Ուշագնացություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ուշագնացություն
Pietro Longhi 027.jpg
Տեսակ ախտանիշ
Ենթադաս short loss of consciousness
Բուն պատճառ C35053
ՀՄԴ-9 780.2
ՀՄԴ-10 R55
MedlinePlus 003092
eMedicine 811669
MeSHID D013575
NCI Thesaurus C35053
Syncope (medicine) Վիքիպահեստում

Սինկոպեն, հայտնի ինչպես ուշագնացություն, գիտակցության և մկանային ուժի կորուստ, որին բնորոշ է արագ սկիզբ, կարճ տևողություն և ինքնաբուխ վերականգնում[1]: Այն պայմանավորված է ուղեղի արյան հոսքի նվազումով՝ սովորաբար արյան ցածր ճնշմամբ պայմանավորված[1]: Գիտակցության կորստից առաջ սովորաբար լինում են ախտանշաններ, ինչպիսիք են՝ գլխապտույտ, քրտնարտադրություն, գունատություն, մշուշոտ տեսողություն, սրտխառնոց, փսխում, տաքության զգացում: Սինկոպեն կարող է նաև կապված լինել մկանային ցնցումների դրվագների հետ[1] : Վիճակը, երբ գիտակցությունը և մկանային ուժը ամբողջությամբ կորած չեն՝ կոչվում է նախասինկոպե[1]: Խորհուրդ է տրվում նախասինկոպեն բուժել ինչպես սինկոպեն[1]:

Պատճառները կարող են տարբեր լինել՝ թեթևից մինչև մահացու[1]: Կան պատճառների երեք լայն խմբեր՝ սրտի և արյունատար անոթների հետ կապված, ռեֆլեկտոր՝ հայտնի նաև որպես նյարդային միջնորդված, օրթոստատիկ հիպոտենզիա[1]: Սրտի և արյունատար անոթների հետ կապված խնդիրները պատճառների 10%–ն են կազմում և սովորաբար ամենալուրջն են, մինչդեռ նյարդամիջնորդավորվածները ամենատարածվածն են[1]: Սրտի հետ կապված խնդիրները կարող են պայմանավորված լինել սրտի առիթմիայի, սրտի փականների կամ սրտամկանի խնդիրների հետ, արյան անոթների խցանումներով՝ առաջացած թոքային էմբոլիայից կամ աորտայի շերտազատումից և այլն[1]: Նյարդամիջնորդավորված ուշաթափությունը առաջանում է արյունատար անոթների լայնացման և հազվասրտության ժամանակ[1]:Այն կարող է առաջանալ այնպիսի ազդակներից, ինչպիսիք են արյան փոխներարկումը, ցավը, ուժեղ զգացողությունները կամ հատուկ գործողություններ, ինչպիսիք են միզարձակումը, փսխումը կամ հազը[1]: Ուշաթափության այս տիպը կարող է առաջանալ նաև, երբ պարանոցի վրա քնային ծոցը սեղմվում է[1]: Ուշաթափության վերջին տեսակը պայմանավորված է արյան ճնշման անկմամբ՝ կանգնած դիրք ընդունելուց[1]: Այն հաճախ առաջանում է տվյալ անձի ընդունած դեղամիջոցների պատճառով, սակայն կարող է առաջանալ ջրազրկման, արյան զգալի կորստի կամ վարակի պատճառով[1]:

Հիվանդության պատմությունը, ֆիզիկալ զննումը և էլեկրասրտագրությունը (ԷՍԳ) ամենաէֆեկտիվ տարբերակներն են հիմնական պատճառը պարզելու համար[1]: ԷՍԳ–ն հնարավորություն է տալիս հայտնաբերելու առիթմիաները, սրտամկանի անբավարար արյունամատակարարումը և այնպիսի էլեկտրական խնդիրներ, ինչպիսիք են երկար QT և Բրոգադա համախտանիշները[1]: Սրտի հետ կապված խնդիրները հաճախ ունենում են կարճ պրոդրոմալ շրջան[1]: Դրվագից հետո արյան ցածր ճնշումը և սրտի հաճախացած զարկերը կարող են վկայել արյան կորստի կամ ջրազրկման մասին, մինչդեռ արյան մեջ թթվածնի ցածր մակարդակը կարող է դիտվել թոքային էմբոլիայի դեպքում[1]: Ավելի յուրահատուկ թեստերը, ինչպիսիք են իմպլանտացված սրտային մոնիտորը, թեք սեղանի թեստը կամ քնային ծոցի մերսումը կարող են օգտակար լինել անորոշ դեպքերում[1]:

Համակարգչային շերտագրությունը (ՀՏ) ընդհանուր առմամբ պարտադիր չէ, եթե հստակ կասկածներ չկան[1]: Նմանօրինակ ախտանշաններ ունեցող այլ պատճառները, որոնք պետք է դիտարկել հետևյալն են՝ էպիլեպտիկ նոպա, ուղեղի կաթված, ցնցում, արյան մեջ թթվածնի ցածր քանակ, արյան մեջ գլյուկոզի ցածր քանակ, դեղորայքային թունավորում և որոշ հոգեբուժական խանգարումներ[1]:Բուժումը կախված է հիմնական պատճառից[1]: Հետազոտության արդյունքում բարձր ռիսկային խմբում հայտնվածները պետք է տեղափոխվեն հիվանդանոց՝ հետագա սրտի մոնիտորինգի համար[1]:

Ուշագնացությունը ամեն տարի ախտահարում է հազար մարդուց 3–6–ին[1]: Այն առավել տարածված է մեծահասակների ու կանանց մոտ[2]: Ուշագնացությունը կազմում է շտապ օգնության բաժանմունք դիմելու և հիվանդանոց ընդունվելու պատճառների 1–3 %–ը[2]: Մինչև 80 տարեկան կանանց կեսը և բժիշկ–ուսանողների մեկ երրորդը նկարագրում են ամենաքիչը մեկ դեպք իրենց կյանքի ընթացքում[2]: Շտապ օգնության բաժանմունք ուշագնացությամբ ներկայացվածների 4%–ը մահանում է հետագա 30 օրվա ընթացքում[1]: Վատ ելքի ռիսկը սակայն ավելի շատ կախված է հիմնական պատճառից[3]:

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենտրոնական նյարդային համակարգի իշեմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենտրոնական իշեմիկ պատասխանը պայմանավորված է ուղեղի արյան թթվածնի մատակարարման խանգարմամբ: Շնչառական համակարգը գերօդափոխությամբ կարող է նպաստել թթվածնի մակարդակի բարձրացմանը, թեև հանկարծակի իշեմիկ դրվագը կարող է ավելի շուտ վրա հասնել, քան շնչական համակարգը կարձագանքի: Այս գործընթացները պատճառ են հետևյալ ախտանիշների՝ գունատ մաշկ, հաճախացած շնչառություն, սրտխառնոց, վերջույթների թուլություն՝ մասնավորապես ոտքերի: Եթե իշեմիան ինտենսիվ է կամ երկարաձգվում է, ոտքերի թուլությունը հարաճում է կոլապսի: Մաշկի շատ փոքր պիգմենտացիան կարող է լրիվ գունազրկվել դրվագի սկզբից: Այս երևույթը զուգորդվում է կոլապսի հետ և կարող է ուժեղ ու դրամատիկ տպավորություն թողնել մարդկանց վրա:

Ոտքերի թուլությունը ստիպում է տուժածին նստել կամ պառկել: Սա կարող է կանխել ամբողջական կոլապսը․ իշեմիկ դրվագի հետևանքով առաջացած դիրքի փոփոխությունը նպաստում է արյան հոսքի կարգավորմանը: Պարզ չէ, թե մեխանիզմը ինչպես է զարգացել․ այն առաջացել է արյան շրջանառության խանգարման արդյունքում, թե վերջինս է հանգեցնում դրան:

Ողնաշար–հիմային ավազանի հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերին ողնուղեղային կամ ստորին գլխուղեղային զարկերակային հիվանդությունը առաջացնում է ուշագնացություն, եթե կա արյան մատակարարման կրճատում, որը կարող է առաջանալ պարանոցի լարվածության կամ դեղանյութերից առաջացած արյան ցածր ճնշման ժամանակ:

Վազովագալ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վազովագալ ուշագնացություն


Վազովագալ (իրավիճակային) ուշագնացությունը ամենատարածված տեսակներից մեկն է, որը կարող է առաջանալ ի պատասխան ցանկացած տեսակի ազդակի, ինչպիսիք են վախը, ամոթը կամ անհանգիստ վիճակը, արյուն հանձնելը կամ բարձր սթրեսային պահերը: Կան ուշագնացության բազմաթիվ համախտանիշներ, որոնք մտնում են վազովագալ տեսակի մեջ՝ առաջացած նույն կենտրոնական մեխանիզմով, ինչպիսիք են միզարձակումը (միզարձակության ուշագնացություն), կղազատումը (կղազատման ուշագնացություն) և այլ վիճակներ՝ կապված վնասվածքի և սթրեսի հետ:

Վազովագալ ուշագնացությունը կարելի է բաժանել երկու տեսակի․

  • Գիտակցության կորստի եզակի դրվագներ, որոնք ուղեկցվում են մի քանի րոպե տագնապի զգացումով: Դրանք տարածված են պատանիների շրջանում և կարող են կապված լինել ծոմապահության (դիետա), վարժությունների, որովայնի լարման կամ պայմաններով դրդված անոթների լայնացման հետ (օրինակ՝ բարձր ջերմություն, ալկոհոլ): Եթե կատարվում է թեք սեղանի թեստ՝ հիմնականում բացասական է:
  • Կրկնվող ուշագնացություն, ուղեկցվում է համակցված ախտանիշներով: Դրանք են նյարդամիջնորդված ուշագնացությունը: Այն ուղեկցվում է հետևյալներով՝ նախորդող կամ հաջորդող քնկոտությամբ, նախորդող տեսողության խանգարումներով («աչքերի առաջ բծեր»), գերքրտնարտադրությամբ, լուսավախությամբ: Եթե կատարվում է թեք սեղանի թեստ՝ հիմնականում դրական է: Այն համեմատաբար հազվադեպ է:

Ֆոնային գործոնները նպաստում են գրոհներին: Բնութագրական է արյան ծավալի նվազում, որը կարող է առաջանալ օրինակ՝ ցածր աղային սննդակարգի դեպքում: Այս պարագայում, եթե կա նաև ջերմության հետևանքով առաջացած անոթների լայնացում՝ վիճակն ավելի է վատանում: Հաջորդ փուլը ադրեներգիկ պատասխանն է: Եթե առկա է անհանգստություն (օրինակ՝ սոցիալական հանգամանքներով պայմանավորված) կամ սուր վախ (ուժեղ սպառնալիք, վախ ասեղից), ապա անոթաշարժ կենտրոնը բարձրացնում է սրտի արտամղման ուժը: Սա ուղեկցվում է ուղեղի ադրեներգիկ պատասխանով, սակայն սիրտը չի կարողանում բավարարել պահանջը՝ արյան ցածր ծավալի կամ նվազած երակային վերադարձի պատճառով: Բարձր սիմպաթիկ գործունեությունը մշտապես կարգավորվում է վագալ (պարասիմպաթիկ) գործունեությամբ, արդյունքում առաջանում է սրտի հաճախականության հավելյալ նվազում: Ստեղծված ոչ նորմալ վիճակի պատճառը թափառող նյարդի հավելյալ դրդումն է: Թեք սեղանի թեստը սովորաբար հիշեցնում է գրոհի պատկեր: Այս ձևերի մեծ մասը հայտնաբերվել է 1860–ականներին կենդանիների վրա կատարված Բեզոլդի (Վիեննա) փորձերի արդյունքում: Կենդանիների մեջ այն կարող է դրդել պաշտպանական մեխանիզմը՝ երբ բախվում է վտանգի հետ («խաղալու հնարավորություն»):

Ուշագնացության հետևանքներից խուսափելու համար հաճախ անհրաժեշտ է կերակրի աղի ավելի մեծ քանակներ ընդունել[4]:

Հոգեբանական գործոնները նույնպես ունեն դեր ուշագնացության առաջացման համար: Այն կարևոր է թերապևտների և հոգեբանների համար՝ առաջին բուժօգնության կազմակերպման գործում սերտորեն համագործակցելո և հիվանդներին օգնելո բացահայտել, թե ինչպես կարող են խուսափել առօրյա կենցաղային պայմաններում գործողություններից, որոնք կարող են հանգեցնել հնարավոր թուլության և ֆիզիկական վնասի առաջացման: Արյան տեսքից, ասեղից կամ դիակ տեսնելուց առաջացող ուշագնացությունը հաճախ է հանդիպում և պացիենտը կարող է արագ կատարել գործողություններ, որոնք կօգնեն խոսափել կրկնվող ուշագնացությունից: Տե՛ս հղումը հոգեբանական միջամտությունների և տեսությունների մասին մանրամասն պատկերացում ունենալու համար[5]:

Ըստ էվոլյուցիոն հոգեբանության ուշագնացութան ձևեր են ոչ խոսակցական ազդանշանները, որոնք զարգացել են ի պատասխան հինքարեդարյան ժամանակաշրջանում միջանձնային խմբերում ագրեսիայի ավելացման: Ոչ զինվորականի ուշագնացությունը ազդանշան էր, որ նա վտանգ չի ներկայացնում: Դա բացատրվում էր ուշագնացության և դրդապատճառների միջև կապով, ինչպիսիք են վախը արյան տեսքից և վնասվածքներից, արյուն–ներարկում–վնասվածքային տեսակի վախը, վախը ասեղից, նաև գենդերային տարբերությունը[6]:

Կլման ուշագնացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուշագնացությունը առաջանում է կլման ժամանակ: Մենիսթին և ուրիշները նշում են. «Կլման ուշագնացությունը բնութագրվում է կլման ընթացքում գիտակցության կորստով. այն պայմանավորված է ոչ միայն պինդ սննդի ընդունմամբ, այլ նաև գազավորված և սառը ըմպելիքներով»"[7]:

Սրտային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հազվասրտությունից առաջացող ուշագնացություն

Սրտային առիթմիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտային ուշագնացության հիմնական պատճառը սրտային առիթմիան է (սրտի ոչ նորմալ ռիթմ), որի դեպքում սրտի զարկերը և դանդաղ են, արագ, կամ անկանոն,որի հետևանքով խանգարվում է արյան մատակարարումը դեպի ուղեղ: Որոշ առիթմիաներ կարող են կյանքի համար վտանգ հանդիսանալ:

Առիթմիաների երկու հիմնական խմբերն են հազվասրտությունը և հաճախասրտությունը: Հազվասրտությունը կարող է հանգեցնել սրտի պաշարման: Հաճախասրտությունը ներառում է վերփորոքային հաճախասրտություն (ՎՓՀ) և փորոքային հաճախասրտություն (ՓՀ): ՎՓՀ–ն չի առաջացնում ուշագնացություն, բացառությամբ Վոլֆ–Պարկինսոն–Ուայթ համախտանիշի: Փորոքային հաճախասրտությունը ծագում է փորոքներում: ՓՀ–ն առաջացնում է սինկոպե և կարող է հանգեցնել հանկարծամահության: Փորոքային հաճախասրտությունը, որը նկարագրվում է սրտի զարկերի հաճախացմամբ րոպեում ավելի քան 100 զարկ և առնվազն 3 անկանոն զարկերով, որոնք առաջանում են արտահերթ կծկումների հետևանքով՝ կարող է հանգեցնել փորոքների ֆիբրիլյացիայի: Վերջինս ունի մահացության բարձր ռիսկ, երբ չի արվում սիրտ–թոքային վերակենդանացում և դեֆիբրիլյացիա:

Սովորաբար հաճախասրտությունից առաջացած ուշագնացությունների պատճառը տախիկարդիկ դրվագից հետո դիտվող կոմպենսատոր դադարն է: Այս վիճակը, որը հայտնի է որպես հաճախասրտություն-հազվասրտություն համախտանիշ սովորաբար առաջանում է նախասիրտ-փորոքային հանգույցի դիսֆունկցիայի կամ նախասիրտ-փորոքային պաշարման հետևանքով[8]:

Սրտի օբստրուկտիվ հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աորտալ սթենոզն ու միտրալ (երկփեղկ փական) սթենոզը հիմնական օրինակներն են: Աորտալ սթենոզը լինում է կրկնվող ուշագնացության ժամանակ: Թոքային էմբոլիայի հետևանքով կարող է առաջանալ արյունատար անոթների խցանում: Դրա հետևանքով առաջացած ուշագնացությունը կազմում է շտապ օգնության բաժանմունք ընդունվածների մինչև 1 %-ը[9]: Հազվադեպ սրտի ուռուցքը, օրինակ՝ նախասրտային միքսոման, նույնպես կարող է առաջացնել ուշագնացություն:

Սիրտ-թոքային հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հիվանդությունները անսպասելիորեն կարող են առաջացնել ուշագնացություն: Այս խումբը հիմնականում պատճառ է սրտամկանի սուր ինֆարկտի կամ իշեմիկ դրվագի հետ զուգակցված ուշագնացության: Այս դեպքում ուշագնացությունը հիմնականում առաջանում է նյարդային համակարգի ոչ նորմալ պատասխանից: Ընդհանուր առմամբ, կարևոր է բացահայտել սրտի և արյունատար անոթների կառուցվածքային խանգարումներից առաջացող ուշաթափությունը, քանզի դրանք հանդիսանում են հանկարծամահության պոտենցիալ պայման: Ի տարբերություն ուշագնացություն առաջացնող մյուս նախապայմանների (հեմոդինամիկ կամ նյարդային ռեֆլեկտոր մեխանիզմ, կամ երկուսն էլ) կարևոր են հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիան, աորտայի սուր շերտազատումը, պերիկարդի տամպոնադան, թոքային էմբոլիան, աորտալ սթենոզը և թոքային հիպերտենզիան:

Այլ սրտային պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախտահարված ծոցի համախտանիշ, ծոցային հանգույցի ֆունկցիայի խանգարում, որն առաջացնում է հազվասրտություն և հաճախասրտություն: Հաճախ լինում են դադարներ սրտի զարկերի միջև:

Ադամ-Սթոքի համախտանիշ, սրտային ուշագնացություն է, որը տեղի է ունենում սրտի լրիվ կամ մասնակի պաշարման հետևանքով: Ախտանշանները պարունակում են խորը և հաճախացած շնչառություն, թույլ և դանդաղ անոթազարկ և շնչառական դադարներ՝ 60 վայրկյան տևողությամբ:

Ենթաանրակային զարկերակի կողոպտման համախտանիշ, առաջանում է ողնաշարային զարկերակի կամ ներքին կրծքային զարկերակի արյան հետհոսքի հետևանքով՝ առաջացած մոտակա սթենոզի (նեղացում) և/կամ ենթաանրակային զարկերակի խցանման պատճառով:

Աորտայի շերտազատում և կարդիոմիոպաթիա, նույնպես կարող են առաջացնել ուշագնացություն[10]:

Տարբեր դեղամիջոցներ, օրինակ՝ բետտա-բլոկերներ, առաջացնում են բրադիկարդիա և կարող են հանգեցնել ուշագնացության[8]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 Peeters SY, Hoek AE, Mollink SM, Huff JS (April 2014)։ «Syncope: risk stratification and clinical decision making.»։ Emergency medicine practice 16 (4): 1–22; quiz 22–3։ PMID 25105200 
  2. 2,0 2,1 2,2 Kenny RA, Bhangu J, King-Kallimanis BL (2013)։ «Epidemiology of syncope/collapse in younger and older Western patient populations.»։ Progress in cardiovascular diseases 55 (4): 357–63։ PMID 23472771։ doi:10.1016/j.pcad.2012.11.006 
  3. Ruwald MH (August 2013)։ «Epidemiological studies on syncope--a register based approach.»։ Danish Medical Journal 60 (8): B4702։ PMID 24063058 
  4. Kaufmann H, Bhattacharya K (May 2002)։ «Diagnosis and treatment of neurally mediated syncope.»։ The neurologist 8 (3): 175–85։ PMID 12803689։ doi:10.1097/00127893-200205000-00004 
  5. «Vasovagal syncope (the common faint): what clinicians need to know»։ The Irish Psychologist 37 (7): 176–9։ 2011 
  6. Bracha HS (July 2006)։ «Human brain evolution and the 'Neuroevolutionary Time-depth Principle:' Implications for the Reclassification of fear-circuitry-related traits in DSM-V and for studying resilience to warzone-related posttraumatic stress disorder»։ Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry 30 (5): 827–53։ PMID 16563589։ doi:10.1016/j.pnpbp.2006.01.008 
  7. «Cardiac manifestations and sequelae of gastrointestinal disorders»։ Br J Cardiol 16 (4): 175–80։ July 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 11 June 2013-ին։ Վերցված է 11 May 2013 
  8. 8,0 8,1 Freeman Roy (2011)։ «Chapter 20: Syncope»։ in Longo Dan L., Kasper Dennis L., Jameson J. Larry, Fauci Anthony S., Hauser Stephen L., Loscalzo Joseph։ Harrison's Principles of Internal Medicine (Textbook) (18th ed.)։ New York, NY: The McGraw-Hill Companies։ էջեր 171–177։ ISBN 978-0-07-174889-6 
  9. Oqab Zardasht, Ganshorn Heather, Sheldon Robert (September 2017)։ «Prevalence of pulmonary embolism in patients presenting with syncope. A systematic review and meta-analysis»։ The American Journal of Emergency Medicine։ doi:10.1016/j.ajem.2017.09.015 
  10. «Syncope in acute aortic dissection: diagnostic, prognostic, and clinical implications»։ Am. J. Med. 113 (6): 468–71։ October 2002։ PMID 12427495։ doi:10.1016/S0002-9343(02)01254-8