Ցավ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search


HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ցավ (այլ կիրառումներ)
Ցավ
OuchFlintGoodrichShot1941.jpg
Կնոջ դեմքի արտահայտությունը արյուն վերցնելու ժամանակ
Տեսակ Հույզեր և Ըմբռնում
Ենթադաս ախտանիշ և unpleasantness
ՀՄԴ-10 R52.9
Հիվանդությունների բազա 9503
MeSHID D010146 և D059390
Pain Վիքիպահեստում

Ցավը անհանգստացնող զգացողություն է, որը հաճախ առաջանում է ուժգին կամ վնասող ազդակներից: Ցավի հետազոտման միջազգային ասոցիացիայի կողմից լայնորեն կիրառվող սահմանումը բնութագրում է ցավը որպես «տհաճ զգայական և հուզական ապրում, որոնք ասոցացվում են իրական կամ հնարավոր հյուսվածքի վնասման հետ կամ բնութագրվում են նման վնասվածքի շրջանակներում»[1]: Այնուամենայնիվ, հանդես գալով որպես համալիր, սուբյեկտիվ երևույթ, ցավի սահմանումը բավականին խնդրահարույց է: Բժշկական ախտորոշմամբ ցավը համարվում է որևէ վիճակի հիմքում ընկած ախտանիշ:

Ցավը նպաստում է, որ անհատը դուրս գա վնասող իրավիճակներից, պաշտպանում է վնասված մարմնի մասը ապաքինման ընթացքում և օգնում է ապագայում  խուսափել նման փորձառություններից[2]: Մեծամասամբ ցավը անցնում է, երբ վնասակար ազդակը հեռացվում է և մարմինը ապաքինվում է, բայց որոշ դեպքերում այն կարող է պահպանվել անկախ ազդակի հեռացումից և մարմնի թվացյալ ապաքինումից: Երբեմն ցավն առաջանում է որևէ նկատելի ազդակի, վնասվածքի կամ հիվանդության բացակայության դեպքում[3]: Շատ զարգացած երկրներում՝ ցավը  բժշկի խորհրդատվությանը դիմելու ամենատարածված պատճառն է[4][5]: Բազում բժշկական խնդիրների դեպքում այն հանդիսանում է հիմնական ախտանիշ և կարող է ազդել  հիվանդի կյանքի որակի և ընդհանուր ֆունկցիաների վրա[6]: Հասարակ ցավազրկող դեղամիջոցները արդյունավետ են 20-70 տոկոս դեպքերում[7]։ Հոգեբանական գործոնները, ինչպիսիք են սոցիալական աջակցությունը, հիպնոսային ներշնչանքը, հուզմունքը կամ ցրվածությունը կարող են նշանակելիորեն ազդել ցավի ուժգնության կամ տհաճության վրա[8][9]: Բժշկի օգնությամբ կատարվող սուիցիդների, կամ էվթանազիային վերաբերվող որոշ բանավեճերում՝ ցավը օգտագործվել է որպես փաստարկ, անբուժելի հիվանդ մարդկանց կողմից իրենց կյանքը ընդհատելու թույլտվություն ստանալու համար[10]:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տևողություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցավը սովորաբար անցողիկ է, տևում է այնքան մինչև վնասող ազդակը չի հեռացվում կամ հիմքում ընկած վնասվածքը կամ ախտահարումը ապաքինվում է: Սակայն որոշ ախտաբանական վիճակների դեպքում, ինչպիսիք են ռևմատոիդ արթրիտը, ծայրամասային նեյրոպաթիան, քաղցկեղը կամ ինքնածին(իդեոպաթիկ) ցավը կարող է պահպանվել տարիներ շարունակ: Ցավը, որը տևում է երկար ժամանակ կոչվում է քրոնիկ կամ մշտական, և ցավը, որը կարճ է տևում կոչվում է սուր: Սովորաբար քրոնիկ և սուր ցավի տարբերակումը հիմնվում է ժամանակի կամայական ինտերվալին՝ սկսած գրոհի սկզբից: Երկու ամենահաճախ օգտագործվող ցուցանիշները համարվում են 3 ամիսը և 6 ամիսը՝ սկսած ցավի սկզբից, թեպետ որոշ տեսաբաններ և հետազոտողներ փոխել են սուր ցավից քրոնիկի անցումը 12 ամսի[11][12]: Այլոք կիրառում են «սուր» տերմինը մինչև 30 օր, «քրոնիկ»-ը՝ ավելի քան 6 ամիս և «ենթասուր»-ը՝ 1-ից 6 ամիս տևողությամբ ցավի դեպքում[13]: Քրոնիկ ցավի հայտնի այլընտրանքային բնորոշումը՝ չհստակեցված ֆիքսված տևողություններ ունեցող ցավն է, որը երկարաձգվում է ակնկալվող ապաքինման ժամկետից ավելի[11]:

Նոցիցեպտիվ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոցիցեպտիվ ցավը առաջանում է զգացող նյարդային թելիկների (նոցիցեպտորների) խթանումից, որոնք արձագանքում են վնասակար ուժգնությանը մոտեցող կամ գերազանցող ազդակներին և կարող է դասակարգվել ըստ վնասող խթանման ձևի: Ամենատարածված դասերն են՝ «ջերմային»-ը (օրինակ՝ տաք կամ սառը), «մեխանիկական»-ը (օրինակ՝ ճմլվածքը, պատռվածքը, կտրվածքը) և «քիմիական»-ը (օրինակ՝ կտրվածքի վրա յոդը կամ բորբոքման արդյունքում  արտազատված քիմիական նյութերը): Որոշ նոցիցեպտորներ պատասխանում են այս եղանակներից մեկից ավելիին և հետևաբար բնութագրվում են որպես պոլիմոդալ։

Նոցիցեպտիվ ցավը կարող է նաև բաժանվել «ընդերային», «խորը մարմնական» և «մակերեսային մարմնական» ցավերի: Ընդերային կառույցները չափազանց զգայնություն են լարման, իշեմիայի և բորբոքման հանդեպ, բայց համեմատաբար քիչ զգայուն են այլ ազդակների հանդեպ, որոնք նորմայում  հարուցում են ցավ այլ կառույցներով, ինչպիսիք են այրվածքը կամ կտրվածքը: Ընդերային ցավը տարածուն է, դժվար տեղայնացվող և հաճախ նշվում է որպես հեռավոր, սովորաբար մակերեսային կառույց: Այն կարող է ուղեկցվել սրտխառնոցով ու փսխումով և կարող է նկարագրվել որպես նողկալի, խորը, սեղմող և բութ ցավ[14]: Խորը մարմնական ցավը  առաջանում է կապանների, ջլերի, ոսկրերի, արյունատար անոթների, փակեղների և մկանների նոցիցեպտորների խթանման արդյունքում: Այն բութ է, նվացող և վատ տեղայնացվող: Օրինակները ներառում են գերձգումները և կոտրված ոսկրերը: Մակերեսային ցավը առաջանում է  մաշկի կամ այլ մակերեսային հյուսվածքների նոցիցեպտորների ակտիվացմամբ և այն սուր է, լավ տարբերակված և հստակ տեղակայված: Վնասվածքի օրինակները որոնք առաջացնում են  մակերեսային մարմնական ցավը ներառում են փոքր վերքերը և փոքր (առաջին աստիճանի) այրվածքները[12]:

Նեյրոպաթիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեյրոպաթիկ ցավը առաջանում է նյարդային համակարգի՝ մարմնական զգացողությունները (սոմատոսենսոր համակարգը) ներառող որևէ հատվածը ախտահարող վնասվածքից կամ հիվանդությունից[15]։ Ծայրամասային նեյրոպաթիկ ցավը հաճախ նկարագրվում է որպես « այրող», «ծակծկող», «էլեկտրական», «խոցող» կամ «քորոցի և ասեղի ծակոց»-ի տիպի[16]: Արմունկոսկրին հարվածելը առաջանում է սուր ծայրամասային նեյրոպաթիկ ցավ:

Ալոդինիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալոդինիան՝ նորմայում անցավ ազդակին ի պատասխան զգացած ցավն է[17]: Այն չունի կենսաբանական գործառույթ և դասակարգվում է ըստ դիմամիկ, մեխանիկական, կետային և ստատիկ ազդակների[17][18]: Պարզվել է, որ օստեոարթրիտի պարագայում ՆԱԳ-ը (նյարդի աճի գործոն) ներգրավված է ալոդինիայի առաջացման մեջ[18]: Զգացողության աստիճանը և ուժգնությունը կարող են գնահատվել խթանող կետերի և զգացողության շրջանի տեղակայման, ինչպես նաև ֆանտոմային քարտեզների կիրառման միջոցով[17]։

Ֆանտոմային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆանտոմային ցավը՝ ցավ է, որը զգացվում է անդամահատված (ամպուտացված) մարմնի հատվածում կամ մարմնի այն հատվածից՝ որից գլխուղեղը այլևս ազդանշան չի ստանում: Այն նեյրոպաթիկ ցավի տեսակ է[19]: Ֆանտոմային ցավի տարածվածությունը վերին վերջույթի ամպուտացվածների շրջանում շուրջ 82 տոկոս է, ստորին վերջույթի ամպուտացվածների շրջանում՝ 54 տոկոս[19]: Հետազոտություններից մեկը հայտնաբերել է, որ ամպուտացիայից 8 օր անց հիվանդների 72 տոկոսի մոտ եղել է ֆանտոմային վերջույթի ցավ, որից 67 տոկոսը վեց ամիս անց հաղորդել է այդ մասին[20][21]: Որոշ անդամահատվածներ զգում են շարունակական ցավ, որը տարբերվում է ուժգնությամբ և որակով, ուրիշների մոտ օրվա ընթացքում դիտվում են ցավի մի քանի գրոհներ կամ այն կարող է կրկնվել ավելի հազվադեպ: Այն հաճախ նկարագրվում է որպես կրակող, ճմլող, այրող կամ ջղաձգման տիպի: Եթե ցավը երկար ժամանակ շարունակական է, ապա մարմնի ինտակտ հատվածները կարող են դառնալ սենսիտիզացված, այսինքն այնքան զգայուն, որ նրանց նույնիսկ նրանց դիպչելը կարող է հարուցնել ցավ ֆանտոմային վերջույթում: Ֆանտոմային վերջույթի ցավը կարող է ուղեկցվել միզարձակմամբ և կղազատմամբ:

Անդամահատված վերջույթի նյարդերի կամ զգայուն շրջանների մեջ տեղային անզգայացնողի ներարկումները կարող են ունենալ ցավը պակասեցնող ազդեցություն, որը կտևի օրեր, շաբաթներ շարունակ կամ երբեմն մշտապես, չնայած այն փաստին, որ դեղը դուրս է բերվում օրգանիզմից ժամերի ընթացքում: Հիպերտոնիկ լուծույթի փոքր ներարկումները ողների միջև առկա փափուկ հյուսվածքների մեջ առաջացնում է տեղային ցավ, որը ճառագայթում է դեպի ֆանտոմային վերջույթ շուրջ 10 րոպե կամ գրեթե այդքան, և դրան կարող է հաջորդել ֆանտոմային ցավի՝ ժամեր, շաբաթներ կամ նույնիսկ ավել պահպանվող, մասնակի կամ ամբողջական ամոքում: Ամպուտացված վերջույթի ուժեղ վիբրացիան կամ էլեկտրական խթանումը կամ ողնուղեղի վրա վիրաբուժական եղանակով իմպլանտավորված էլեկտրոդների հոսանքը, որոշ հիվանդների մոտ առաջացնում են ցավի մեղմացում[22]:

Հայելային արկղի թերապիան ֆանտոմային վերջույթում առաջացնում է շարժման և հպման պատրանք, ինչն իր հերթին կարող է առաջացնել ցավի նվազում[23]:

Պարապլեգիան՝ ողնուղեղի ծանր վնասվածքից հետո զգայունության և կամային շարժողական կառավարման կորուստն է։ Կարող է ուղեկցվել  ողնուղեղի վնասվածքի մակարդակի գոտու ցավով: Ընդերային ցավը հարուցվում է միզապարկը կամ աղիքը լցվելուց, կամ պարապլեգիայով հիվանդների՝ հինգից տաս տոկոս մոտ՝ ֆանտոմային ցավի ամբողջական զգայական կորստով հատվածներում: Այս տեսակի ֆանտոմային ցավը ի սկզբանե նկարագրվում է որպես այրող կամ ծակծկող, սակայն կարող է զարգանալ ծանր ճմլող կամ ճզմելու տիպի ցավ, կամ ոտքով ներքև սլացող կրակի կամ «մսի մեջ պտտվող դանակի» զգացողություն: Ցավը կարող է սկսվել հաշմանդամեցնող վնասվածքից հետո անմիջապես կամ տարիներ անց։ Վիրաբուժական բուժումը հազվադեպ է ապահովում տևական ապաքինում[22]:

Հոգեծին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեծին ցավը նաև՝ փսիխալգիա կամ սոմատոֆորմ ցավ, ցավն է առաջացած՝ ավելացած կամ երկարաձգված հոգեկան, զգացմունքային կամ վարքային գործոններից[24]: Գլխացավը, մեջքի ցավը և ստամոքսի ցավը հաճախ ախտորոշվում են որպես հոգեծին ցավ[24]: Ցավից տառապողները հաճախ  խտրական վերամբերմունքի են արժանանում, քանի որ թե՛ բժշկական մասնագետները, թե՛ հանրությունը հակված են կարծելու, որ հոգեծին աղբյուրի ցավը «իրական» չէ: Այնուամենայնիվ, մասնագետները համարում են, որ այն պակաս իրական կամ վնասակար չէ քան այլ աղբյուրի ցավը[25]:

Տևական ցավ ունեցող մարդիկ հաճախ են ունենում հոգեբանական խանգարումներ և Մինեսոտայի անձնային տիպի գնահատման բազմափուլային հարցարանի հիստերիայի, դեպրեսիայի և հիպոխոնդրիայի սանդղակներով («նևրոտիկ եռյակ») ավելի բարձր միավորներ: Որոշ ուսումնասիրողներ վիճում են, որ նևրոտիզմն է առաջացնում սուր ցավի անցմանը քրոնիկի, սակայն կլինիկական փաստերը նշում են այլ ուղղություն. քրոնիկ ցավն է առաջացնում նևրոտիզմ: Երբ երկարատև ցավը պակասում է բուժական միջամտությունից հետո, նևրոտիկ եռյակի և տագնապայնության միավորները նվազում են՝ հաճախ նորմալ մակարդակների: Ինքնագնահատականը հաճախ ցածր է քրոնիկ ցավով հիվանդների մոտ, այն նաև բարելավվում է երբ ցավը վերանում է[22]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «International Association for the Study of Pain: Pain Definitions»։ Արխիվացված օրիգինալից 13 January 2015-ին։ Վերցված է 12 January 2015։ «Pain is an unpleasant sensory and emotional experience associated with actual or potential tissue damage, or described in terms of such damage»  Derived from The need of a taxonomy. Pain. 1979;6(3):247–8. doi:10.1016/0304-3959(79)90046-0. PMID 460931.
  2. Կաղապար:Vcite book
  3. Կաղապար:Vcite book
  4. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ painreview անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  5. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Turk & Dennis 2004 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Breivik2008 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. Moore R. Andrew, Wiffen Philip J., Derry Sheena, Maguire Terry, Roy Yvonne M., Tyrrell Laila (2015-11-04)։ «Non-prescription (OTC) oral analgesics for acute pain - an overview of Cochrane reviews»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (11): CD010794։ ISSN 1469-493X։ PMID 26544675։ doi:10.1002/14651858.CD010794.pub2 
  8. Կաղապար:Vcite book
  9. Կաղապար:Vcite book
  10. Weyers H (September 2006)։ «Explaining the emergence of euthanasia law in the Netherlands: how the sociology of law can help the sociology of bioethics.»։ Sociology of Health & Illness 28 (6): 802–16։ PMID 17184419։ doi:10.1111/j.1467-9566.2006.00543.x 
  11. 11,0 11,1 Կաղապար:Vcite book
  12. 12,0 12,1 Կաղապար:Vcite book
  13. Կաղապար:Vcite book
  14. Կաղապար:Vcite book
  15. Neuropathic pain: redefinition and a grading system for clinical and research purposes. Neurology. 2008 [archived 20 November 2008];70(18):1630–5. doi:10.1212/01.wnl.0000282763.29778.59. PMID 18003941.
  16. Mechanisms and management of neuropathic pain in cancer. J. Support Oncol.. 2003 [archived 7 January 2010];1(2):107–20. PMID 15352654.
  17. 17,0 17,1 17,2 Jensen Troels S, Finnerup Nanna B (2014)։ «Allodynia and hyperalgesia in neuropathic pain: clinical manifestations and mechanisms»։ The Lancet Neurology 13 (9): 924–935։ PMID 25142459։ doi:10.1016/s1474-4422(14)70102-4 
  18. 18,0 18,1 Lolignier Stéphane, Eijkelkamp Niels, Wood John N. (2015-01-01)։ «Mechanical allodynia»։ Pflügers Archiv: European Journal of Physiology (անգլերեն) 467 (1): 133–139։ ISSN 0031-6768։ PMC 4281368։ PMID 24846747։ doi:10.1007/s00424-014-1532-0 
  19. 19,0 19,1 Phantom pain and phantom sensations in upper limb amputees: an epidemiological study. Pain. 2000;87(1):33–41. doi:10.1016/S0304-3959(00)00264-5. PMID 10863043.
  20. Phantom limb, phantom pain and stump pain in amputees during the first 6 months following limb amputation. Pain. 1983;17(3):243–56. doi:10.1016/0304-3959(83)90097-0. PMID 6657285.
  21. Immediate and long-term phantom limb pain in amputees: incidence, clinical characteristics and relationship to pre-amputation limb pain. Pain. 1985;21(3):267–78. doi:10.1016/0304-3959(85)90090-9. PMID 3991231.
  22. 22,0 22,1 22,2 Կաղապար:Vcite book
  23. Synaesthesia in phantom limbs induced with mirrors. Proc. Biol. Sci.. 1996;263(1369):377–86. doi:10.1098/rspb.1996.0058. PMID 8637922.
  24. 24,0 24,1 «Psychogenic Pain»։ Cleveland Clinic։ Արխիվացված օրիգինալից 14 July 2011-ին։ Վերցված է September 25, 2017 
  25. "International Association for the Study of Pain | Pain Definitions".. Retrieved 12 October 2010.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ցավ հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)
  • Pain Stanford Encyclopedia of Philosophy