ժամանակ[6]։ Նապրոքսեն նատրիումը օգտագործվում է, որպես «կամրջային թերապիա» գլխացավային բուժման մեջ այլ դեղերով գերդոզավորման դեպքում[7]։

Դեղաձև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի են Նապրոքսեն Նատրիումի ինչպես կարճատև, այնպես էլ երկարաև ազդեցության դեղահատեր։ Երկարատև ազդեցության դեղերի համար, երբեմն ավելի երկար ժամանակ է պահանջվում, որպեսզի հասունանա դեղի բուն էֆֆեկտը, ուստի նրանք կիրառվում են քրոնիկ ընթացք ունեցող հիվանդությունների դեպքում։ Կարճատև ազդեցության Նապրոքսեն Նատրիումի բուժական ազդեցությունը ավելի արագ է զարգանում, հետևաբար այն կիրառվում է որպես ցավը արագ կանխող միջոց։

Հղիություն և լակտացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապրոքսենը կարող է արտազատվել կրծքի կաթով, բայց կողմնակի ազդեցությունները այս պարագայում հազվադեպ են հանդիպում[8]։

Անբարենպաստ ազդեցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր անբարենպաստ ազդեցությունները ներառում են գլխապտույտ, քնկոտություն, գլխացավ, ցան, կապտուկ և ստամոքս-աղիքային խանգարումներ։ Երկարատև կիրառման դեպքում մեծ է ռիսկը երիկամային անբավարարության առաջացմանՄարդկանց 3%-ի մոտ նապրոքսենը կարող է ոտքերի մկանային ջղաձգություն առաջացնել[9]։

2020 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ-ում Սննդի և դեղերի վարչությունը՝ (FDA)-ն պահանջեց, որպեսզի հստակ նկարագրվի երիկամների հետ կապված խնդիրների առաջացման ռիսկերը, չծնված երեխաների մոտ, որը առաջացնում է ցածր ամնիոտիկ հեղուկ[10][11]։

Ստամոքս աղիքային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանդիսանալով ոչ ընտրողական COX-2 պաշարիչ՝ Նապրոքսենը կարող է առաջացնել ստամոքսաղիքային մի շարք խնդիրներ, ինչպիսիք են այրոցը, փորկապությունը, փորլուծությունը, խոցը և արյունահոսությունը[12]։ Ստամոքս-աղիքային հիվանդությունների ռիսկը նվազեցնելու նպատակով, Նապրոքսենը խորհուրդ է տրվում կիրառել ուտելու ժամանակ սննդի հետ միասին։ Այն անձինք, ովքեր ունեն աղեստամոքսային տրակտի հետ կապված խնդիրներ, խորհուրդ է տրվում Նապրոքսեն օգտագործելուց առաջ խորհրդակցել բժշկի հետ։ Նապրոքսենը գրավում է միջանկյալ դիրք՝ Ինդոմետացինի, որը բարձր ռիսկային պրեպարատ է համարվում խոցի առաջացման գործում և իբուպրոֆենի միջև, որի խոց առաջացնելու վտանգն առավել ցածր է[13]։ Ներկայումս Նապրոքսենի կողմնակի ազդեցությունները ստամոքսաղիքային համակարգի վրա նվազեցնելու համար, այն զուգակցում են պրոտոնային պոմպի արգելակիչների հետ (դեղեր, որոնք իջեցնում են ստամոքսի թթվայնությունը) և համատեղ երկարատև կիրառում են խոցի ժամանակ[14][15]։

Սիրտ անոթային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

COX-2 ընտրողական և ոչ ընտրողական ՈՍՀԲԴ պաշարիչները կարող են առաջացնել սրտանոթային լուրջ խնդիրներ(սրտամկանի ինֆարկտ և ինաուլտ), ինչպես նաև հանդիսանալ պոտենցիալ՝ մահացության թվի բարձրացման վրա։ Նապրոքսենով դիտվում է սրտանոթային բարդությունների առաջացման ամենափոքր ռիսկը[16][17]։ Ցանկացած ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոց նշանակելիս պետք է հաշվի առնել սրտանոթային ռիսկը:Ի համեմատ Իբուպրոֆենի, Նապրոքսենի պարագայում սրտամկանի ինֆարկտի առաջացման ռիսկը նվազում է 50%-ով[16]։

Դեղ-դեղ փոխազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապրոքսենը կարող է փոխազդեցության մեջ մտնել հակադեպրեսանտների, լիթիումի, մետոտրեքսատի, պրոբենեցիդի, վարֆարինի և արյունը նոսրացնող այլ դեղամիջոցների, սրտի կամ արյան ճնշումն իջեցնող դեղամիջոցների, այդ թվում՝ միզամուղների կամ ստերոիդ դեղամիջոցների հետ, ինչպիսին է պրեդնիզոնը։ Նապրոքսենը հակադեպրեսանտների հետ միաժամանակ կիրառելիս, կարող է իջեցնել վերջիններիս հակադեպրեսանտային ակտիվությունը[18], ինչպես նաև արյունահոսության առաջացման վտանգ ևս կա[19]։ Արյունահոսության առաջացման վտանգ դիտվում է նաև ալկոհոլի հետ համատեղ կիրառումից, ընդ որում որքան բարձր է դեղաչափը Նապրոքսենի, այնքան արյունահոսության ռիսկը ավելի մեծ է[20]։

Ֆարմակալոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազդեցության մեխանիզմը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապրոքսենը պաշարում է ինչպես COX1, այնպես էլ COX2 ֆերմենտները և համարվում է ոչ ընտրողական կոքսիբ[21][22][23][24][25]։

Ֆարմակոկինետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապրոքսենը CYP450 համակարգի՝ CYP1A2-ի և CYP2C9-ի սուբստրատ է։ Մետաբոլիզվում է լյարդում վերածվելով 6-O-desmethylnaproxen-ի։ Նապրոքսենի համար մետաբոլիկ ուղի է նաև ացետիլգլյուկորինիդացումը[26]։ Արյան պլազմայում Նապրոքսենի առավելագույն խտությունը զարգանում է 2-4 ժամվա ընթացքում, իսկ Նապրոքսեն Նատրիումինը 1-2 ժամվա ընթացքում[27]։

Նապրոքսենի ֆիզքիմիական հատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապրոքսենը 2-արիլպրոպիոնաթթվի ածանցյալ է[28]։ Անհոտ, սպիտակ կամ բյուրեղային բնույթի նյութ է։ Հալման ջերմաստիճանը 152–155 °C է։

Սինթեզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունաբերական ճանապարհով ստացվում է բետա-նավթոլից[29]։

Large-Scale Synthesis of S-naproxen.svg

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նապրոքսենը և Նապրոքսեն նատրիումը հայտնի են նաև Accord, Aleve, Anaprox, Antalgin, Apranax, Feminax Ultra, Flanax, Inza, Maxidol, Nalgesin, Naposin, Naprelan անուններով[30]։

Հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի հակաբորբոքային ազդեցությունից Նապրոքսենը ցուցաբերում է նաև հակավիրուսային ազդեցություն, արգելակելով վիրուսի ՌՆԹ կապող հատվածը, որի հետևանքով խաթարվում է վիրուսի միացումը նուկլեոպրոետինին և չի առաջանում կոմպլեքս[31]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Naprosyn- naproxen tablet EC-Naprosyn- naproxen tablet, delayed release Anaprox DS- naproxen sodium tablet»։ DailyMed։ 1 July 2019։ Վերցված է 27 December 2019 
  2. «Naproxen Monograph for Professionals»։ Drugs.com։ AHFS։ Վերցված է 19 December 2018 
  3. Analogue-based Drug Discovery։ John Wiley & Sons։ 2006։ էջ 520։ ISBN 9783527607495 
  4. «The Top 300 of 2020»։ ClinCalc։ Վերցված է 7 October 2022 
  5. «Naproxen - Drug Usage Statistics»։ ClinCalc։ Վերցված է 7 October 2022 
  6. «Naproxen»։ Drugs.com։ 2017։ Վերցված է 7 February 2017 
  7. «Diagnosis and Management of Chronic Daily Headache»։ Seminars in Neurology (WebMD LLC) 30 (2): 154–66։ 2010։ PMID 20352585։ doi:10.1055/s-0030-1249224։ Վերցված է 17 May 2017 
  8. «LACTMED: NAPROXEN»։ TOXNET։ NIH։ Վերցված է 21 July 2017 
  9. «Nocturnal leg cramps»։ American Family Physician 86 (4): 350–5։ August 2012։ PMID 22963024 
  10. «FDA Warns that Using a Type of Pain and Fever Medication in Second Half of Pregnancy Could Lead to Complications»։ U.S. Food and Drug Administration (FDA) (Press release)։ 15 October 2020։ Վերցված է 15 October 2020   This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  11. «NSAIDs may cause rare kidney problems in unborn babies»։ U.S. Food and Drug Administration։ 21 July 2017։ Վերցված է 15 October 2020   This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  12. «Naproxen»։ PubMed Health։ 1 September 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 July 2010-ին 
  13. «Time dependent risk of gastrointestinal complications induced by non-steroidal anti-inflammatory drug use: a consensus statement using a meta-analytic approach»։ Annals of the Rheumatic Diseases 63 (7): 759–66։ July 2004։ PMC 1755051։ PMID 15194568։ doi:10.1136/ard.2003.015925 
  14. Australian Medicines Handbook (2013 ed.)։ Adelaide: The Australian Medicines Handbook Unit Trust։ 2013։ ISBN 978-0-9805790-9-3 
  15. Joint Formulary Committee (2013)։ British National Formulary (BNF) (65 ed.)։ London, UK: Pharmaceutical Press։ էջեր 665, 673։ ISBN 978-0-85711-084-8 
  16. 16,0 16,1 «Cardiovascular safety of non-steroidal anti-inflammatory drugs: network meta-analysis»։ BMJ 342: c7086։ January 2011։ PMC 3019238։ PMID 21224324։ doi:10.1136/bmj.c7086։ c7086 
  17. «Vascular and upper gastrointestinal effects of non-steroidal anti-inflammatory drugs: meta-analyses of individual participant data from randomised trials»։ Lancet 382 (9894): 769–79։ August 2013։ PMC 3778977։ PMID 23726390։ doi:10.1016/S0140-6736(13)60900-9 
  18. «Antidepressant effects of selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) are attenuated by antiinflammatory drugs in mice and humans»։ Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 108 (22): 9262–7։ May 2011։ Bibcode:2011PNAS..108.9262W։ PMC 3107316։ PMID 21518864։ doi:10.1073/pnas.1104836108 
  19. «Clinical impact of selective serotonin reuptake inhibitors therapy with bleeding risks»։ Journal of Internal Medicine 261 (3): 205–13։ March 2007։ PMID 17305643։ doi:10.1111/j.1365-2796.2006.01720.x 
  20. «NSAIDs and alcohol: never the twain shall mix?»։ The American Journal of Gastroenterology 94 (11): 3098–101։ November 1999։ PMID 10566697։ doi:10.1111/j.1572-0241.1999.03098.x 
  21. «Molecular basis for cyclooxygenase inhibition by the non-steroidal anti-inflammatory drug naproxen»։ The Journal of Biological Chemistry 285 (45): 34950–9։ November 2010։ PMC 2966109։ PMID 20810665։ doi:10.1074/jbc.M110.162982 
  22. «Impact of naproxen sodium at over-the-counter doses on cyclooxygenase isoforms in human volunteers»։ International Journal of Clinical Pharmacology and Therapeutics 46 (4): 180–6։ April 2008։ PMID 18397691։ doi:10.5414/CPP46180 
  23. «Comparative inhibitory activity of rofecoxib, meloxicam, diclofenac, ibuprofen, and naproxen on COX-2 versus COX-1 in healthy volunteers»։ Journal of Clinical Pharmacology 40 (10): 1109–20։ October 2000։ PMID 11028250։ doi:10.1177/009127000004001005։ Արխիվացված է օրիգինալից 23 February 2020-ին։ Վերցված է 23 February 2020 
  24. «Effect of COX-1/COX-2 inhibition versus selective COX-2 inhibition on coronary vasodilator responses to arachidonic acid and acetylcholine»։ Pharmacology 71 (3): 135–42։ July 2004։ PMID 15161995։ doi:10.1159/000077447 
  25. «COX-1 and COX-2 inhibitors»։ Best Practice & Research. Clinical Gastroenterology 15 (5): 801–20։ October 2001։ PMID 11566042։ doi:10.1053/bega.2001.0236 
  26. «Pharmacokinetics of naproxen, its metabolite O-desmethylnaproxen, and their acyl glucuronides in humans»։ Biopharmaceutics & Drug Disposition 14 (6): 491–502։ August 1993։ PMID 8218967։ doi:10.1002/bdd.2510140605 
  27. «Clinical Pharmacology and Cardiovascular Safety of Naproxen»։ American Journal of Cardiovascular Drugs 17 (2): 97–107։ April 2017։ PMC 5340840 ։ PMID 27826802։ doi:10.1007/s40256-016-0200-5 
  28. «Species-dependent enantioselective glucuronidation of three 2-arylpropionic acids. Naproxen, ibuprofen, and benoxaprofen»։ Drug Metabolism and Disposition 15 (6): 767–72։ 1987։ PMID 2893700 
  29. «Twenty Years of Naproxen Technology»։ Org. Process Res. Dev. 1 (1): 72–76։ 1997։ doi:10.1021/op960009e 
  30. «Naproxen international»։ Drugs.com։ 7 December 2020։ Վերցված է 3 January 2021 
  31. «Structure-based discovery of the novel antiviral properties of naproxen against the nucleoprotein of influenza A virus»։ Antimicrobial Agents and Chemotherapy 57 (5): 2231–42։ May 2013։ PMC 3632891։ PMID 23459490։ doi:10.1128/AAC.02335-12  Lay summary at: «Pain reliever shows anti-viral activity against flu»։ EurekAlert!