Դիսմենորեա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դիսմենորեա
Aging-1.jpg
Դաշտանային ցիկլ
Տեսակհիվանդություն
Ենթադասmenstrual disorder և pelvic pain
ՊատճառՉկա հստակ և հիմնավորված պատճառ, հնարավոր պատճառներ՝ արգանդի միոմա, ադենոմիոզ, էնդոմետրիոզ
Հիվանդության ախտանշաններՑավ դաշտանի ընթացքում, փորլուծություն, սրտխառնոց[1][2]
ԲուժաքննությունԳինեկոլոգիական զննում, գերձայնային հետազոտություն
Բժշկական մասնագիտությունfamily medicine
ՀՄԴ-9625.3
ՀՄԴ-10N94.4 և N94.6
Հիվանդությունների բազա10634
MedlinePlus003150
MeSHIDD004412
ՀոմանիշներՑավոտ դաշտան, դաշտանային սպազմ
ԱխտորոշումԳինեկոլոգիական զննում, գերձայնային հետազոտություն
Տարբերակիչ ախտորոշումԱրտարգանդային հղիություն, կոնքի օրգանների բորբոքում, ինտերստիցիալ ցիստիտ, խրոնիկական կոնքի ցավեր
ԲուժումՋեռակ, դեղամիջոցներ
Հաճախություն20-ից 90% (վերարտադրողական տարիքում գտնվող կանանց)
ՍկիզբըՄինչև մեկ տարվա ընթացքում մենարխից(առաջին դաշտան) հետո[1]
ՏևողությունՄինչև 3 օր[1]
ԿանխատեսումՀաճախ բարելավվում է տարիքի հետ
Dysmenorrhea Վիքիպահեստում

Դիսմենորեա, հայտնի է նաև ցավոտ դաշտան կամ դաշտանային սպազմ անվանումներով, դաշտանի ընթացքում ուղեկցվող ցավ[2]: Սովորաբար այն սկսվում է դաշտանի սկզբից[1]: Ախտանիշները դրսևորվում են 3 օրվա ընթացքում: Ցավը սովորաբար առաջանում է կոնքում կամ ստորորովայնային հատվածում: Կարող է լինել նաև ցավ մեջքի շրջանում, փորլուծություն և սրտխառնոց[1]:

Երիտասարդ կանանց շրջանում ցավոտ դաշտանը ընթանում է առանց հստակ և հիմնավոր պատճառի[3][4]: Ավելի մեծ տարիքի կանանց մոտ այն հանդիպում է այնպիսի պատճառների հետևանքով ինչպիսիք են՝ արգանդի միոման, ադենոմիոզը և էնդոմետրիոզը[3]: Այն առավել հաճախ հանդիպում է մենորագիա (ծանր դաշտան), անկանոն դաշտան ունեցողների և նրանց շրջանում ում դաշտանը սկսվել է մինչև 12 տարեկանը և կամ ունեն ցածր քաշ[1]: Գինեկոլոգիական զննումը սեռական կյանք ունեցող կանանց դեպքում և գերձայնային հետազոտությունը կարող են նպաստել ախտորոշմանը[1]: Վիճակները, որ պետք է պարտադիր բացառել ներառում են՝ արտարգանդային հղիություն, կոնքի բորբոքային հիվանդություն, ինտերստիցիալ ցիստիտ և քրոնիկական ցավեր կոնքում[4]:

Դիսմենորեա հաճախ հանդիպում է հաճախ և ինտենսիվ մարզվող և վաղ հասակում ծննդաբերածների շրջանում: Բուժումը կարող է ներառել ջեռակի (տաքացնող հարմարանք) օգտագործում[3]: Օգնող դեղամիջոցներից են՝ ՈՍՀԲԴ-ները ինչպիսիներից է՝ իբուպրոֆենը, հղիության հորմոնային կարգավորումը և ՆԱՊ-երը[1][3]: B վիտամինային կոմպլեքսի ընդունումը կարող է օգտակար լինել: Յոգայի, ասեղնաբուժության և մերսումների արդյունավետության վերաբերյալ ապացույցները բավարար չեն: Իսկ վիրահատական միջամտությունը արդյունավետ է հստակ վիրաբուժական խնդիրների առկայության դեպքում[2]:

Վերարտադրողական տարիքում գտնվող ախտահարված կանանց թիվը տատանվում է 20-90%-ի շրջանակներում [1][4]: Այն հանդիսանում է դաշտանային ցիկլի խանգարման ամենահաճախ հանդիպող պատճառը: Սովորաբար այն առաջանում է մենարխիայից (առաջին դաշտան) հետո մեկ տարվա ընթացքում[1]: Եթե չկա հիմնական պատճառ այն վերանում է տարիքի հետ կամ ծննդաբերությունից հետո[2]:

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսմենորեայի հիմնական ախտանիշը ցավն է, որը կենտրոնանում է որովայնի ստորին հատվածում կամ կոնքում[1]: Ցավը կարող է նաև տեղակայվել որովայնի աջ կամ ձախ կողմերում: Բացի այդ ցավը կարող է ճառագայթվել դեպի իրան, ազդր և ավելի ցածր[1]:

Դաշտանային ցավն ուղեկցող ախտանիշներից են՝ սրտխառնոցը, փսխումը, փորլուծությունը կամ փորկապությունը, գլխացավը, գլխապտույտը, ցրվածությունը, գերզգայունությունը, ձայների, լույսի, հոտերի նկատմամբ, ուշագնացությունները, հոգնածությունը և թուլությունը: Դիսմենորեայի ախտանիշները սկսվում են ձվազատումից ամիջապես հետո և շարունակվում մինչև անգամ դաշտանի դադար: Դա կապված է ձվազատման ընթացքում օրգանիզմում հորմոնալ փոփոխությունների հետ: Որոշ հակաբեղմնավորիչ դեղամիջոցների օգտագործումը բերում է դիսմենորեայի ախտանիշների անհետացման՝ կապված նրանց ձվազատումը կանխող հատկությամբ:

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսմենորեան դասակարգվում է առաջնային և երկրորդային՝ կապված պատճառի առկայության կամ բացակայության հետ: Առաջնային դիսմենորեան չունի առաջացման հստակ պատճառ, մինչդեռ երկրորդայինը ունի հատուկ պատճառներ, որոնք սովորաբար ախտահարում են արգանդը և մյուս վերարտադրողական օրգանները[5]:

Դիսմենորեայի առավել հաճախ հանդիպող պատճառը էնդոմետրիոզն է, որը հաստատվում է լապարասկոպիայով (որովայնադիտում) դիսմենորեա ունեցող 70% դեռահասների մոտ[6]:

Երկրորդային դիսմենորեայի հաջորդ ամենատարածված պատճառը արգանդի լեոմիոման է (հարթ մկանային ուռուցք)[7], ադենոմիոզը (արգանդի մկանային շերտում արգանդի ներքին շերտի հյուսվածքի առկայություն)[8], ձվարանների կիստա (բշտային ախտահարում) և կոնքային գերարյունության համախտանիշ[9]:

Ոտքերի անհավասար երկարության հետևանքով նույնպես կարող են լինել նմանատիպ ախտանշաններ, քանզի դրա հետևանքով թեքված կոնքը կարող է բերել գոտկային շրջանում ցավի առաջացման[10], ինչը սխալմամբ կարող է ընդունվել, որպես դաշտանային ցավ, քանի որ այդ խնդրով կանանց մոտ դաշտանի ընթացքում կա ցավի ուժգնացում: Ոսկրային համակարգի այլ անոմալիաները՝ օրինակ սկոլիոզը, նույնպես կարող են բերել նման ցավի առաջացման:

Մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշտանային ցիկլի ընթացքում կնոջ արգանդի էնդոմետրիումը (ներքին շերտ) հաստանում է՝ պատրաստվելով պոտենցիալ հղիությանը, ձվազատումից հետո, եթե ձվաբջիջը չի բեղմնավորվում, և հղիություն չի առաջանում, ձևափոխված հյուսվածքը այլևս անհրաժեշտ չէ և այն հեռացվում է:

Դաշտանի ընթացքում ձերբազատվում են պրոստագլանդին կոչվող մոլեկուլյար միացությունները, էնդոմետրիալ բջիջների քայքայման և դրանց պարունակության արտազատման հետևանքով[11]: Պրոստագլանդինների և բորբոքման այլ միջնորդանյութերի ձերբազատումը արգանդ բերում է դրա կրճատման: Կա կարծիք, որ հենց այդ միացություններն են առաջնային դիսմենորեայի հիմնական պատճառը[12]: Երբ արգանդի մկանները կծկվում են, խանգարվում է դեպի էնդոմետրիում արյունամատակարարումը, որի հյուսվածքն էլ իր հերթին քայքայվում է և մահանում: Այդ կծկումները շարունակվում են, որպեսզի մահացած հյուսվածքը դուրս բերվի արգանդից՝ արգանդի վզիկով և այնուհետև հեշտոցով: Կրճատումների արդյունքում առաջացող թթվածնաքաղցն էլ կարող է պատճառ լինել ցավի:

Ի տարբերություն այլ կանանց և աղջիկների, առաջնային դիսմենորեայով կանայք ունեն արգանդի արգանդի մկանների բարձր ակտիվություն՝ ավելի բարձր և հաճախ կծկողականությամբ[13]:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսմենորեա ախտորոշումը դրվում է ուղղակի հիմնվելով հիվանդության պատմության վրա, ելնելով դաշտանային ցավերից, որոնք խանգարում են ամենօրյա գործունեությանը: Այնուամենայնիվ չկա համընդհանուր ընդունված ոսկե ստանդարտ դաշտանային ցավերի քանակական գնահատման համար[14]: Չնայած դրան կան որոշակի քանակական գնահատման մեթոդներ դաշտանային ախտանշանները գնահատելու համար, որոնք դիտարկում են ցավից բացի նաև այնպիսի ախտանիշների ինչպիսիք են մարմնի այլ հատվածում ցավերը, դաշտանային արյունահոսությունը և այդ երևույթների անրադառնալը առօրյա աշխատունակությանը[14]:

Հետագա հետազոտում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն բանից հետո, երբ դրվել է դիմենորեա ախտորոշումը, պարտադիր պետք է շարունակել հետագա հետազոտումը առաջնային խնդիրը հայտնաբերելու կամ ժխտելու համար, դրա առկայության դեպքում այն բուժելու նպատակով՝ բարդություններից խուսափելու կամ հիվանդության սրացումը կանխելու համար:

Հետագա աշխատանքը իր մեջ ներառում է հիվանդության պատմության հավաքում, կոնքի օրգանների հետազոտում: Դրանց արդյունքների հիման վրա կարող են իրականացվել լրացուցիչ հետազոտություններ ինչպիսիք են՝

  • Լաբորատոր թեստեր[2]
  • Գինեկալոգիական գերձայնային հետազոտություն[2]
  • Լապարասկոպիա ըստ նշանակության[2]

Վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՈՍՀԲԴ-ներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները կարող են արդյունավետ լինել առաջնային դիսմենորեայի ցավի վերացման համար[15]։ Այս դեղամիջոցները ունեն մի շարք կողմնակի ազդեցություններ ինչպիսիք են՝ սրտխառնոցը, ստամոքսի թթվայնության խանգարում, և փորլուծություն[16][15]: Կանանց ովքեր չեն կարող ընդունել ՈՍՀԲԴ-ներ նշանակվում է ՑՕԳ պաշարիչներ[17]:

Հղիության հորմոնալ կարգավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղիության հորմոնալ կարգավորման դեպքում օգտագործվող դեղամիջոցները կարող են բերել վիճակի բարելավման[18][19]: 2009 թվականի հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ այն դեղամիջոցները որոնք ունեն իրենց կազմում էստրոգեն նվազեցնում են ցավը կապված դիսմենորեայի հետ[20]: Չի հայտնաբերվել տարբեր հակաբեղմնավորիչ դեղամիջոցների ազդեցության տարբերությունները[20]:

Նորպլանտը[21] և Դեպո-պրովերան[22][23] նույնպես արդյունավետ են քանի որ առաջացնում են դաշտանադադար[24]։

Այլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան նաև ապացույցներ միջմաշկային նիտրոգլիցերինի արդյունավետության վերաբերյալ[25]:

Կնոջ որովայնի պատկեր

Ալտերնատիվ բժշկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չկան դեղաբույսերի կամ սննդի արդյունավետությունը փաստող ապացույցներ, բայց օգտագործվում են մելատոնին վիտամին E, սամիթ, երիցուկ, դարչին և այլն[1][26]: Հետագա հետազոտությունները ցույց են տվել որ կա թույլ արդյունավետություն՝ շամբալայի, կատվախոտի, ցինկի սուլֆատի, կոճապղպեղի, ձկան յուղի և վիտամին B1-ի օգտագործման դեպքում 2016 թվականի հետազոտությունները հերքել են սննդի արդյունավետությունը խնդրի դեպքում[26][27]: Կան կարծիքներ, որ կոճապղպեղը արդյունավետ է առաջնային դիսմենորեայի դեպքում:

Ինչպես նաև վերջերս շատ են կարծիքները և ապացույցները, որ չինական խոտաբույսերը ունեն մեծ արդյունավետություն ինչպես առաջնային և երկրորդային դիմենորեայի, այնպես էլ մի շարք այլ խնդիրների դեպքում[28][29]:

Միջամտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասեղնաբուժություն: 2016 թվականի Կոհրանյան վերլուծությունում նշված էր, որ հետազոտությունների արդյունքում չի հաստատվել ասեղնաբուժության արդյունավետությունը որպես դիսմենրեայի առաջնային պատճառների վերացման մեթոդ[30]: Այս տվյալները այնքան էլ հստակ չեն քանզի գրականությունում կան շատ իրարամերժ կարծիքներ: Որոշ աղբյուրներում ասեղնաբուժությունը, ջեռոցը, նյարդի էլեկտրոսիմուլյացիան, մերսումները և այլ նմանատիպ միջամտությունները ունեն որոշակի արդյունավետություն։

2007 թվականի վերլուծությունում կան տվյալներ ըստ որի վարքային միջամտությունն ունի իր արդյունավետությունը սակայն չարժի հիմնվել դրանց վրա քանզի դրա ապացույցները շատ ախքատ են[31]:

Սպինալ միջամտությունները ամենայն հավանականությամբ չեն աշխատում, սակայն դրանք կարող են բերել ախտանիշների ինչ որ չափով նվազման[32]: 2006 թվականի հետազոտությունները ցույց տվեցին որ այդ միջամտությունները անարդյունավետ են և առաջնային և երկրորդային դիսմեորեայի բուժման հարցում[33]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ տվյալների դիսմենորեան ախտահարում է կանանց մոտ 25%-ը[34]: Դիսմենորեայով դիմելիությունը բարձր է դեռահասների շրջանում ամենաբարձրը 20 տարեկան հասակում և տարիքի ավելացման հետ գնալով նվազում է: Հետազոտություններից մեկի արդյունքներով դեռահասների շրջանում տարածվածությունը կազմում է 67,2%[35], իսկ այլ հետազոտության արդյունքներով 90%[34]: Ապացուցվել է, որ տարածվածության հարցում չկա ռասայական տարբերություն: Այնուամենայնիվ լատինո-ամերիկյան պատկանելիության դեռահաս աղջիկների շրջանում հետազոտությունները ցույց են տվել մեծ հաճախականություն[36]: Այլ հետազոտության տվյալներով գրանցվել է 36,4% տարածվածություն, սակայն դա պատճառաբանվել է աղջիկների ցածր տարիքով[37]: Ծննդաբերությունները կարող են թուլացնել ախտանիշները, սակայն դա ոչ միշտ է պատահում: Ըստ որոշ տվյալների մեծ թվով կանանց դեպքում դաշտանային ցավը նվազել է 40-ից հետո[38]: Հարցումների արդյունքներով դիսմենորեան ավելի հաճախ հանդիպում է բռնության ենթարկված կանանց շրջանում[39]:

Նորվեգիայում կատարված հետազոտությունը պարզել է, որ 20-30 տարեկան աղջիկների 14%-ի դեպքում ցավերը այնքան ուժգին են, որ նրանք չեն կարողանում լքել տունը և չեն հաճախում դասերի կամ աշխատանքի[40]: Դեռահաս աղջիկների շրջանում դիսմենորեան համարվում է կրկնվող դասերից բացակայությունների հիմնական պատճառը[41]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 «Diagnosis and initial management of dysmenorrhea»։ American Family Physician 89 (5): 341–6։ March 2014։ PMID 24695505 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 American College of Obstetricians and Gynecologists (Jan 2015)։ «FAQ046 Dynsmenorrhea: Painful Periods»։ Արխիվացված օրիգինալից 27 June 2015-ին։ Վերցված է 26 June 2015 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 «Menstruation and the menstrual cycle fact sheet»։ Office of Women's Health։ December 23, 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 26 June 2015-ին։ Վերցված է 25 June 2015 
  4. 4,0 4,1 4,2 «Dysmenorrhea and Endometriosis in the Adolescent»։ ACOG։ American College of Obstetricians and Gynecologists։ 20 November 2018։ Վերցված է 21 November 2018 
  5. «Period Pain»։ MedlinePlus։ National Library of Medicine։ March 1, 2018։ Վերցված է November 7, 2018 
  6. «Prevalence of endometriosis diagnosed by laparoscopy in adolescents with dysmenorrhea or chronic pelvic pain: a systematic review»։ Human Reproduction Update 19 (5): 570–82։ 2013։ PMID 23727940։ doi:10.1093/humupd/dmt016 
  7. «Action of aromatase inhibitor for treatment of uterine leiomyoma in perimenopausal patients»։ Fertility and Sterility 91 (1): 240–3։ January 2009։ PMID 18249392։ doi:10.1016/j.fertnstert.2007.11.006 
  8. «Successful total laparoscopic cystic adenomyomectomy after unsuccessful open surgery using transtrocar ultrasonographic guiding»։ Journal of Minimally Invasive Gynecology 15 (2): 227–30։ 2008։ PMID 18312998։ doi:10.1016/j.jmig.2007.10.007 
  9. Hacker, Neville F., J. George Moore, and Joseph C. Gambone. Essentials of Obstetrics and Gynecology, 4th ed. Elsevier Saunders, 2004. 0-7216-0179-0
  10. «The relationship between pelvic torsion and anatomical leg length inequality: a review of the literature»։ Journal of Chiropractic Medicine 8 (3): 107–18։ September 2009։ PMC 2732247։ PMID 19703666։ doi:10.1016/j.jcm.2009.06.001 
  11. «Non-steroidal anti-inflammatory drugs for heavy menstrual bleeding»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 1 (1): CD000400։ January 2013։ PMID 23440779։ doi:10.1002/14651858.CD000400.pub3 
  12. Wright, Jason and Solange Wyatt. The Washington Manual Obstetrics and Gynecology Survival Guide. Lippincott Williams and Wilkins, 2003. 0-7817-4363-X
  13. «Menstrual pain: its origin and pathogenesis»։ The Journal of Reproductive Medicine 25 (4 Suppl): 207–12։ October 1980։ PMID 7001019 
  14. 14,0 14,1 «Menstrual symptometrics: a simple computer-aided method to quantify menstrual cycle disorders»։ Fertility and Sterility 78 (1): 96–101։ July 2002։ PMID 12095497։ doi:10.1016/s0015-0282(02)03161-8 
  15. 15,0 15,1 «Nonsteroidal anti-inflammatory drugs for dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (7): CD001751։ July 2015։ PMID 26224322։ doi:10.1002/14651858.CD001751.pub3 
  16. Rossi S, editor. Australian Medicines Handbook 2006. Adelaide: Australian Medicines Handbook; 2006. 0-9757919-2-3
  17. «The effect of three cyclo-oxygenase inhibitors on intensity of primary dysmenorrheic pain»։ The Clinical Journal of Pain 24 (1): 39–44։ January 2008։ PMID 18180635։ doi:10.1097/AJP.0b013e318156dafc 
  18. «Menstrual-cycle-related symptoms: a review of the rationale for continuous use of oral contraceptives»։ Contraception 74 (5): 359–66։ November 2006։ PMID 17046376։ doi:10.1016/j.contraception.2006.06.003 
  19. «Dysmenorrhea in adolescents and young adults: etiology and management»։ Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology 19 (6): 363–71։ December 2006։ PMID 17174824։ doi:10.1016/j.jpag.2006.09.001 
  20. 20,0 20,1 «Oral contraceptive pill for primary dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (4): CD002120։ October 2009։ PMID 19821293։ doi:10.1002/14651858.CD002120.pub3 
  21. Power Jo, ed. (July 2007)։ «Subdermal implantable contraceptives versus other forms of reversible contraceptives or other implants as effective methods of preventing pregnancy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD001326։ PMID 17636668։ doi:10.1002/14651858.CD001326.pub2 
  22. Glasier A (2006)։ «Contraception»։ in DeGroot LJ, Larry JJ։ Endocrinology (5th ed.)։ Philadelphia: Elsevier Saunders։ էջեր 2993–3003։ ISBN 0-7216-0376-9 
  23. Loose DS, Stancel GM (2006)։ «Estrogens and Progestins»։ in Brunton LL, Lazo JS, Parker KL։ Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics (11th ed.)։ New York: McGraw-Hill։ էջեր 1541–1571։ ISBN 0-07-142280-3 
  24. «Laevonorgestrel intra-uterine system--a revolutionary intra-uterine device»։ Journal of the Indian Medical Association 105 (7): 380, 382–5։ July 2007։ PMID 18178990 
  25. «Nitroglycerin as a uterine relaxant: a systematic review»։ Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada 24 (5): 403–9։ May 2002։ PMID 12196860 
  26. 26,0 26,1 «Dietary supplements for dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 3: CD002124։ March 2016։ PMID 27000311։ doi:10.1002/14651858.CD002124.pub2 
  27. «Efficacy of Ginger for Alleviating the Symptoms of Primary Dysmenorrhea: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials»։ Pain Medicine 16 (12): 2243–55։ December 2015։ PMID 26177393։ doi:10.1111/pme.12853 
  28. Zhu Xiaoshu, ed. (April 2008)։ «Chinese herbal medicine for primary dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD005288։ PMID 18425916։ doi:10.1002/14651858.CD005288.pub3 
  29. «Wenjing decoction (herbal medicine) for the treatment of primary dysmenorrhea: a systematic review and meta-analysis»։ Archives of Gynecology and Obstetrics 296 (4): 679–689։ October 2017։ PMID 28791471։ doi:10.1007/s00404-017-4485-7 
  30. «Acupuncture for dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4: CD007854։ April 2016։ PMID 27087494։ doi:10.1002/14651858.CD007854.pub3 
  31. Proctor Michelle, ed. (July 2007)։ «Behavioural interventions for primary and secondary dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD002248։ PMID 17636702։ doi:10.1002/14651858.CD002248.pub3 
  32. Chapman-Smith D (2000)։ «Scope of practice»։ The Chiropractic Profession: Its Education, Practice, Research and Future Directions։ West Des Moines, IA: NCMIC։ ISBN 1-892734-02-8 
  33. Proctor Michelle, ed. (July 2006)։ «Spinal manipulation for primary and secondary dysmenorrhoea»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 3 (3): CD002119։ PMID 16855988։ doi:10.1002/14651858.CD002119.pub3 
  34. 34,0 34,1 Holder A, Edmundson LD, Erogul M (31 December 2009)։ «Dysmenorrhea»։ eMedicine։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-02-22-ին 
  35. «Problems related to menstruation amongst adolescent girls»։ Indian Journal of Pediatrics 75 (2): 125–9։ February 2008։ PMID 18334791։ doi:10.1007/s12098-008-0018-5 
  36. «Prevalence and impact of dysmenorrhea on Hispanic female adolescents»։ Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine 154 (12): 1226–9։ December 2000։ PMID 11115307։ doi:10.1001/archpedi.154.12.1226 
  37. «Premenstrual symptoms and dysmenorrhoea among Muslim women in Zaria, Nigeria»։ Annals of African Medicine 6 (2): 68–72։ June 2007։ PMID 18240706։ doi:10.4103/1596-3519.55713 
  38. «Natural progression of menstrual pain in nulliparous women at reproductive age: an observational study»։ Journal of the Chinese Medical Association 69 (10): 484–8։ October 2006։ PMID 17098673։ doi:10.1016/S1726-4901(09)70313-2 
  39. «[Menstruation disorders more frequent in women with a history of sexual abuse]»։ Nederlands Tijdschrift Voor Geneeskunde (Dutch, Flemish) 150 (34): 1886–90։ August 2006։ PMID 16970013 
  40. «Mozon: Sykemelder seg på grunn av menssmerter»։ Mozon։ 2004-10-25։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-03-17-ին։ Վերցված է 2007-02-02 
  41. «Dysmenorrhea in adolescents: diagnosis and treatment»։ Paediatric Drugs 10 (1): 1–7։ 2008։ PMID 18162003։ doi:10.2165/00148581-200810010-00001