Զգայական համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վերլուծիչի աշխատանքը
Աչքը՝ տեսողության վերլուծիչ
Լեզու
Ականջ

Շրջապատող միջավայրի ընկալումը[խմբագրել]

Կենտրոնական նյարդային համակարգն արտաքին աշխարհի և օրգանիզմի ներքին միջավայրի վիճակի մասին տեղեկատվություն է ստանում հատուկ մասնագիտացված գոյացություններով՝ ընկալիչներով (ռեցեպտորներով)։Բարձրակարգ կենդանիների և մարդու օրգանիզմում ընկալիչի դեր են կատարում մաշկում,լորձաթաղանթներում,ներքին օրգաններում,արյունատար անոթների պատերում տեղակայված բազմաթիվ նյարդային վերջույթները,մասնագիտացված բջիջները և զգայարանները՝ աչք,ականջ,լեզու,քիթ,անդաստակային ապարատ։Այդ օրգաններից յուրաքանչյուրն ընկալում է միայն որոշակի գրգիռներ.աչքն ընկալում է լույսի ճառագայթներ,ականջը՝ ձայնային տատանումներ,մաշկը՝ ցավ,հպում,ճնշում,ջերմություն։Սակայն զգայարանները կարող են գրգռվել նաև նրանց վրա շրջապատող միջավայրի ոչ յուրահատուկ ներգործությունից։Այսպես,աչքի ուժեղ հարվածից առաջանում է լույսի բռնկման զգացում։Զգայարաններն արտաքին միջավայրի ազդանշաններով (ձայն,լույս,հոտ) փոխարկվում են նյարդային ազդակի,որը զգացող նյարդաթելերով հաղորդվում է մեծ կիսագնդերի կեղևի որոշակի գոտի,որտեղ կատարվում է դրանց վերջնական վերլուծությունը և զանազանումը։Ստացված ազդանշանները կեղևը վերամշակում է և պատասխան հրահանգներ ուղարկում կատարող օրգաններին։Ընկալիչները,հաղորդող նյարդերը և կեղևի համապատասխան գոտին կազմում են միասնական ամբողջություն,որը Ի.Պ. Պավլովն անվանել է վերլուծիչ (անալիզատոր)։

Վերլուծիչի կառուցվածքը[խմբագրել]

Ցանկացած վերլուծիչ կազմված է երեք հիմնական բաժիններից՝ ծայրամասային,հաղորդող և կենտրոնական։Ծայրամասային բաժինը կազմում են զգացող նյարդային վերջույթները,ընկալիչները,որոնք ընդունում են որոշակի գրգիռներ և վերափոխում նյարդային ազդակի։Հաղորդող բաժինը զգացող նյարդաթելերն ու համապատասխան վերընթաց հաղորդչական ուղիներն են,որոնք նյարդային ազդակները հաղորդում են գլխուղեղի բաժիններին։Կենտրոնական բաժինը,կամ,ինչպես նշել է Ի.Պ. Պավլովը,ուղեղային բաժինը,կազմում է կիսագնդերի կեղևի համապատասխան գոտին։Օրինակ,տեսողական վերլուծիչի ծայրամասային բաժինը աչքն է,հաղորդող ուղին՝ տեսողական նյարդը,կենտրոնական բաժինը՝ մեծ կիսագնդերի կեղևի ծոծրակային բիլթը։Վերլուծիչի երեք բաժիններից որևէ մեկի վնասման դեպքում կորչում է գրգիռներ ընդունելու և տարբերելու ընդունակությունը։

Մարմնի յուրաքանչյուր հատվածում տեղադրված են տարբեր տեսակի ընկալիչներ,օրինակ, բերանի խոռոչում տեղակայված են ոչ միայն համազգաց,այլև շոշափական,ջերմազգաց,ցավազգաց ընկալիչներ։Ուստի առաջանում են ոչ թե առանձին,այլ զգայությունների զուգակցումներ,և վերլուծիչներն աշխատում են սերտ փոխներգոծված։

Շրջապատող աշխարհի ընկալումը պայմանավորված է բազմաթիվ ընկալիչների համաձայնեցված գործունեությամբ։

Ընկալիչների դասակարգումը[խմբագրել]

Գրգռիչի հետ փոխազդեցության բնույթից կախված տարբերում են արտաքին ընկալիչներ,որոնք ընդունում են արտաքին միջավայրի փոփոխությունները (տեսողական,լսողական ընկալիչներ), և ներքին,որոնք ընկալում են օրգանիզմի ներքին միջավայրից եկող ազդակները (մկանահոդային և ներքին օրգանների ընկալիչներ)։

Ըստ ընդունված գրգռիչների բնույթի տարբերում են 1.մեխանաընկալիչներ,ընկալում են գրգռիչի մեխանիկական էներգիան։Մեխանաընկալիչներ են մկանահոդային,լսողական,մարմնական,անդաստակային զգայական համակարգերի ծայրամասային բաժինները. 2.ջերմաընկալիչներ,ընկալում են ջերմային գրգիռը,գտնվում են մաշկում,ներքին օրգաններում և լինում են տաքազգաց ու սառնազգաց. 3.քիմիաընկալիչներ,զգայում են քիմիական գրգռիչների նկատմամբ,այս խմբին են պատկանում համի,հոտառական,անոթային ընկալիչներ. 4.լուսաընկալիչներ,այս խմբին են պատկանում ցանցաթաղանթի տեսողական ընկալիչները. 5.ձայնաընկալիչները ներքին ականջի լսողական բջիջներն են. 6.ցավազգաց ընկալիչները հիմնականում մերկ նյարդային վերջույթներ են,որոնք ընկալում են ցավային գիգիռները։

Ընկալիչների հարմարումը[խմբագրել]

Հարմարողական ընդունակությամբ օժտված են գրեթե բոլոր ընկալիչները,բացառությամբ անդաստակայինի և մկանահոդայինի։Հարմարման (ադապտացիա) օրինակ է վառ և թույլ լուսավորվածության պայմաններում իրականացվող տեսողությունը։Շատ ուժեղ ձայները կարող են որոշ ժամանակ հետո չլսվել,քանի որ խխունջի ընկալիչներն աստիճանաբար հարմարվում են այդ ձայնին։Գիշերային լռության մեջ լսելի են այն ձայները,որոնք ցերեկային աղմուկի պայմաններում հնարավոր չէ լսել։Ձեռքի ժամանացույցն առաջին անգամ օգտագործելիս մաշկի վրա զգում են դրա առկայությունը,ապա աստիճանաբար դադարում են ընկալելուց,քանի որ մաշկի շոշափական մեխանաընկալիչները հարմարվում են։

Վերլուծիչների փոխազդեցությունը[խմբագրել]

Ներկայումս բազմաթիվ փաստեր հաստատում են մեկ վերլուծիչի դրդման ազդեցությունը մյուսի դրդունակության վրա։Առօրյա կյանքում մենք հանդիպում ենք վերլուծիչների փոխազդեցության բազմաթիվ օրինակների։Երաժիշտներին վաղուց հայտնի է,որ նվագախմբի ձայներն ավելի լավ են ընկալվում,եթե համերգասրահը լուսավորված է։Վատ լսող մարդիկ պնդում են,որ լուսավորության դեպքում իրենք ավելի լավ են լսում։Այս դեպքում տեսողական ընկալիչների գրգռումը բարձրացնում է լսողական վերլուծիչի զգայությունը։Հայտնի է նաև,որ որոշ ձայներ առաջացնում են մաշկի վրայով <<մրջյունների վազքի>> անդուր զգայություն։Դա պայմանավորված է մաշկային վերլուծիչի դրդունակության բարձրացմամբ։ Վերլուծիչների փոխազդեցությունը կարող է հագեցնել նաև արգելակման։Օրինակ,ֆիզիկական ուժեղ լարումը թուլացնում է ցավային զգայությունը։ Բավական է ուժեղ սեղմել մատները,և ատամի ցավը բթանում է։Այս դեպքում շարժողական վերլուծիչի դրդումն առաջացնում է կեղևի այլ շրջանների արգելակում։Զգայական համակարգում գործում է նաև փոխհատուցման երևույթը.եթե զգայարաններից մեկը չի գործում,մնացած զգայարաններն իրենց վրա են վերցնում նրա գործառույթը։Օրինակ՝ կույրերի մոտ լավ են զարգացած լսողության ևշոշափելիքիզգայարանները։