Դոֆամին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դոֆամինի եռաչափ պատկեր

Դոֆամին (դոպամին, 3,4-դիհիդրօքսիֆենեթիլամին), սիմպաթոադրենալային համակարգի հորմոն, միջնորդանյութ (մեդիատոր)։ Դոֆամինի նկատմամբ կան հինգ տեսակի ընկալիչներ (D1—D5)։ Փոքր չափաքանակներով դոֆամինը կարող է դրդել նաև α- և β-ադրենաընկալիչներին։ Վերջիններիս վրա դոֆամինի ազդեցությունն ավելի շատ կրում է միջնորդավորված, անուղղակի բնույթ, քանի որ այն նպաստում է նախասինապսային պահեստներից նորադրենալի արտազատմանը։

դոֆամինի շրջապտույտը հիմային կորիզներում

Սինթեզը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԿՆՀ-ում գտնվող բոլոր բջիջներից մոտավորապես 400000-ն են սինթեզում դոֆամին[1]։ Հայտնի են դոֆամինային մի քանի կորիզներ՝ կամարաձև (nucleus arcuatum), սև նյութի դոֆամինային նեյրոներ[2][3][4]։ Արտաբրգային համակարգում դոֆամինը, որպես նեյրոմիջնորդանյութ բարձրացնում է շարժողական ակտիվությունը, վերացնում շարժողական արգելակումը և թուլացնում մկանների գերլարվածությունը։ Ենթատեսաթմբում և մակուղեղում դոֆամինն արգելակում է մի շարք հորմոնների հյութազատումը։ Այն իրականացվում է դոֆամինի տարբեր խտաստիճաններով, որն էլ պայմանավորում է կարգավորման բարձր յուրահատկությունը։ Դոֆամինի արգելակող ազդեցությունն առավելապես արտահայտվում է պրոլակտինի, համեմատաբար թույլ՝ սոմատոլիբերինի և սոմատոստատինի, առավել թույլ՝ կորտիկոլիբերինի, ադենոկորտիկոտրոպ հորմոնի, և ամենաթույլը՝ թիրեոլիբերինի և թիրեոտրոպ հորմոնի նկատմամբ։

Արվիդ Կառլսոն 2011

Հայտնաբերումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ սինթեզվել է 1910 թվականին Ջորջ Բարգերի և Ջեյմս Էվենսի կողմից Լոնդոնի լաբորատորիաներից մեկում[5]։ Այն կոչվեդ դոֆանին (դոպամին), քանի որ մոնոամին էր, որի նախանյութը (պրեկուրսոր) Բերգեր-Էվենսի սինթեզում 3,4-դիհիդրոօքսիֆենիլալանինն է։ Որպես միջնորդանյութ դոֆաինի նշանակությունը առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1958 թվականին Արվիդ Կառլսոնի և Նիլս-Ակե-Հիլլարփի կողմից Շվեդիայում[6]։ 2000 թվականին Կառլսոնը արժանացավ Նոբելյան մրցանակի բժշկության ոլորտում։

Կատեխոլամինների և ամինների կենսասինթեզը

Նշանակությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոֆամինը բարձրացնում է արյունատար անոթների ծայրամասային դիմադրությունը, սակայն ավելի թույլ, քան նորադրենալինը, մեծացնում է զարկերակային արյան ճնշումը, խթանում սրտի կծկման ուժն ու հաճախությունը, մեծացնում սրտի սիստոլային ծավալը։ Երիկամներում առկա դոֆամինային ընկալիչների միջոցով այս հորմոնը մեծացնում է երիկամային արյունահոսքը և պատիճային քամումը, սակայն մեծ քանակներով դոֆամինը երիկամների վրա թողնում է հակառակ ազդեցություն։ Դոֆամինն ընկճում է ալդոստերոնի և ռենինի հյութազատությունը, սակայն խթանում է երիկամների կողմից պրոստագլանդինների հյութազատությունը։ Այս հորմոնն ընկճում է մարսողական ուղու շարժողական ակտիվությունը, իսկ կենտրոնական նյարդային համակարգում դրդում է փսխման քիմիաընկալիչներին։ Արյունաուղեղային պատնեշով դոֆամինը շատ քիչ է թափանցում։ Շոկի, վնասվածքների, այրվածքների, արյունահոսությունների, սթրեսի, ցավի, վտանգի և վախի ժամանակ արյան մեջ կտրուկ ավելանում է դոֆամինի քանակը։ Դոֆամինի քանակն ավելանում է նաև երիկամների արյան շրջանառության վատթարացման, արյան մեջ նատրիումի իոնների, անգիոթենզինի և ալդոստերոնի ավելացման դեպքում։

Գլխուղեղում դոֆամինէրգիական նեյրոնների ախտահարմամբ առաջանում է Պարկինսոնի հիվանդությունը։

Դոֆամին հայտնաբերվել է նաև բույսերում։ Այս նյութով հարուստ է բանանը, ավոկադոն, լոլիկը, բրյուսելյան կաղամբը[7]։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Schultz W (2007)։ «Multiple dopamine functions at different time courses»։ Annu. Rev. Neurosci. 30: 259–88։ PMID 17600522։ doi:10.1146/annurev.neuro.28.061604.135722 
  2. Björklund A, Dunnett SB (May 2007)։ «Dopamine neuron systems in the brain: an update»։ Trends Neurosci. 30 (5): 194–202։ PMID 17408759։ doi:10.1016/j.tins.2007.03.006 
  3. DeLong M, Wichmann T (April 2010)։ «Changing views of basal ganglia circuits and circuit disorders»։ Clin EEG Neurosci 41 (2): 61–7։ PMID 20521487։ doi:10.1177/155005941004100204 
  4. Ben-Jonathan N, Hnasko R (2001)։ «Dopamine as a Prolactin (PRL) Inhibitor» (PDF)։ Endocrine Reviews 22 (6): 724–763։ PMID 11739329։ doi:10.1210/er.22.6.724։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-12-17-ին։ Վերցված է 2014-11-30 
  5. «Fahn, Stanley, "The History of Levodopa as it Pertains to Parkinson's disease," Movement Disorder Society's 10th International Congress of Parkinson's Disease and Movement Disorders on November 1, 2006, in Kyoto, Japan.»։ Արխիվացված է օրիգինալից March 29, 2012-ին։ Վերցված է November 30, 2014 
  6. Benes FM (2001)։ «Carlsson and the discovery of dopamine»։ Trends Pharmacol. Sci. 22 (1): 46–7։ PMID 11165672։ doi:10.1016/S0165-6147(00)01607-2 
  7. Kulma A, Szopa J (2007)։ «Catecholamines are active compounds in plants»։ Plant Science 172 (3): 433–440։ doi:10.1016/j.plantsci.2006.10.013