Պարկինսոնի հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պարկինսոնի հիվանդություն
Sir William Richard Gowers Parkinson Disease sketch 1886.svg
Հիվանդը, ով տառապում է պարկիսոնի հիվանդությամբ։
Տեսակ հիվանդություն[1] և Designated intractable/rare diseases[2][3]
Ենթադաս synucleinopathy[1][4]
Բուն պատճառ C26845[1][4] և C26845[1]
Հիվանդության ախտանիշ tremor, spasticity, Հիպոկինեզիա և gait abnormality
Բուժաքննություն positron emission tomography, Մագնիսառեզոնանսային շերտագրություն և Single-photon emission computed tomography
Բուժում դեղանյութեր և Վիրաբուժություն
Բժշկական մասնագիտություն նյարդաբանություն
OMIM 168600, 300557, 556500, 602404, 606852, 613164, 616710, 616361, 556500, 613164, 300557, 602404, 606852 և 168600
Հիվանդությունների բազա 9651
MedlinePlus 000755
eMedicine 1831191
MeSHID D010300 և D010300
Disease Ontology DOID:14330 և DOID:14330
NCI Thesaurus C26845[1][4] և C26845[1]
GeneReviews NBK1223
Անվանվել է James Parkinson
Parkinson's disease Վիքիպահեստում

Պարկինսոնի հիվանդություն, շարժողական համակարգը ախտահարող կենտրոնական նյարդային համակարգի երկարատև, դեգեներատիվ խանգարում[5] ։ Սովորաբար ախտանիշները առաջանում են աստիճանաբար՝ երկար ժամանակի ընթացքում[5]։ Սկզբում առավել ակնհայտ ախտանիշներն են դողը, կարկամությունը, շարժումների դանդաղումը և դժվարությունները կապված քայլելու հետ[5]։ Կարող են նաև ի հայտ գալ մտածողության և վարքային խնդիրներ[6]։ Հիշողության կորուստը առավելապես բնորոշ է հիվանդության ուշ փուլերին [6]։ Դեպրեսիան և անհանգստությունը նույնպես բնորոշ են և արտահայտվում են հիվանդների ավելի քան մեկ երրորդի մոտ[6]։ Այլ ախտանիշներից են նաև զգացողության, քնի և էմոցիոնալ խանգարումները[5][6]։ Հիմնական շարժողական խնդիրները խմբավորվում են «Պարկինսոնիզմ» կամ «Պարկինսոնյան համախտանիշ» հասկացությունների մեջ[7][8]։


Պարկինսոնի հիվանդության առաջացման պատճառը անորոշ է, սակայն ենթադրվում է և՛ ժառանգական և՛ արտաքին գործոնների դերը հիվանդության առաջացման գործում[7]։ Մարդիկ, ում ընտանիքում կան այս հիվանդությամբ տառապողներ, ավելի մեծ ռիսկի խմբում են գտնվում[7]։ Հիվանդացության բարձր ռիսկ ունեն նաև այն մարդիկ, ովքեր ենթարկվել են պեստիցիդների ազդեցությանը, կամ ունեցել են նախորդող գլխի վնասվածքներ, իսկ ծխախոտ, սուրճ կամ թեյ օգտագործողներն ունեն հիվանդանալու առավել ցածր ռիսկ[7][9]։ Հիվանդության շարժողական խնդիրները առաջանում են միջին ուղեղում գտնվող գորշ նյութի բջիջների մահվան հետևանքով[5]։ Սրա պատճառով առաջանում է դոֆամինի անբավարարություն գլխուղեղի այս բաժիններում[5]։ Բջիջների մահվան պատճառը վերջնականապես պարզաբանված չէ, սակայն ընդգրկում է սպիտակուցներից Լեվիի մարմնիկների վերափոխման գործընտացները, որոնք տեղի են ունենում նեյրոններում[7]։ Տիպիկ դեպքերում հիվանդության ախտորոշումը դրվում է ախտանիշների հիմման վրա, հավելյալ ախտորոշման մեթոդների օգնությամբ, օրինակ՝ նեյրոտեսանկարահանումը, որն օգտագործվում է տարբերակիչ ախտորոշման համար[5]։


Պարկինսոնի հիվանդության վերջնական բուժումը բացահայտված չէ, այն հիմնականում ուղված է ախտանիշների բարելլավմանը[5]։ Սկզբնական բուժումը սովորաբար ընդգրկում է հակապարկինսոնային դեղամիջոց Լեվոդոպան, դոֆամինի համակորդների հետ, որոնք օգտագործվում են, երբ Լեվոդոպան կորցնում է իր էֆեկտիվությունը[6]։ եթե հիվանդությունը առաջադիմում է և նեյրոնները շարունակում են ոչնչանալ, այս դեղաձևերը դառնում են ավելի քիչ էֆեկտիվ, դրսևորելով կողմնակի ազդեցություններ՝ դիսկինեզիաների տեսքով[6]։ Սննդակարգը և ռեաբիլիտացիայի մի քանի տեսակներ որոշ չափով էֆեկտիվ են ախտանիշների բարելլավման համար[10][11]։ Երբ դեղաձևերը կորցնում են իրենց ազդեցությունը, շարժողական ախտանիշները նվազացնելու համար կիրառում են վիրահատական միջամտություն՝ խորը ուղեղի խթանում միկրոէլեկտրոդի տեղադրմամբ[5]։ Պարկինսոնի հիվանդության այլ, ոչ շարժողական ախտանիշների բուժման մասին ապացույցները քիչ համոզիչ են[7]։

2015 թվականին Պարկինսոնի հիվանդություն ունեցողների թիվը կազմել է 6,2 միլիոն, և այն պատճառ է հանդիսացել ավելի քան 117,400 մահվան[12][13]։ Այս հիվանդությունը մեծամասամբ հայտնաբերվում է 60 տարին լրացած մարդկանց մոտ, որոնց մոտավորապես 1 տոկոսը ախտահարված է[5][14]։ Տղամարդիկ ավելի հաճախ են հիվանդանում քան կանայք՝ 3։2 հարաբերությամբ[7]։ Երբ հիվանդությունը առաջանում է 50 տարեկանից ցածր մարդկանց մոտ, այն կոչվում է վաղ սկսվող Պարկինսոնի հիվանդություն[15]։ Այս ախտորոշմամբ մարդկանց կյանքի միջին տևողությունը կազմում է 7֊14 տարի[6]։ Հիվանդությունը անվանվել է ի պատիվ անգլիացի գիտնական Ջեյմս Պարկինսոնի, ով հրատարակել է առաջին մանրամասն նկարագրությունը իր հեղինակած դողացող անդամալուծանքի մասին գրվածքում 1817 թվականին[16][17]։ Հանրային իրազեկման աշխատանքները ընդգրկում են Պարկինսոնի հիվանդության համաշխարհային օրը, որը նշում են Ջեյմս Պարկինսոնի ծննդյան օրը՝ ապրիլի 11֊ին, և կարմիր կակաչի օգտագործումը, որպես հիվանդության խորհրդանիշ[18]։ Պարկինսոնի հիվանդությամբ տառապող և հանրային իրազեկումը բարձրացնող մարդկանցից են՝ դերասան Մայքլ Ջ․ Ֆոքսը, օլիմպիական հեծանվորդ Դավիս Ֆինեյը և պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ Մուհամեդ Ալին[19][20][21]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դժվարաշարժությունը, որն առաջանում է Պարկինսոնի հիվանդության ժամանակ կոչվում է «Պարկինսոնիզմ» և այն կարող է դրսևորվել տարբեր հիվանդությունների ժամանակ։ Պարկինսոնիզմը բնորոշվում է որպես դանդաղաշարժություն (կամային շարժումների կատարման դանդաղում, համակցված կրկնվող շարժումների արագության և ծավալի առաջադիմող դանդաղման հետ․ օրինակ՝ կամային մատնային հպման թեստ[22]) համակցված նշված 3 ֆիզիկալ ախտանիշներից մեկի հետ՝ մկանային ռիգիդություն (ատամնավոր անիվի ֆենոմեն) , դող հանգստի ժամանակ, և պոստուռալ անկայունություն[23][24]։

Պարկինսոնի հիվանդությունը պարկինսոնիզմի ամենահաճախ հանդիպող ձևն է և անվանվում է իդիոպաթիկ պարկինսոնիզմ,այսինքն՝ հիվանդության պատճառը անհայտ է[25][26]։ Պարկինսոնիզմի հայտնի պատճառներից են թույները, վարակները, դեղերի կողմնակի ազդեցությունները, նյութափոխանակության խանգարումները և ուղեղի վնասվացածքները օր․՝ գլխուղեղի կաթվածը։ Տարբեր նեյրոդեգեներատիվ խանգարումներ նույնպես կարող են ի հայտ գալ պարկինսոնիզմի ժամանակ և հաճախ անվանվում են «Ատիպիկ պարկինսոնիզմ» կամ «Պարկինսոն+» համախտանիշներ (պարկինսոնիզմով հիվանդություններ և այլ առանձնահատկություններ, որոնք տարբերակում են նրանց Պարկինսոնի հիվանդությունից)։ Դրանք ընդգրկում են բազմաօրգան֊համակարգային ապաճումը, առաջընթաց վերկորիզային կաթվածը, կեղևահիմային դեգեներացիան և Լեվիի մարմնիկներով պայմանավորված թուլամտությունը[25][27]։

Մի խումբ գիտնականններ առանձնացնում են Պարկինսոնի հիվանդությունը որպես սինուկլեինոպաթիա (պայմանավորված ալֆա սինուկլեին սպիտակուցի ոչ նորմալ կուտակմամբ գլխուղեղում) այլ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններից տարբերակելու համար,օրինակ՝ Ալցհեյմերի հիվանդությունից, որի ժամանակ գլխուղեղում կուտակվում է տաո սպիտակուց[28]։ Նշանակալի կլինիկական և ախտաբանական համընկնումներ կան սինուկլեինոպրոտեինի և տաո սպիտակուցի միջև։ Ի տարբերություն Պարկինսոնի հիվանդության, Ալցհեյմերի հիվանդությունը առավելապես դրսևորվում է հիշողության կորստով, և Պարկինսոնի հիվանդության բնորոշ նշանները (շարժումների դանդաղումը, դողը, կարկամությունը և պոստուռալ անկայունությունը ) առանձնահատուկ չեն Ալցհեյմերի հիվանդությանը։

Լեվիի մարմնիկներով պայմանավորված թուլամտությունը այլ սինուկլեյնոպաթիա է և ունի ախտաբանական նմանություններ Պարկինսոնի հիվանդության հետ, հատկապես թուլամտություն ունեցողների հետ։Պարկինսոնի հիվանդության և Լեվիի մարմնիկներով պայմանավորված թուլամտության փոխհարաբերությունները դեռ վերջնականապես բացահայտված չեն[29]։ Դրանք գտնվում են հետազոտությունների ընթացքի մեջ, որոնց արդյունքում կամ կբացահայտվի դրանց կլինիկական և ախտաբանական կապը, կամ դրանք կդիտվեն որպես առանձին հիվանդություններ[29]։

Նշաններ և ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Black and white picture of a male with PD stooping forward as he walks. He is viewed from the left side and there is a chair behind him.
Պարկինսոնի հիվանդությամբ մարդուն բնորոշ դիրք քայլելու ընթացքում, 1892 թվական։[30]

Պարկինսոնի հիվանդության ամենաճանաչելի ախտանիշները կապված են շարժողական համակարգի հետ[31]։ Ոչ շարժողական ախտանիշները, որոնք ընդգրկում են ինքնավար դիսֆունկցիան, նեյրոհոգեկան խնդիրները (տրամադրության, գիտակցության, վարքի կամ մտածողության խանգարումներ), զգայական խնդիրները(հատկապես խանգարվում է հոտառությունը) և քնի հետ կապված դժվարությունները նույնպես բնորոշ են։ Որոշ ոչ շարժողական խնդիրներ կարող են արտահայտված լինել արդեն ախտորոշման ժամանակ[31]։

Շարժական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Պարկինսոնյան քայլվածք

Առանձնացնում ենք 4 հիմնական շարժական ախտանիշներ՝ դող հանգստի ժամանակ, դանդաղաշարժություն, կարկամություն և պոստուռալ անկայունություն[31]։

Ամենատարածված ախտանիշը ախտահարված ձեռքի դողն է հանգստի ժամանակ, որն անհետանում է կամային շարժումներ կատարելիս, կամ քնի խորը փուլերի ընթացքում[31]։ Սովորաբար դողը առաջանում է միայն մի ձեռքում, իսկ երկու ձեռքերի միաժամանակյա ախտահարումը խոսում է հիվանդության առաջընթացի մասին[31]։ Դողի հաճախականությունը կազմում է 4֊6 հերց(պարբերաշրջանը վայրկյանի ըմթացքում )։ Դողը նման է դեղ փաթաթելուն, երբ բութը և ցուցամատը՝ իրար կպած, հակում ունեն պտուտաձև շարժումներ կատարելուն [31][32]։ Այս տերմինը եկել է նրանից, որ այս հիվանդների շարժումները նման են նախկինում դեղահաբեր պատրաստելու տեխնիկայի շարժումներին[32]։

Դանդարաշարժությունը հայտնաբերվում է յուրաքանչուր հիվանդի մոտ, և այն տեղի է ունենում շարժում իրականացնելու գործընթացը պլանավորելու անկարողության պատճառով։ Արդյունքում տուժում է շարժման ամբողջ ընթացքը՝ պլանավորումը, իրականացումը և վերջնարդյունքը։ Դանդաղաշարժությունը կյանքի որակի վրա ամենից շատ ազդող ախտանիշն է, քանի որ դրա պատճառով խանգարվում են կենցաղային գործողությունները, ինչպիսիք են՝ հագնվելը, սնվելը և լոգանք ընդունելը։Այն նաև ազդում է երկու շարժում միաժամանակ կատարելու վրա, և կարող է ավելի ծանր ընթացք ունենալ եթե զուգահեռ դիտվի էմոցիոնալ սթրես, կամ այլ հիվանդություն, սակայն զարմանալիորեն այս հիվանդները կարող են հեծանիվ քշել կամ աստիճանները բարձրանալ ավելի լավ, քան հարթ տեղով քայլել։ Թեև բժիշկները անզեն աչքով նկատում են դանդաղաշարժությունը, այնուամենայնիվ ֆորմալ գնահատելու համար խնդրում են հիվանդին ձեռքի և ոտքի մատերով կրկնվող շարժումներ կատարել [33]։

Կարկամությունը դիմադրությունն է վերջույթների շարժման հանդեպ՝ բարձրացած մկանային տոնուսի և մկանների չափից ավել ու շարունակական կրճատման պատճառով[31]։ Պարկինսոնիզմի ժամանակ կարկամությունը բազմաձև է՝ «ատամնավոր անիվի ֆենոմեն» կամ Կոգվիլիլի կարկամություն[34][31][35][36]։ Ենթադրվում է, որ Կոգվիլյան կարկամության պատճառը հանգստի դողի և մկանների բարձրացված տոնուսի հետևանք է[37]։ Կարկամությունը կարող է կապված լինել հոդացավի հետ, և այսպիսի ցավը հաճախ հիվանդության սկզբնական արտահայտման ձևն է[31]։ Հիվանդության սկզբնական շրջանում կարկամությունը ասիմետրիկ է՝ հիմնականում ախտահարվում են պարանոցի և ուսերի մկանները, և այս մկանների ախտահարումը նախորդում է դեմքի և վերջույթների մկանների ախտահարմանը[38]։ Հիվանդության առաջընթացի հետ կարկամությունը ընդգրկում է ողջ մարմինը՝ սահմանափակելով շարժման կարողությունը։

Պոստուռալ անկայունությունը բնորոշ է հիվանդության ուշ փուլերին, բերելով հավասարակշռության խախտմանը և հաճախակի ընկնումներին[39], որն ել պատճառ է դառնում երկրորդային կոտրվածքների, ինքնավստահութան կորստին և շարժվելու սահմանափակմանը[40]։ Անկայունությունը հաճախ բացակայում է հիվանդության վաղ փուլերում, հատկապես երիտասարդ հիվանդնեի մոտ և հատկապես երկկողմանի ախտանիշներ ունեցողների մոտ Instability[41]։ Պարկինսոնի հիվանդությամբ տառապողների շուրջ 40% ի մոտ ընկնելու դեպք է գրանցվել, իսկ 10% հիվանդները ունենում են ընկնելու դեպքեր ամեն շաբաթ[31]։

Այլ հայտնի շարժական նշաններից են խանգարումները կապված դիրքի և քայլելու հետ, ինչպիսիք են մանր քայլքը (արագ,քստքստացող քայլք՝ առաջ թեքված մարմնի դիրքով, դողացող ձեռքով), քայլվածքի սառեցումը(կարճատև քայլելու անկարողություն, երբ թվում է թե ոտքը անհնար է շարժել, հատկապես ուղղությունը փոխելու ժամանակ), մոնոտոն, ցածր ձայնը, դիմականման դեմքի արտահայտությունը և ձեռագիրը,որը գնալով դառնում է ավելի մանր և ոչ հստակ[42]։

Պատմություն ուսումնասիրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջինը նկարագրել է անգլիացի բժիշկ Ջ․ Պարկինսոնը (J․ Parkinson), 1817 թվականին։ Նյարդային համակարգի առավել տարածված հիվանդություններից է։ Հաճախ հիվանդանում են տարեց տղամարդիկ։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառներն են՝ ուղեղաբորբը, գլխուղեղի արյան անոթների աթերոսկլերոզը, գլխի վնասվածքները, թունավորումները (բարբիտուրատներով, շմոլ գազով)։ Երբեմն հիվանդության պատճառը հնարավոր չէ պարզել։

Պարկինսոնյան հիվանդությունը պայմանավորված է գլխուղեղի ենթակեղևային գոյացություններում դոֆամինի (կատեխոլամինների փոխանակության նյութ) անբավարարությամբ, որը հանգեցնում է գլխուղեղի մեդիատորների հիմնական համակարգերի հավասարակշռության խախտման և շարժողության կարգավորման խանգարման։ Գլխուղեղի մորֆոլոգիական հետազոտությամբ հայտնաբերվում է ենթակեղևային գոյացությունների սև նյութի բջիջների քայքայում։

Համաճարաբանական տեսակետներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարկինսոնյան հիվանդությունը կազմում է պարկինսոնիզմի բոլոր դեպքերի մոտ 70-80%- ը: Հիվանդության սկսվելու միջին տարիքն է 55-60 տարեկանը: Հիվանդության սկիզբը երիտասարդ տարիքում բնորոշ չէ և հավանաբար վկայում է նրա ժառանգական բնույթի մասին: Եթե Պարկինսոնյան հիվանդությունը սկսվում է մինչև 20 տարեկանը, ապա այն անվանում են երիտասարդ տարիքում (յուվենիլ) Պարկինսոնյան հիվանդություն, իսկ 20-40- ը՝ վաղ սկզբի Պարկինսոնյան հիվանդություն: Պարկինսոնյան հիվանդությամբ տառապող մարդկանց տեսակարար կշիռը 60-ից բարձր տարիքի շրջանում 1% է, իսկ 85-ից բարձր տարիքի մարդկանց շրջանում 2,6-4%: Պարկինսոնյան հիվանդության տարածվածությունը ընդհանուր բնակչության շրջանում կազմում է 100 250/100000, իսկ հիվանդությունը՝ 20/100000 (1 տարվա ընթացքում) [10]: Այս հիվանդությունը մոտ 1,5 անգամ ավելի հաճախ հանդիպում է տղամարդկանց մոտ, քան կանաց մոտ (Տ:Կ=3:2): Արևմուտքում այս հիվանդությունը հայտնաբերվում է 100.000 բնակչից 200-ի մոտ։ ՀՀ-ում 2015թ-ի տվյալների համաձայն հաշվառված են հիվանդությամբ տառապող 909 անձ, և սույն թվականին ավելացել են ևս 194-ը:

Էթիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարկինսոնյան հիվանդությունը պայմանավորված է գլխուղեղի ենթակեղևային գոյացություններում դոֆամինի (կատեխոլամինների փոխանակության նյութ) անբավարարությամբ, որը հանգեցնում է գլխուղեղի մեդիատորների հիմնական համակարգերի հավասարակշռության խախտման և շարժողականության կարգավորման խանգարման։ Գլխուղեղի մորֆոլոգիական հետազոտությամբ հայտնաբերվում է ենթակեղևային գոյացությունների սև նյութի բջիջների քայքայում: Պարկինսոնյան հիվանդության բոլոր դեպքերում 5-10% ունեն ընտանեկան բնույթ: Նրանց բնորոշ է ավելի վաղ տարիքի սկիզբ, համեմատած Պարկինսոնյան հիվանդության եզակի ձևերի հետ: Հայտնաբերված են երիտասարդ տարիքում (յուվենիլ) և վաղ սկզբի պարկինսոնիզմի (20-50 տարեկան) առաջացման համար պատասխանատու մի շարք գեներ, որոնք դասակարգվում են PARK1-ից մինչև PARK13-ը: Պարկինսոնյան հիվանդության ժառանգումը կարող է կատարվել աուտոսոմ–դոմիանանտ և աուտոսոմ-ռեցիսիվ ճանապարհներով: Ներկայումս պատճառագիտական ամենատարածված գործոններից են նաև ծերացումը և շրջակա միջավայրի (էկզոգեն) տոքսինները: Ծերացման վարկածը առաջադրվել է՝ հիմնվելով այն փաստի վրա, որ հիվանդությունը հաճախակի հանդիպում է տարեց մարդկանց մոտ: Պարկինսոնյան հիվանդությունը հանդիսանում է ծերացման արագացած ձև և կյանքի ընթացքում սև նյութի որոշակի սուր էկզոգեն և էնդոգեն վնասումները հյուծում են այն՝ բերելով հիվանդության զարգացում՝ ավելի մեծ տարիքում (սովորաբար 60 տարեկանից հետո): Շրջակա միջավայրի և էկզոգեն տոքսինների պատճառաբանական վարկածը հիմնված է 80-ական թվականներում կիրառվող թմրանյութ ՄՖՏՊ-ի (1 մեթիլ,4- ֆենիլ-1,2,3,6- տետրահիդրոպիրիդին, փողոցային հեռոին) պարկինսոնիզմ առաջացնելու հնարավորության վրա: Պարկինսոնիզմ կարող է առաջացնել նաև էքստազի օգտագործումը (3,4-մեթիլենդիօքսիմետամֆետամին): Բայց մինչ օրս շրջակա միջավայրի որևէ հստակ պարկինսոնիզմ առաջացնող գործոն հայտնաբերված չէ: Ենթադրվում է, որ որոշակի դեր ունեն գյուղական միջավայրը, ջրհորների ջրի օգտագործումը, ագրոքիմիկատների օգտագործումը, ինչպես նաև որոշ մետաղներ (Mn,Fe): Պատճառներից են նաև ուղեղաբորբը, գլխուղեղի արյունատար անոթների աթերոսկլերոզը, գլխուղեղի վնասվածքները, թունավորումները (բարբիտուրատներով, շմոլ գազով)։ Երբեմն հիվանդության պատճառը հնարավոր չէ պարզել:

Հիմնական ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական ախտանշաններն են․ ձեռքերի և ոտքերի մշտական դող, դիմականման դեմք, թքահոսություն, մկանների տոնուսի բարձրացում, ընդհանուր կաշկանդվածություն, շարժումների դանդաղում են։ Խոսակցությունը միապաղաղ է, առանց էմոցիոնալ երանգավորման։

Ախտածագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս առաջադրված են Պարկինսոնյան հիվանդության առաջացման բազմաթիվ պաթոգենետիկ մոդելներ՝ օքսիդատիվ սթրեսի, միտոքոնդրիալ և ուբիքվիտին-պրոտեոսոմային համակարգերի դիսֆունկցիայի, բորբոքման և բջջի կենսաբանորեն ծրագրավորված մահվան (ապոպտոզ): Ըստ ամենատարածված վարկածի՝ օքսիդատիվ սթրեսի պատճառ են հանդիսանում բջջային օքսիդացման ռեակցիաները՝ դոֆամինի և այլ մոնոամինների ֆերմենտատիվ օքսիդացումը և աուտոօքսիդացումը, որոնց ժամանակ առաջանում են թթվածնի ռեակտիվ ռադիկալներ (ջրածնի պերօքսիդ, դոֆամին և այլն): Այս գործընթացները բերում են մոնոամինային նեյրոնների վնասմանը: Օքսիդատիվ սթրեսին նաև նպաստում է սև նյութում (Substantia nigra) գլուտաթիոնի՝ ռեակտիվ ռադիկալների վնասազերծման համար անհրաժեշտ հակաօքսիդանտ սուբստրատի քանակի իջեցումը: ՈՒբիքվիտին-պրոտեոսոմային համակարգի անոմալ և պոտենցիալ ցիտոտոքսիկ սպիտակուցների քայքայման խանգարումը բերում է α-սինուկլեին սպիտակուցի և ուբիքվիտինի ներբջջային կուտակմանը՝ սև նյութի կոմպակտ հատվածում, և ի վերջո, բջջի մահվանը: Պարկինսոնյան հիվանդությամբ տառապող հիվանդների ուղեղային հյուսվածքների հետազոտմամբ հայտնաբերել են սև նյութի կոմպակտ հատվածում շնչառական շղթայի առաջին ֆերմենտի՝ միտոքոնդրիալ I կոմպլեքսի ակտիվության իջեցում: Միտոքոնդրիալ դիսֆունկցիան բերում է երևույթների ամբողջ մի կասկադի՝ հանգեցնելով բջջի մահվանը: Պարկինսոնյան հիվանդությունը բավականին հաճախ բերում է թուլամտության, որն իր բնույթով «ենթակեղևային թուլամտություն է», ինչպես Հենտինգտոնի թուլամտությունը։ Հիվանդների շրջանում հայտնաբերվում է նեյրոցիտների կորուստ գորշ նյութում, դոֆամինի քանակի նվազում։ Սա է պատճառը, որ թուլամտությունն այս հիվանդության ժամանակ բնութագրվում է իմացական (կոգնիտիվ) պրոցեսների ոչ թե «անբավարարությամբ», այլ արգելակմամբ, ինտելեկտուալ խնդիրներ լուծելու դժվարությամբ՝ առանց օջախային ախտահարումների։Թուլամտությունը զարգանում է հիվանդության ուշ շրջանում։ Որևէ բնորոշ և յուրահատուկ ախտանիշ չկա։ Թուլամտության համախտանիշը հայտնաբերվում Է պարկինսոնիզմով հիվանդներից 40-ից մինչև 80%-ի շրջանում։ Թուլամտությունը սկզբում գրեթե նկատելի չէ, և հիվանդները ի վիճակի են շարունակելու իրենց առօրյա կյանքը։ Հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց խորանում է նաև թուլամտությունը:

Պարկինսոնյան հիվանդությունը արտահայտվում է 6 հիմնական նշանների ցանկացած համակցությամբ. 1. Հանգստի դող 2. Մկանային կարծրություն (ռիգիդություն) 3. Մարմնի շարժումների տատանման լայնույթի իջեցում (հիպոկինեզիա) և շարժումները սկսելու դժվարություն (բրադիկինեզիա) 4. Ֆիքսված դիրքեր 5. Պոստուրալ ռեֆլեքսների բացակայություն 6. «Սառչելու» ֆենոմեն

  • Հանգստի դողը 70% դեպքերում հանդիսանում է Պարկինսոնյան հիվանդության առաջին ախտանիշը: Այն առաջին հերթին ընդգրկում է վերջույթների դիստալ հատվածները և դասական դեպքերում՝ բութ մատը և ցուցամատը: Հաճախ ընդգրկում է շրթունքները, կզակը, լեզուն: Հանգստի դողը սովորաբար ունի 4-5 հց հաճախականություն, վերանում կամ պակասում է շարժման ժամանակ, ուժեղանում՝ քայլելու, սթրեսի ժամանակ
  • Մկանների կարծրությունը (ռիգիդություն) իրենից ներկայացնում է բարձր էքսռապիրամիդալ մկանային տոնուսի արտացոլում: Այն հայտնաբերվում է վերջույթների, պարանոցի կամ իրանի պասիվ շարժումների ժամանակ և հավասար է բոլոր ուղղություններով իրականացվող շարժումների ժամանակ: Հաճախակի է հանդիպում նաև «ատամնավոր անիվի» տիպի տոնուսը, որն առաջանում է կարծրության և դողի համադրության ժամանակ, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ դողը տեսանելի չէ
  • Ֆիքսված դիրքերը սկզբնական շրջանում առաջանում են ձեռքերում և այնուհետև տարածվում են մարմնի այլ հատվածների վրա: Հաճախ է հանդիպում ֆիքսված դիրքը՝ գլուխը ծալված, իրանը՝ թեքված դեպի առաջ, ողնաշարը՝ կորացած, ձեռքերը տեղակայված են մարմնից առաջ, արմունկները, ազդրերը և ծնկները ծալված են
  • Ակինեզիան ներառում է բրադիկինեզիան՝ շարժումների դանդաղկոտություն, շարժումները սկսելու դժվարություն, ավտոմատիկ շարժումների կորուստ, և հիպոկինեզին՝ շարժումների լայնույթի իջեցում: Ակինեզիայի արտահայտումներից են՝ դեմքի ինքնակամ արտահայտության կորուստ (հիպոմիմիա), թարթելու հաճախակիացում, ձեռածության (ժեստիկուլացիայի) աղքատացում ու անշարժ նստելու հակում, ցածրաձայնություն(հիպոֆոնիա), խոսքի խանգարումներ (դիզարտրիա), դանդաղած խոսք՝ ուշացած պատասխաններով (բրադիֆրենիա): Հիվանդի ձայնը դառնում է միապաղաղ, ինտոնացիաներով աղքատ: Ակինեզիայի հաճախակի հանդիպող հետևանքներից է թքահոսությունը, որն առաջանում է կլման ակտի խանգարումների հետևանքով: Հիվանդության ուշ փուլերում հիվանդների մոտ դիտվում են կլման դժվարություններ, որոնք կարող են ասպիրացիայի և թոքաբորբի առաջացման պատճառ դառնալ: Դոմինանտ ձեռքի բրադիկինեզիան արտահայտվում է մանրագրությամբ, դանդաղ մանր ձեռագրերով, սանրվելիս, սափրվելիս, ատամները խոզանակելիս: Հիվանդները դժվարանում են ցածր բազկաթոռից կամ բազմոցից վեր կենալ կամ անկողնու մեջ շրջվել:
  • Պոստուրալ ռեֆլեքսների կորուստը արտահայտվում է ինքնուրույն կանգնելու և քայլելու դժվարությամբ կամ անկարողությամբ, ինչպես նաև հաճախակի ընկնելով: Հրելու ժամանակ հիվանդները հակում ունեն դեպի առաջ, կողմ և հետ ընկնելու և համապատասխանաբար դիտվում են անտերո-, լատերո-, ռետրոպուլսիաներ: Քայլվածքը՝ դանդաղած, քստացող, փոքր քայլերով: Հրելու ժամանակ հիվանդը չընկնելու նպատակով աշխատում է ոտքերը դնել այնպես, որ նրանք գտնվեն ծալված մարմնի ծանրության կենտրոնի տակ՝ միաժամանակ արագացնելով քայլերը:
  • «Սառչելու» ֆենոմենը ակտիվ շարժումների իրականացման անցողիկ անկարողությունն է: Այն ընդգրկում է հիմնականում ոտքերը, ավելի հազվադեպ՝ խոսքը կամ ձեռքը (գրելու ժամանակ): Շատ բնորոշ է այս ֆենոմենի առաջացումը քայլելը սկսելու պահին (շարժման սկզբի անվստահություն), քայլելու ժամանակ շրջվելիս, որոշակի արգելքները հաղթահարելիս կամ այն գործողությունների ժամանակ, որոնք սահմանափակված են ժամանակով. օրինակ՝ փողոց անցնելիս կամ վերելակ նստելիս: Պոստուրալ ռեֆլեքսների կորստի հետ միասին այն Պարկինսոնյան հիվանդությամբ տառապող հիվանդների վայր ընկնելու և կոտրվածքների ամենահաճախ պատճառներից է:

Պարկինսոնյան հիվանդության ժամանակ վառ արտահայտված են լինում նաև ոչ շարժողական խանգարումները: Դրանցից են՝

  • Ձեռքբերովի թուլամտություն (դեմենցիա)
  • Ընկճախտ (դեպրեսիա)
  • Հոգեգարություն (փսիխոզ) (վառ երազներ, զգայախաբություն)
  • Քնի խանգարումներ (անքնություն, ցերեկային քնկոտություն, անհանգիստ ոտքերի համախտանիշ,

քնի ժամանակ վարքային խանգարումներ )

  • Վեգետատիվ խանգարումներ (օրթոստատիկ հիպոտենզիա, անմիզապահություն, միզակապություն,

փորկապություն)

  • Ցավ
  • Հոտառության լրիվ (անօսմիա) կամ մասնակի (հիպօսմիա) կորուստ
  • Մաշկի յուղայնության, ջերմակարգավորման և քրտնարտադրության խանգարումներ

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժումը․ դոֆամինի կոնցենտրացիան նորմալացնող 1-ին դոֆային և արտանի խմբի պատրաստուկներով (սակայն հաճախ առաջացնում են կողմնային երևույթներ), կենտրոնական ազդեցության խոլինոլիտիկ դեղամիջոցներ։ Դեղորայքային բուժման անարդյունավետության դեպքում՝ վիրաբուժական միջամտություն՝ ստերեոտաքսիկ մեթոդով։ Ներկայումս Պարկինսոնյան հիվանդությունը հանդիսանում է անբուժելի: Բոլոր բուժման մեթոդների հիմքում ընկած է հիվանդության ախտանիշների թուլացումը (սիմպտոմատիկ բուժում): Լեվոդոֆան հանդիսանում է Պարկինսոնյան հիվանդության բուժման ամենաարդյունավետ միջոցը: Այն հանդիսանում է դոֆամինի անմիջական նախորդն, որն առաջանում է որպես նորադրենալինի սինթեզի միջանկյալ արգասիք՝ թիրոզինից, դոֆա-դեկարբոքսիլազ ֆերմենտի ազդեցությամբ:

Գոյություն ունի ԿՆՀ-ի վրա դոֆամիներգիկ համակարգերի ազդեցության 2 ուղի՝

1. Դոֆամիներգիկ ագոնիստների կիրառումն է, որոնք կառուցվածքային տեսանկյունից մոտ են դոֆամինին և ազդում են լեվոդոֆայի նման 2. Դոֆա-դեկարբոքսիլազ ֆերմենտի արգելակումն է համապատասխան դեղանյութով

Լեվոդոֆան օրգանիզմում ձևափոխվում է դոֆամինի, սակայն չի թափանցում հեմատոէնցեֆալիկ պատնեշով: Ուղեղում այն կուտակվում է տրանսպորտային ամինաթթվային համակարգերի օգնությամբ: Այն լավ է ներծծվում, նրա լյարդում ավելի քան 25% -ը ենթարկվում է դեկարբօքսիալացման, քանի որ լյարդը հարուստ է այդ ֆերմենտով: Ուղեղային հյուսվածքին հասնում է պրեպարատի միայն 1%-ը: Հետևաբար, եթե արգելակվում է դոֆա-դեկարբօքսիլազ ֆերմենտը, դեղանյութի առավել մեծ քանակները կարող են հասնել ուղեղային հյուսվածքին: Այդ տեսանկյունից ելնելով, լեվոդոֆան հաճախ կիրառվում է դոֆա- դեկարբօքսիլազ ֆերմետնի արգելակող դեղանյութի հետ համատեղ, օրինակ՝ կարբիդոֆա և բենսերազիդ: Լեվոդոֆայով բուժելիս կարող են առաջանալ կողմնակի երևույթներ՝ նողկանք, փսխում, առիթմիա, գլխացավ, հիպերկինեզիա և այլն: Դեղանյութի քանակը քչացնելիս նշված երևույթները անցնում են: Լեվոդոֆան պարկինսոնիզմով տառապող հիվանդների 70% մոտ առաջացնում է ցայտուն բուժիչ արդյունք, հիվանդության բոլոր երևույթները անցնում են, բացի մտաթուլությունից: Առավել դժվարությամբ անցնում է դողը, հիվանդի դեմքի արտահայությունը դառնում է առավել կենսախինդ, միմիկան աշխուժ: Բոլորից շուտ անցնում է մկանների կարծրությունը: Երկարատև բուժումը ընդհատելիս առաջ են գալիս հիվանդության ախտանշանները: Բուժման արդյունքը հասունանում է աստիճանաբար և արդյունքները ի հայտ են գալիս ընդունումը սկսելուց մեկ ամիս անց: Հակացուցված է՝ աթերոսկրոլոզի, հիպետոնիայի, սրտային և էնդոկրին համակարգի խանգարումների, ստամոքսի խոցի, բրոնխեալ ասթմայի, պարենքիմատոզ օրգանների հիվանդությունների ժամանակ: Խորհուրդ չի տրվում կիրառել դոֆամինային ընկալիչների պաշարիչները մոնոամինոօքսիդազ արգելակիչների հետ միաժամանակ: Ներկայումս լեվոդոֆայի վաղ նշանակումները խորհուրդ չի տրվում շարժողական բարդությունների առաջացման բարձր ռիսկի պատճառով:

Դոֆամինային ագոնիստներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոֆամինային ագոնիստները ազդում են անմիջապես դոֆամինային ընկալիչների վրա և ունենալով կիսափոխակերպման երկար շրջան, ապահովում են դոֆամինային ընկալիչների երկարատև խթանում: Դոֆամինային ագոնիստները օգտագործումը կապված է լեվոդոֆայի հետ՝ համեմատած բուժման շարժողական բարդությունների ավելի ցածր ռիսկի հետ: Այսպիով, ցանկալի է դոֆամինային ագոնիստների վաղ օգտագործումը: Այս դեղորայքային խումբը կարելի է բաժանել 2 մասի՝ էրգոտամինային և ավելի նոր ոչ- էրգոտամինային պրեպարատներ: Էրգոտամինային պրեպարատներից են՝ բրոմկրիպտինը, պերգոլիդը, կաբերգոլինը և լիսուրիդը: Նրանք ունեն ցածր ընտրողականություն դոֆամինային ընկալիչների նկատմամբ, խթանելով ընկալիչների լայն տարրապատկեր: Ի տարբերություն էրգոտամինային պրեպարատների, ոչէրգոտամինային ագոնիստները համեմատաբար ընտրողական են ազդում դոֆամինային ընկալիչների վրա: Այդ շարքից են՝ պրամիպեքսոլը, ռոպինիռոլը, ապոմորֆինը, պիրիբեդիլը: Բացի սիմպտոմատիկից կիրառվում է նաև վիրաբուժական միջամտությունը: Սա լինում է 2 տեսակի՝ ձևափոխող (դեստրուկտիվ) վիրահաություններ և գլխուղեղի խորանիստ կառույցների նյարդախթանում: Պարկինսոնյան հիվանդության բուժման ժամանակ օգտագործվող դեստրուկտիվ վիրահատություններին են պատկանում թալամոտոմիան և պալիդոտոմիան: Թալամոտամիան օգտագործվում է այն դեպքում, երբ հիմնական ախտանիշը դողն է: Ապացուցված է, որ թալամուսի միջանկյալ կորիզի ոչնչացումը բերում է դողի նվազեցման: Պալիդոտոմիան օգտագործվում է, երբ հիվանդը ունի շարժողական խանգարումներ, որոնց դեպքում կոնսերվատիվ բուժումը արդյունավետ չէ:

Նյարդախթանում (Նեյրոստիմուլյացիա)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանդիսանում է ժամանակակից բուժման միջոց: Այս մեթոդը օգտագործում են հետևյալ դեպքերում.

  • Չնայած ճիշտ ընտրված դեղամիջոցներին, հիվանդի ախտանշանների փոփոխություն չի

նկատվում

  • Հիվանդության խորացման պատճառով անհրաժեշտություն է առաջանում դեղաչափի

բարձրացման, ինչի հետևանքով դեղի կողմնակի ազդեցությունները դառնում են անտանելի

  • Հիվանդը ակտիվ կյանք է վարում և խուսափում է կորցնել աշխատանքը հիվանդության

պատճառով

  • Հիվանդը չունի ինքն իրեն խնամելու հնարավորություն և իր գործողությունների մեջ կախում

ունի իր ընտանիքի անդամներից

Նյարդախթանման դեպքում հաստատուն հոսանքով գրգռում են ուղեղի որոշ հատվածներ, որոնք պատասխանատու են մարմնի շարժումների համար: Դրա համար հիվանդի գլխուղեղ են ներմուծում բարակ էլեկտրուդներ, որոնք միանում են նյարդախթանիչներին, և պատվաստվում են (իմպլանտավորվում) անրակի մաշկի տակ:

Վիրահատության արդյունքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Զգալիորեն կրճատվում է հակապարկինսոնիկ դեղերի օգտագործումը
  • Թույլ է տալիս ոչ ինվազիվ կերպով շտկել դրդման չափանիշները հիվանդության առաջխաղացման ժամանակ:
  • Ի տարբերություն պալիդոտոմիայի և թալամոտոմիայի համարվում է շրջելի
  • Կարող է լինել երկկողմանի (արդյունավետ է մարմնի երկու կողմերի համար)
  • Հեշտ է օգտագործվում և համարվում է անվնաս մեթոդ:

Թերությունները՝

  • Համեմատաբար բարձր արժեք
  • Հնարավոր է էլեկտրոդների տեղաշարժ, կարող են նաև կոտրվել, այս դեպքում (15%) վիրահատությունը կրկնում են
  • Գեներատորի փոխարինման անհրաժեշտություն (3-7 տարի հետո)
  • Հնարավոր է վարակիչ բարդությունների (ինֆեկցիաների) առաջացում

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  2. http://www.mhlw.go.jp/english/wp/wp-hw10/dl/02e.pdf
  3. http://www.nanbyou.or.jp/entry/169
  4. 4,0 4,1 4,2 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29 — 2018-06-29 — 2018.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 5,9 «Parkinson's Disease Information Page»։ NINDS։ 30 June 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 4 January 2017-ին։ Վերցված է 18 July 2016 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 «The clinical symptoms of Parkinson's disease»։ Journal of Neurochemistry։ 139 Suppl 1: 318–324։ October 2016։ Bibcode:2006JNeur..26.9606G։ PMID 27401947։ doi:10.1111/jnc.13691 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 «Parkinson's disease»։ Lancet 386 (9996): 896–912։ August 2015։ PMID 25904081։ doi:10.1016/s0140-6736(14)61393-3 
  8. Jones H. Royden (2013)։ The Netter collection of medical illustrations. a compilation of paintings (2nd ed.)։ Philadelphia, PA: Saunders Elsevier։ էջ 161։ ISBN 9781455733873։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  9. «Parkinson's disease and tea: a quantitative review»։ Journal of the American College of Nutrition 28 (1): 1–6։ February 2009։ PMID 19571153։ doi:10.1080/07315724.2009.10719754 
  10. «Major nutritional issues in the management of Parkinson's disease»։ Movement Disorders 24 (13): 1881–92։ October 2009։ PMID 19691125։ doi:10.1002/mds.22705 
  11. «Does vigorous exercise have a neuroprotective effect in Parkinson disease?»։ Neurology 77 (3): 288–94։ July 2011։ PMC 3136051։ PMID 21768599։ doi:10.1212/wnl.0b013e318225ab66 
  12. GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators (October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  13. GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators (October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1 
  14. Carroll William M. (2016)։ International Neurology։ John Wiley & Sons։ էջ 188։ ISBN 9781118777367։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  15. Mosley Anthony D. (2010)։ The encyclopedia of Parkinson's disease (2nd ed.)։ New York: Facts on File։ էջ 89։ ISBN 9781438127491։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  16. «An Essay on the Shaking Palsy»։ Արխիվացված օրիգինալից 24 September 2015-ին 
  17. «Parkinson's disease: genetics and pathogenesis»։ Annual Review of Pathology 6: 193–222։ February 2011 [25 October 2010]։ PMID 21034221։ doi:10.1146/annurev-pathol-011110-130242 
  18. «Unresolved issues relating to the shaking palsy on the celebration of James Parkinson's 250th birthday»։ Movement Disorders։ 22 Suppl 17 (Suppl 17): S327–34։ September 2007։ PMID 18175393։ doi:10.1002/mds.21684 
  19. Davis P (3 May 2007)։ «Michael J. Fox»։ The TIME 100 (TimeԱրխիվացված օրիգինալից 25 April 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  20. Macur Juliet (26 March 2008)։ «For the Phinney Family, a Dream and a Challenge»։ The New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից 6 November 2014-ին։ Վերցված է 25 May 2013։ «About 1.5 million Americans have received a diagnosis of Parkinson's disease, but only 5 to 10 percent learn of it before age 40, according to the National Parkinson Foundation. Davis Phinney was among the few.» 
  21. Brey RL (April 2006)։ «Muhammad Ali's Message: Keep Moving Forward»։ Neurology Now 2 (2): 8։ doi:10.1097/01222928-200602020-00003։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 September 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2011 
  22. «Hypokinesia without decrement distinguishes progressive supranuclear palsy from Parkinson's disease»։ Brain 135 (Pt 4): 1141–53։ April 2012։ PMC 3326257։ PMID 22396397։ doi:10.1093/brain/aws038 
  23. «Parkinson’s Disease vs. Parkinsonism»։ National Parkinson Foundation։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 August 2017-ին։ Վերցված է 22 June 2017 
  24. «Queen Square Brain Bank diagnostic criteria for Parkinson's disease»։ Վերցված է 22 June 2017 
  25. 25,0 25,1 «Parkinson's disease»։ Lancet 363 (9423): 1783–93։ May 2004։ PMID 15172778։ doi:10.1016/S0140-6736(04)16305-8 
  26. Schrag A (2007)։ «Epidemiology of movement disorders»։ in Tolosa E, Jankovic JJ։ Parkinson's disease and movement disorders։ Hagerstown, Maryland: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 50–66։ ISBN 978-0-7817-7881-7 
  27. «Genetic etiology of Parkinson disease associated with mutations in the SNCA, PARK2, PINK1, PARK7, and LRRK2 genes: a mutation update»։ Human Mutation 31 (7): 763–80։ July 2010 [18 May 2010]։ PMC 3056147։ PMID 20506312։ doi:10.1002/humu.21277 
  28. «Interface between tauopathies and synucleinopathies: a tale of two proteins»։ Annals of Neurology 59 (3): 449–58։ March 2006 [17 February 2006]։ PMID 16489609։ doi:10.1002/ana.20819 
  29. 29,0 29,1 «Parkinson's disease dementia and dementia with Lewy bodies: different aspects of one entity»։ International Psychogeriatrics 21 (2): 216–9։ April 2009 [28 January 2009]։ PMID 19173762։ doi:10.1017/S1041610208008612 
  30. Photo by Arthur Londe from Nouvelle Iconographie de la Salpètrière, vol. 5, p. 226
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 31,6 31,7 31,8 31,9 «Parkinson's disease: clinical features and diagnosis»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 79 (4): 368–76։ April 2008։ PMID 18344392։ doi:10.1136/jnnp.2007.131045։ Արխիվացված օրիգինալից 19 August 2015-ին 
  32. 32,0 32,1 Cooper G, Eichhorn G, Rodnitzky RL (2008)։ «Parkinson's disease»։ in Conn PM։ Neuroscience in medicine։ Totowa, NJ: Humana Press։ էջեր 508–12։ ISBN 978-1-60327-454-8 
  33. «Parkinson's disease»։ Lancet 373 (9680): 2055–66։ June 2009։ PMID 19524782։ doi:10.1016/S0140-6736(09)60492-X 
  34. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pmid15172778 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  35. Banich MT, Compton RJ (2011)։ «Motor control»։ Cognitive neuroscience։ Belmont, CA: Wadsworth, Cengage learning։ էջեր 108–44։ ISBN 978-0-8400-3298-0 
  36. Longmore M, Wilkinson IB, Turmezei T, Cheung CK (4 January 2007)։ Oxford Handbook of Clinical Medicine։ Oxford University Press։ էջ 486։ ISBN 978-0-19-856837-7 
  37. Fung VS, Thompson PD (2007)։ «Rigidity and spasticity»։ in Tolosa E, Jankovic։ Parkinson's disease and movement disorders։ Hagerstown, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 504–13։ ISBN 978-0-7817-7881-7 
  38. O'Sullivan SB, Schmitz TJ (2007)։ «Parkinson's Disease»։ Physical Rehabilitation (5th ed.)։ Philadelphia: F.A. Davis։ էջեր 856–57 
  39. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ OFP անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  40. Mark Hallett, Werner Poewe (13 October 2008)։ Therapeutics of Parkinson's Disease and Other Movement Disorders։ John Wiley & Sons։ էջ 417։ ISBN 978-0-470-71400-3։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  41. «Parkinsonism: onset, progression and mortality»։ Neurology 17 (5): 427–42։ May 1967։ PMID 6067254։ doi:10.1212/wnl.17.5.427 
  42. Rajesh Pahwa, Kelly E. Lyons (25 March 2003)։ Handbook of Parkinson's Disease (Third ed.)։ CRC Press։ էջ 76։ ISBN 978-0-203-91216-4։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 203 CC-BY-SA-icon-80x15.png