Շոկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Շոկ (ֆրանս․՝ choc, բառացի՝ հրում, հարված), սուր ընթացքով և կյանքին վտանգ սպառնացող վիճակ, որն առաջանում է որևէ արտակարգ ներգործությունից և բնորոշվում է օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական բոլոր համակարգերի գործունեության հարաճուն խանգարմամբ։ Շոկի հիմնական առանձնահատկությունը հյուսվածքներում արյան մազանոթային շրջանառության խանգարումն է, որը պայմանավորված է սրտի կծկողական գործունեության, զարկերակների և երակների տոնուսի խանգարման և մազանոթների ֆունկցիայի փոփոխություններով։

Շոկի մեջ հայտնվելու պատճառները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շոկը կարող է առաջանալ վնասվածքների, այրվածքների և վիրահատությունների դեպքում (վնասվածքային, այրվածքային և վիրահատական շոկ), անհամատեղելի արյան ներարկման (հեմոլիտիկ շոկ), օտար սպիտակուցների կրկնակի ներարկման, սրտի գործունեության խանգարումների (կարդիոգեն շոկ), հյուսվածքների և օրգանների սակավարյունության, մեծ քանակությամբ արյան կորստի և այլ դեպքերում։ Շոկը մանրամասն նկարագրել է ֆրանսիացի վիրաբույժ Ա․ Լեդրանը (1737), Ռուսաստանում՝ Ն․ Պիրոգովը (1870)՝ բնութագրելով շոկի լարված (ժամանակավոր գրգռվածություն) և դանդաղընթաց (ֆունկցիաների հետագա խիստ ընկճում) փուլերը։ Շոկը դրսևորվում է կլինիկական բազմազանությամբ։ Առավել բնորոշ է ընդհանուր թուլությունը և արյաև ճնշման անկումը։

Շոկի դրսևորման ընթացքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շոկի առաջացման մեխանիզմը դեռևս լրիվ պարզված չէ։ Նյարդառեֆլեկտոր կոնցեպցիայի համաձայն, շոկը պայմանավորված է բազմաթիվ ցավային ազդակների հետևանքով առաջացած փոփոխություններով, որոնք հանգեցնում են նյարդային համակարգի խիստ գրգռվածության, այնուհետև՝ ընկճման։ Ըստ հեմոդինամիկական կոևցեպցիայի շոկի հիմնական պատճառը շրշաևառու արյան ծավաւի նվազումն է, որը հանգեցնում է հյուսվածքային արյան շրշանառության խանգարման։ Տոքսեմիկ կոնցեպցիայի համաձայն շոկի պատճառը արյան մեջ հյուսվածքային ծագման կենսաբանական ակտիվ նյութերի անցումն է, որը խանգարում է արյան տեղական և համակարգային շրջանառությունը։ Ենթադրվում է, որ թվարկած գործոններից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի դեր․ կենտրոնական նյարդային համակարգի առաջնային խիստ ակտիվացումը նյարդային արտակարգ խթանիչներով (կամ թունավոր նյութերով) հանգեցնում է արյան մեջ կատեխոլամինների քանակության ավելացման և շրջանառու արյան ծավալի վերաբաշխման, որի հետեանքով առաջանում է մաշկի, մկանների, երիկամների, որովայնի խոռոչի արյան անոթների կծկում, ուղեկցվում զարկերակաերակային բերանակցումներով (անաստամոզներով), արյան հոսքի մեծացմամբ, երբ պահպանվում է հոսքը դեպի սիրտը, ուղեղը (այսպես կոչված՝ արյան շրջանառության կենտրոնացում)։ Այդ շրջանը կլինիկապես դրսևորվում է մաշկածածկույթների գունատությամբ և սառնությամբ, աչքի բիբերի նեղացմամբ, սակավամիզությամբ, շնչառության հաճախացմամբ, արյան ճնշումը բնականոն է կամ թեթեակի իջած։ Արտակարգ ինտենսիվ և երկարատև վնասակար գրգռիչի ազդեցության պայմաններում նշված «կենտրոնացումը» պատճառ է դառնում արյան շրջանառության խանգարման և հիվանդի վիճակի հետագա վատացման։ Շոկի ուշ փուլերում ախտածնության հիմնական գործոնը հիպօքսիան է, անոթային տոնուսի անկումը, հյուսվածքներում միկրոշրջանառության, այնուհետև բջջային նյութափոխանակության խանգարումները, որոնց հետևանքով վնասվում են բջջաթաղանթները։ Այդ փուլում նկատվում է կապտություն, պուլսի խիստ հաճախացում, զարկերակային ճնշման անկում, բիբերի լայնացում։ Շոկի հետագա ընթացքը բարդանում է մանր անոթներում արյան կանգով, էրիթրոցիտների ներանոթային սոսնձմամբ, պսակային արյան շրջանառության անկմամբ, սրտի սուր անբավարարությամբ և կենսական կարևոր օրգանների ֆունկցիաների խանգարմամբ։ Այդ փուլը կլինիկապես բնորոշվում է մաշկի «մոխրագույն» կապտությամբ, թելանման պուլսով, զարկերակային ճնշման անկմամբ, շնչառության հաճախացումով և անգիտակից վիճակով։ Բուժումը արտակարգ շտապ միջոցառումներ․ ցավազրկում, հիվանդի մարմնի տաքացում, արյան կամ փոխարինող հեղուկի ներարկում, թթվածնաբուժություն, հորմոններ, վիտամիններ, սիրտանոթային և այլ միջոցներ։ «Շոկ» տերմինը կիրառում են նաև հոգեկան յուրահատուկ վիճակները և նյարդային ուժեղ ցնցումները բնորոշելու համար (հոգեկան կամ էմոցիոնալ շոկ)։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 539 CC-BY-SA-icon-80x15.png