Դեղանյութեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դեղամիջոցներ

Դեղանյութեր (լատ.՝ praeparatum medicinale, praeparatum pharmaceuticum, medicamentum) բուժական միջոցներ, բնական, սինթետիկ կամ կենսատեխնոլոգիական ծագում ունեցող կենսաբանորեն ակտիվ նյութ կամ նյութերի խառնուրդ հաբերի, լուծույթի, քսուքների կամ այլ տեսքով, որ գործածվում է հիվանդությունների կանխարգելման, ախտորոշման կամ բուժման նպատակով[1]։ Գործնական բժշկության մեջ կիրառվող առանձին և համակցված դեղանյութերի թիվը հասնում է տասնյակ հազարների։

Նոր դեղանյութեր ստանալու գործընթացը բարդ է և երկարատև։ Սկզբում քիմիական լաբորատորիայում սինթեզում կամ դեղահումքից անջատում են նոր քիմիական միացություններ, այնուհետև հատուկ դեղագործական լաբորատորիաներում դեղագետները տարբեր կենդանիների օրգանների և հյուսվածքների վրա ուսումնասիրում են այդ միացությունների ազդեցությունները, ինչպես նաև դրանց ներծծումը, բաշխումը և հեռացումը օրգանիզմից։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նոր միացությունների կողմնակի և թունավոր ազդեցությունների ուսումնասիրությանը։ Եթե փորձառական հետազոտության արդյունքները բավարարում են առաջադրված պահանջները, ապա մասնագիտացված խոշոր բուժհիմնարկներում (անհրաժեշտ պայմաններով և բարձրորակ մասնագետներով) անցկացվում է կլինիկական հետազոտություն։ Նոր դեղապատրաստուկի բուժական արժեքը հաստատող կլինիկական հետազոտության արդյունքների հիման վրա որոշվում է այն ներդնել գործնական բժշկության մեջ։ Մինչ պատրաստուկի արտադրությունը, դեղագետները և քիմիկոսները մշակում են դեղածները, արտադրության տեխնոլոգիան, որակի հսկման եղանակները և այլն։ Նոր դեղանյութերի կիրառման թույլտվությունը հաստատող փաստաթուղթը վավերացնում է ՀՀ առողջապական նախարարը։ Դրանց հետազոտության և ներդրման ընթացքում հատուկ ուշադրություն է դարձվում գործածման անվտանգությանը։ Ուստի շատ երկրներում (պետական օրգանների կողմից ներկայացված) մշակված են և գործում են դեղանյութերի որակի հսկման տարբեր մարմիններ։ Հսկողության համակարգն ընդգրկում է ոչ միայն նոր դեղանյութերի հետազոտման, կլինիկ, փորձարկման և ներդրման փուլերը, այլև դեղագործական արտադրությունում դրանց թողարկումը։

ժամանակակից բժշկության մեջ կան մարդու օրգանիզմի բոլոր համակարգերի և տարբեր ախտաբանանակն գործընթացների վրա ազդող դեղանյութեր։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղանյութերը բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝

  1. Կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ազդող դեղանյութեր լինում են նարկոզի համար նախատեսված, որոնք օգտագործվում են վիրաբուժության մեջ՝ ընդհանուր ցավազրկման նպատակով, քնաբեր դեղանյութեր, ցավամոքիչ դեղանյութեր, ջերմիջեցնող դեղանյութեր, հակաջղաձգային, կենտրոնական նյարդային համակարգի գործունեությունը խթանող դեղանյութեր, այդ թվում՝ անալեպտիկներ, որոնք, գրգռելով նյարդային կենտրոնները, կարգավորում են շնչառությունը և արյան շրջանառությունը։ Նույն խմբից են նաև հոգեկան և հուզական ֆունկցիաների վրա ազդող պատրաստուկները, որոնք օգտագործում են հիմնականում հոգեկան հիվանդությունների, իսկ որոշները՝ նևրոզների բուժման և կանխարգելման նպատակով։
  2. Ծայրամասային նյարդային համակարգի վրա ազդող դեղանյութերի խմբի որոշ դեղանյութեր ազդում են զգացող նյարդերի ֆունկցիայի վրա, օրինակ՝ անզգայացնողները ընկճում են նյարդային վերջույթների զգայնությունը և ցավազրկում։ Դրանք գործածվում են տեղային ցավազրկման ժամանակ։ Կարևոր նշանակություն ունեն ծայրամասային նյարդային համակարգի վեգետատիվ բաժնի ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութեր, որոնք, խթանելով կամ ընկճելով վեգետատիվ նյարդերի ֆունկցիաները, փոխում են ներքին օրգանների (սիրտ, բրոնխներ, մարսողական համակարգ և այլն) գործունեությունը։
  3. Սիրտանոթային համակարգի վրա ազդող դեղանյութեր, սիրտը խթանող պատրաստուկներն են սրտային գլիկոզիդները, սրտային ռիթմի խանգարման ժամանակ գործածվող հակաանռիթմային և արյան ճնշումն իջեցնող դեղանյութերը։ Այս խմբին են պատկանում նաև սրտի արյունամատակարարման վրա ազդող պատրաստուկները։
  4. Շնչառական օրգանների ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութերից են շնչառության խթանիչները, հազը հանգստացնող, խորխաբեր դեղանյութերը, ինչպես նաև բրոնխային հեղձուկի ժամանակ օգտագործվող բրոնխալայնիչ դեղանյութեր։
  5. Մարսողության օրգանների ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութերից են ախորժաբեր, հակաախորժաբեր, ստամոքսահյութի բարձր և ցածր թթվայնության ժամանակ օգտագործվող պատրաստուկները, հակափսխեցուցիչ, լեղամուղ, լուծողական դեղանյութերը։
  6. Երիկամների միզարտադրության ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութեր։
  7. Արյան եվ արյունաստեղծման վրա ազդող դեղանյութերից են արյունաստեղծման խթանիչները, արյան մակարդելիությունն իջեցնող և արյունահոսությունը դադարեցնող պատրաստուկները։
  8. Հյուսվածքներում նյութափոխանակության վրա ազդող դեղանյութերից են հորմոնային և վիտամինային, ինչպես նաև յոդ, կալիումի, մագնեզիումի և այլ աղեր պարունակող պատրաստուկները։ Նույն խմբից են պոդագրայի (հակապոդագրային) բուժման և աթերոսկլերոզի (հակակարծրախտային) կանխարգելման ժամանակ օգտագործվող դեղանյութեր։
  9. Հյուսվածքներում ախտաբանական գործընթացների վրա ազդող դեղանյութեր լինում են հակաբորբոքային և հակաալերգիկ։
  10. Հակամանրէային եվ հակամակաբուծական դեղանյութեր գործածվում են մակաբուծ. հիվանդությունների հարուցիչների՝ ախտածին մանրէների և մակաբույծների ոչնչացման կամ կենսագործունեության ընկճման նպատակով։ Տարբերում են վարակազերծող և հականեխիչ դեղանյութեր, ինչպես նաև հակաբիոտիկներ, քիմիաբուժական, սուլֆանիլամիդային պատրաստուկներ, հակատուբերկուլոզային, հակասնկիկային, հակամալարիային, հակավիրոաա]ին, հակաճիճվային և այլ պատրաստուկներ։
  11. Հակաուռուցքային դեղանյութեր ընկճում են ուռուցքային բջիջների աճումը, գործածվում են ուռուցքային և արյան որոշ հիվանդությունների ժամանակ։

Ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օրգանիզմի վրա դեղանյութերի ազդեցությունը պայմանավորված է շատ գործոններով։ Խիստ կարևոր է դրանց չափաքանակը՝ միջին բուժիչ դեղաչափը։ Անհրաժեշտության դեպքում բժիշկը կարող է նշանակել սահմանային թույլատրելի բարձր բուժիչ դեղաչափեր, իսկ դրանք գերազանցելու դեպքում դեղանյութեր ունենում են թունավոր ազդեցություն։

Դեղանյութերի նկատմամբ օրգանիզմի զգայնությունը փոխվում է նաև տարիքից կախված։ Օրինակ՝ երեխաներն ավելի զգայուն են, քան մեծերը։ Ուստի խիստ տարբեր են նրանց և մեծերի համար սահմանված բուժիչ դեղաչափերը, իսկ որոշ դեղեր ընդհանրապես արգելված են մինչև 2 տարեկաններին։ Ծերերի (60 տարեկանից բարձր) մոտ որոշ դեղանյութերի (օրինակ՝ կենտրոնական նյարդային համակարգը ընկճող, միզամուղ և այլն) հանդեպ բարձրանում է օրգանիզմի զգայնությունը, ուստի այդ խմբի պատրաստուկները նշանակվում են բավականին թույլ դեղաչափերով, քան միջին տարիքի մարդկանց։

Յուրաքանչյուր դեղանյութի բնորոշ է ներգործման որոշակի տևողություն։ Դեղանյութեր չպետք է օգտագործել նշանակվածից հաճախ, որովհետև դրանց կուտակումից կարող է օրգանիզմը թունավորվել։ Դեղանյութերի կուտակման և դրանով պայմանավորված թունավորման երևույթներ կարող են առաջանալ նաև դրանք առանց հսկողության և երկարատև գործածելուց, իսկ նշանակվածից քիչ օգտագործելիս արդյունավետությունը նվազում է։

Դեղանյութերի ներգործման համար շատ կարևոր է նաև օգտագործման եղանակը։ Օրինակ՝ կրծքային հեղձուկի նոպայի ժամանակ վալիդոլը և նիտրոգլիցերինը պետք է դնել լեզվի տակ, կուլ տալու դեպքում դրանք բուժիչ ազդեցություն չեն ունենում։ Նշանակություն ունի նաև օրվա ժամը, ինչպես նաև ուտելուց առաջ, թե հետո, որովհետև ստամոքսաղիքային համակարգում սննդի առկայությունը կարող է նպաստել մի պատրաստուկի ներծծմանը և խոչընդոտել մյուսին։ Որոշ դեղանյութերի ազդեցությունը փոխվում է օրգանիզմի կենսաբանական ռիթմերից, օրվա ընթացքում ընդունման ժամանակից։ Հայտնի են որոշ դեղերի ակտիվության զգալի բարձրացման դեպքեր վաղ առավոտյան ժամերին։ Դեղանյութերի արդյունավետությունը կարող է փոխվել միաժամանակ 2 և ավելի պատրաստուկներ օգտագործելիս, քանի որ դրանք կարող են փոխադարձ ուժեղացնել կամ թուլացնել միմյանց ազդեցությունը։ Ակնհայտ է դեղերի ազդեցությունն այն օրգանների վրա, որոնք մասնակցում են դեղանյութերի քայքայմանը և օրգանիզմից դուրսբերմանը (երիկամներ, լյարդ): Վերջիններիս ֆունկցիայի խանգարումից ուժեղանում է շատ դեղանյութերի թունավոր ազդեցությունը։ Մի շարք դեղանյութերի թունավոր ազդեցությունը ուժեղանում է ալկոհոլից, իսկ որոշ դեղանյութեր կարող են ուժեղացնել ալկոհոլի թունավոր ազդեցությունը՝ առաջացնելով ծանր թունավորումներ։

Դեղանյութերի հետ պետք է զգույշ վարվեն հատկապես հղի կանայք, քանի որ որոշ պատրաստուկներ պտղի զարգացման վրա անբարենպաստ ազդեցություն են ունենում։ Կերակրող մայրերին խորհուրդ չի տրվում օգտագործել որոշ դեղանյութեր, որպեսզի երեխայի մոտ թունավորում չառաջանա։

Անալիզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորանոր դեղամիջոցների ստեղծումը անհրաժեշտություն է առաջացնում նրանց որակի նկատմամբ ժամանակակից մոտեցումների ձևավորմանը։ Արդիական դեղաբանական անալիզը պետք է բավարարի հետևյալ պահանջներին.

  • անալիզի վրա ծախսված ժամանակամիջոցը պետք է լինի մինիմալ
  • անալիզի ճշգրտությունը պետք է համապատասխանի ՊՖ-ի պահանջներին
  • անալիզը պետք է կատարվի ռեակտիվների և հետազոտվող նյութերի մինիմալ ծախսով։

Այս պահանջներին լիովին համապատասխանում են անալիզի ֆիզիկո և ֆիզիկաքիմիական մեթոդները։ Նրանց առավելությունը կայանում է մեթոդների ունիվերսալության մեջ։ Դեղանյութերի վերլուծության ֆիզիկոքիմիական եղանակները Ֆիզիկոքիմիական եղանակները լայնորեն կիրառվում են դեղանյութերի քանակական և որակական վերլուծության համար, ինչպես նաև դրանց բաժանման և կառույցի հայտնաբերման համար։ Այս եղանակները հիմնված են նյութերի քիմիական կառուցվածքի և ֆիզիկական հատկությունների միջև կախվածության վրա։ Հիմնականում այս եղանակները առանձնանում են կատարման մեծ արագությամբ, բարձր զգայնությամբ, ընտրողականությամբ և ավտոմատացմամբ։

Ֆիզիկոքիմիական անալիզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղանյութերի վերլուծության ֆիզիկոքիմիական եղանակները կարելի է բաժանել հետևյալ խմբերի՝

  1. Օպտիկական եղանակներ, որոնցից են բեկումնաչափությունը և բևեռաչափությունը։
  2. Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կլանման վրա հիմնված եղանակներ. սպեկտրալուսաչափություն տեսանելի և ՈՒՄ մարզերում, սպեկտրալուսաչափություն ԻԿ մարզում, լուսագունաչափություն, դիֆերենցիալ սպեկտրալուսաչափություն և, լուսագունաչափություն, ֆոտոնեֆելոմետրիա և ֆոտոտուրբիդիմետրիա։
  3. Մագնիսական դաշտի օգտագործման վրա հիմնված եղանակններ։ Այս եղանակններից են միջուկամագնիսային ռեզոնանսի (ՄՄՌ) ու պարամագնիսային ռեզոնանսի (ՊՄՌ)-ի սպեկտրոսկոպիկ եղանակնները և մասսպեկտրոսկոպիան։
  4. Ճառագայթման արձակման վրա հիմնված եղանակներ, որոնցից են ատոմաադսորբցիոն սպեկտրոսկոպիան, ֆլյուորեսցենտային և ֆլյուրոմետրիկ վերլուծման եղանակները։
  5. Էլեկտրոքիմիական եղանակներից առավել հաճախ օգտագործում են պոտենցաչափությունը, իոնաչափությունը և պոլյարոգրաֆիկ եղանակը։
  6. Վերլուծության թերմիկ եղանակները հիմնված են այն փոփոխությունների որոշման վրա, որոնք տեղի են ունենում դեղանյութերի հետ տաքացման պայմաններում։ Նյութերի բնույթից և տաքացման պայմաններից կախված տեղի են ունենում պոլիմորֆ փոխարկումներ՝ բյուրեղաջրի հեռացում, սուբլիմում, հալում, քայքայում և այլն։
  7. Բաժանման եղանակներ։ Բաժանման եղանակները կիրառվում են բազմակոմպոնենտ համակարգերից առանձին դեղանյութերի անջատման համար։ Դեղագործական անալիզում դեղանյութերի խառնուրդների բաժանման հանար առավել հաճախ օգտագործում են էքստրակցիայի, քրոմատագրման և էլեկտրոֆորեզի եղանակները։

Ֆիզիկական եղանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղամիջոցների իսկությունը հավաստում են՝ ագրեգատային վիճակը (պինդ նյութ, հեղուկ, գազ), գունավորումը, հոտը, բյուրեղների ձևը կամ ամորֆ նյութի տեսքը, հիգրոսկոպիկությունը կամ օդում հողմահարման աստիճանը, լույսի և թթվածնի ազդեցության նկատմամբ կայունությունը, ցնդելիությունը, շարժունակությունը, բոցավառելիությունը (հեղուկների)։ Դեղանյութի գունավորումը՝ դա բնորոշ այն հատկությունն է, որը թույլ է տալիս իրականացնելու նրա նախնական իդենտիֆիկացումը։

Սպիտակության աստիճան

Փոշենման դեղամիջոցների սպիտակության աստիճանի որոշումը՝ ֆիզիկական եղանակ է, որը առաջին անգամ ընդգրկված է ՊՖ-ի մեջ։ Պինդ դեղանյութերի սպիտակության աստիճանը (երանգը) հնարավոր է որոշել նմուշից արտացոլված լույսի սպեկտրալ բնութագրման վրա հիմնված տարբեր գործիքային եղանակներով։ Այդ նպատակով չափում են սպեկտրալ բաշխման հատուկ աղբյուրից ստացված, կամ լուսաֆիլտրերից ստացված (մաքսիմալ թողունակությամբ՝ 614 նման կարմիր, կամ 459 նման կապույտ) սպիտակ լույսով լուսավորված նմուշի արտացոլման գործակիցները։ Հնարավոր է նաև որոշել կանաչ լուսաֆիլտրով անցած լույսի արտացոլման գործակիցը 522 նմ։ Արտացոլման գործակիցը՝ դա արտացոլված լուսային հոսքի մեծության հարաբերությունն է ընկնող լուսային հոսքի մեծության վերաբերյալ։ Այն թույլ է տալիս սպիտակության աստիճանով և պայծառության աստիճանով որոշելուդեղանյութի գունավորման երանգի ներկայությունը կամ բացակայությունը։ Սպիտակ կամ սպիտակամոխրագույն երանգով նյութերի համար սպիտակության աստիճանը տեսականորեն հավասար է մեկի։ Այն նյութերը, որոնց սպիտակության աստիճանը 0,95-1,0 է, իսկ պայծառության աստիճանը 0,85 ունեն մոխրագույն երանգ։

Առավել օբյեկտիվ է հանդիսանում տարբեր ֆիզիկական հաստատունների որոշումը հալման ջերմաստիճանի քայքայման պնդեցման կամ եռման ջերմաստիճանի, խտության, մածուցիկության։

Լուծելիություն

Իսկության կարևոր ցուցանիշ է՝ դեղամիջոցի լուծելիութունը ջրում, թթուների, ալկալիների լուծույթների, օրգանական լուծիչների (եթերների, քլորոֆորմի, ացետոնի, բենզոլի, էթիլ և մեթիլ սպիրտերի, յուղի) մեջ։

Հալման ջերմաստիճան

Պինդ նյութերի համասեռությունը բնութագրող հաստատուն է հանդիսանում հալման ջերմաստիճանը։ Դեղագործական անալիզում այն կիրառվում է մեծ քանակությամբ պինդ դեղանյութերի իսկության և մաքրության որոշման համար։ Հայտնի է, որ դա այն ջերմաստիճանն է, երբ գելորշու հագեցած ֆազայի դեպքում, պինդ մարմինը հավասարակշռության մեջ է գտնվում հեղուկ ֆազայի հետ։ Հալման ջերմաստիճանը հանդիսանում է հաստատուն մեծություն անհատական նյութի համար։ Նույնիսկ անչափ փոքր խառնուրդների պարունակության առկայությունը փոփոխում է որպես կանոն փոքրացնում է նյութի հալման ջերմաստիճանը, ինչը հնարավորություն է տալիս դատելու նրա մաքրության աստիճանի մասին։ Հետազոտվող միացության անհատականեւթյան հաստատելը, հնարավոր է խառը հալման նմուշի միջոցով, քանի որ միևնույն հալման ջերմաստիճաններ ունեցող երկու նյութերի խառնուրդները հալվոմ են նույն ջերմաստիճանում։

Խտություն

Խտության որոշման ժամանակ վերցվում է որոշակի ծավալով նյութի զանգված։ Խտությունը որոշում են պիկնոմետրի խտաչափ կամ արեոմետրի միջոցով, ըստ խստորեն պահպանելով ջերմաստիճանային ռեժիմը, քանի որ խտությունը կախված է ջերմաստիճանից։ Սովորաբար, դրան հասնում են խտաչափի 20 °C–ում ջերմապահպանման միջոցով։ Խտության արժեքների որոշակի տիրույթներ հաստատում են էթիլ սպիրտի, գլիցերինի, վազելինային յուղի, վազելինի, պինդ պարաֆինի, հալոգենարտադրյալ ածխաջրածինների (քլորէթիլի, ֆտորոտանի, քլորոֆորմի, ֆորմալդեհիդի, նարկոզի համար անհրաժեշտ եթերի, ամիլնիտրիտի և այլն իսկությունը։ առաջարկվում է 958, 90, 70, և 40 տոկոսանոց էթիլ սպիրտի դեղամիջոցների մեջ, սպիրտի պարունակությունը որոշել ըստ խտության, իսկ դեղաձևերի մեջ կամ թորման միջոցով, խտության հետագա որոշմամբ, կամ ջրասպիրտային լուծույթների եռման ջերմաստիճանով, այդ թվում թուրմերի։

Թորում

Թորումը իրականացնում են որոշակի քանակությամբ սպիրտաջրային խառնուրդների (թուրմերի) եռացմամբ, կոլբաների մեջ, որոնք հերմետիկորեն միացված են ընդունիչին։ Վերջինս իրենց ներկայացնում է 50 մլ–ոց չափիչ կոլբա։ Հավաքում են 48մլ թորուցք, հասցնում են այն մինչև 20 °C և ջրի ավելացմամբ, հասցնում մինչև նիշը։ Թորուցքի խտությունը որոշում են պիկնոմետրի օգնությամբ։

Մածուցիկություն

Մածուցիկությունը (ներքին շփումը)` դա ֆիզիկական հաստատուն է, որը հաստատում է հեղուկ դեղանյութերի իսկությունը։ Տարբերում են դինամիկական բացարձակ կինեմատիկական, հարաբերական, տեսակարար, բերված և բնութագրական մածուցիկություններ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ունի իր չափման միավորները։

Մածուցիկ թանձրություն (կոնսիստենցիա) ունեցող հեղուկ դեղամիջոցների որակի գնահատման համար, օրինակ՝ գլիցերինի, վազելինի, յուղերի, սովորաբար որոշում են հարաբերական խտությունը։ Այն իրենից ներկայացնում է հետազոտվող հեղուկի մածուցիկության հարաբերությունը ջրի մածուցիկության (որը ընդունվում է որպես միավոր) վերաբերյալ։ Կինեմատիկական մածուցիկության չափման համար օգտագործում են Օսվալդի և Ուբբելոդի տարբեր տեսակի մոդիֆիկացիաների վիսկոզիմետրեր (մածուցիկաչափ) ։ Կինեմատիկական մածուցիկությունը սովորաբար արտահայտում են մ²/վրկ−1-ով։ Գիտենալով հետազոտվող հեղուկի խտությունը, այնուհետև կարելի է որոշել դինամիկական մածուցիկությունը։

ՊՖ-ի 11-ում լուծելիությունը դիտարկում են ոչ թե որպես ֆիզիկական հաստատուն, այլ որպես հատկություն, որը կարող է փորձարկվող դեղամիջոցի համար ծառայել որպես կողմնորոշող բնութագիր։ Հաստատուն ջերմաստիճանի և ճնշման տակ, նյութի հալման ջորմաստիճանի հետ միաժամանակ, լուծելիությունը հանդիսանում է այն պարամետրերից մեկը, ըստ որի պրակտիկորեն որոշում են բոլոր դեղամիջոցների իսկությունը և մաքրությունը։

Միջավայրի ռեակցիա

Դեղամիջոցի մաքրության աստիճանի վերաբերյալ կարևոր տեղեկատվություն է տալիս նրա լուծույթի PH–ի արժեքը։ Այդ արժեքով հնարավոր է դատել թթվային և հիմնային պռոդուկտների խառնուրդների առկայության մասին։ Ազատ թթուների անօրգանական և օրգանական ու ազատ հիմքերի հայտնաբերման սկզբունքը, այսինքն թթվայնության և հիմնայնության որոշումը, կայանում է դեղամիջոցներում կամ ջրային էքստրակտում այդ նյութերի չեզոքացման մեջ։ Չեզոքացումը իրականացնում են ինդիկատորների (ֆենոլֆտալեին, մեթիլ կարմիր, տիմոլֆտալեին, բրոմֆենոլային կապույտ և այլն) ներկայությամբ։ Թթվայնության և հիմնայնության մասին դատում են կամ ինդիկատորի գույնով, կամ նրա գույնի փոփոխությամբ, կամ որոշում են չեզոքացման վրա ծախսված տիտրման լուծույթի քանակությունը։

Միջավայրի ռեակցիան (PH) հանդիսանում է նյութի քիմիական հատկությունների բնութագիրը։ Այն շատ կարևոր պարամետր է, որը անհրաժեշտ է որոշել տեխնոլոգիական և անալիտիկական գործողությունների իրականացման ժամանակ։ Լուծույթների թթվայնության և հիմնայնության աստիճանը անհրաժեշտ է հաշվի առնել դեղամիջոցների մաքրության աստիճանի փորձարկումների և քանակական որոշումների ժամանակ։ Լուծույթների PH–ից կախված դեղամիջոցների պահպանման ժամկետները, ինչպես նաև նրանց կիրառման առանձնահատկությունները։

Բևեռաչափություն

Բևեռաչափությունը կիրառվում է օպտիկապես ակտիվ նյութերի անալիզի ժամանակ, հաջողությամբ կարող է կիրառվել նոր սինթեզված նյութերի ուսումնասիրման համար, դեղերի որակի հսկման համար, շաքարների քանակական որոշման համար (կաթի մեջ շաքարների որոշում)։ Բևեռաչափությունը հիմնված է որոշ նյութերի (անիզոտրոպ բյուրեղական նյութերի) հատկության վրա պտտելու բևեռացված լույսի հարթությունը, երբ այն անցնում է այդ նյութի միջով։ Այսինքն օպտիկական պտույտը դա նյութերի հատկությունն է, որը պտտում է բևեռացված լույսի հարթությունը։ Այն նյութերը, որոնք ունեն այդ հատկությունը կոչվում են օպտիկապես ակտիվ նյութեր։ Տարբեր նյութերի բևեռացված հարթությունը պտտելու հատկությունների համեմատական բնութագրի համար գոյություն ունի այսպես կոչված տեսակարար պտույտի անկյունը։

Տեսակարար պտտման արժեքը հաշվարկում են հետևյալ բանաձևերով՝ [α]= α x 100 / l x c որտեղ`

α –չափված պտտման անկյունը
l-նյութի շերտի հաստությունը
c-լուծույթի կոնցենտրացիան

Հեղուկ նյութերի համար այն հաշվարկում են [α]=α/lxρ, Որտեղ՝

α -չափված պտտման անկյունը
l -նյութի շերտի հաստությունը,դմ
ρ-նյութի խտությունը գ/սմ²

Բևեռացված լույսի հարթության պտտման անկյան որոշման համար կիրառում են սարքեր, որոնք կոչվում են բևեռաչափեր պոլյարիմետրեր։ Այն կազմված է լույսի աղբյուրներից, բևեռացուցչից պոլյարիզատոր, որը իրենից ներկայացնում է Նիկոլայի բևեռացնող հատվածակողմ կամ թաղանթ ժապավեն, հետազոտվող նյութով խցիկից, անալիզատորից, որը նույնպես հատվածակողմ է և դետեկտորից։

Ավելի ժամանակակից պոլյարիմետրերում կիրառում են մանաքրոմատիկ լույսը, որոնք ստանում են լուսաֆիլտրերի օգնությամբ։ Պոլյարիմետրը կարող է համակցված լինել սպեկտրոֆոտոմետրի հետ, այդ սարքը կոչվում է սպեկտրոպոլյարիմետրեր։

Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կլանման վրա հիմնված եղանակներ

Էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը դա ֆոտոնների հոսքն է, որն օժտված է երկակի մասնիկաալիքային հատկություններով։ Ընդ որում ֆոտոնների կրած էներգիան անվանում են քվանտ։ Օրինակ, դա այն էներգիան է, որն արձակում կամ կլանում է էլեկտրոնը մեկ օրբիտալից մյուսին անցնելիս։

Համաձայն Պլանկի ֆոտոնի էներգիան (E) ուղիղ համեմատական է նրա հաճախականությանը։

E=hxυ

Ֆոտոնի էներգիաների ամբողջ տիրույթը կոչվում է էլեկտրամագնիսական սպեկտր։

Այսպիսով, երբ մոլեկուլը ենթարկվում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությանը, այն կլանում է որոշակի էներգիայով ֆոտոններ։ Կլանված ֆոտոնի էներգիան պայմանավորված է մոլեկուլի կառուցվածքով, իսկ ճառագայթների կլանման հետևանքով մոլեկուլի էներգիայի աճը համապատասխանում է կլանված ֆոտոնի էններգիային։

Կախված, թե ինչպիսի էներգետիկ փոփոխություններ են տեղի ունենում մոլեկուլում կլանման հետևանքով տարբերում են. ՈՒՄ և տեսանելի մարզում սպեկտրոսկոպիա, որի ժամանակ մոլեկուլում տեղի է ունենում էլեկտրոնային անցումներ։ Այս եղանակը հիմնականում կիրառվում է այն միացությունների համար, որոնք կառուցվածքում պարունակում են զուգորդված կրկնակի կապեր, արոմատիկ օղակներ և այլն։ ԻԿ մարզում սպեկտրոսկոպիա, որը հիմնված է միջուկների տատանողական վիճակների էներգիաների տարբերության վրա։ ԻԿ մարզում սպեկտրոսկոպիան ավելի սպեցիֆիկ և օբյեկտիվ եղանակ է, և հնարավորություն է տալիս կատարել բյուրեղային վիճակում գտնվող միացությունների վերլուծությունը։

Նշված 2 եղանակներում էլ նյութի կողմից կլանվում են մոնոքրոմատիկ ճառագայթներ։ Ոչ մոնոքրոմատիկ ճառագայթների կլանման որոշումը իրականացվում է կոլորիմետրիկ և ֆոտոկոլորիմետրիկ եղանակներով։

Սպեկտրոֆոտոմետրիկ եղանակների կիրառումը հիմնված է Բուգեր-Լամբերտ-Բերի միացյալ օրենքի կիրառման վրա։ Սպեկտրո ֆոտոմետրիայի հաստատունն է հանդիսանում նյութի տեսակարար կամ մոլյար կլանումը։

Կլանման ինտենսիվության և ալիքի երկարության միջև կախվածության կորը կոչվում է նյութի կլանման սպեկտր և հանդիսանում է նրա սպեցիֆիկ բնութագրիչը։ Սարքերը, որոնց օգնությամբ կատարվում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթների կլանման որոշումը կոչվում են սպեկտրոֆոտոմետրեր։ Դրանք բաղկացած են երեք հիմնական մասից.

  • Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման աղբյուրից
  • նմուշը պարունակող տեղամաս, որտեղից անցկացվում են էլեկտրամագնիսական ալիքները
  • դետեկտոր, որը գրանցում է ճառագայթման ինտենսիվության փոփոխությունը։

էլեկտրամագնիսական ալիքների կլանման վրա հիմնված եղանակներից են նաև ֆոտոնեֆելոմետրիկ և ֆոտոտուրբիդիմետրիկ եղանակները, որոնք կիրառվում են դեղանյութերի քանակական որոշման համար սուսպենզիաներում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png