Սրտի կանգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սրտի կանգ
US Navy 040421-N-8090G-001 Hospital Corpsman 3rd Class Flowers administers chest compressions to a simulated cardiac arrest victim.jpg
Տեսակ հիվանդություն[1][2] և thoracic disease[2]
Ենթադաս congestive heart failure[1]
Բուն պատճառ C50479[1][2], C50483[1][2], C50479[1], C50483[1] և C50911[2]
Բժշկական մասնագիտություն Արյան շրջանառության համակարգ և անհետաձելի բժշկություն
OMIM 115080
Հիվանդությունների բազա 2095
MeSHID D006323, D006323 և D016757
Disease Ontology DOID:0060319 և DOID:0060319
NCI Thesaurus C50479[1][2], C50483[1][2], C50479[1], C50483[1] և C50911[2]
Cardiac arrest Վիքիպահեստում

Սրտի կանգ, արյան շրջանառության հանկարծակի դադարը, որը զարգանում է սրտի պոմպային գործառույթի անբավարարության հետևանքով[3]։ Ախտանիշերը ներառում են գիտակցության կորուստ, շնչառության խանգարում կամ բացակայություն[4][5]։ Սրտի կանգից առաջ որոշ դեպքերում կարող են ի հայտ գալ ցավ կրծքավանդակում, հևոց կամ սրտխառնոց։ Բուժօգնության բացակայության դեպքում րոպեների ընթացքում վրա է հասնում մահ[6]։

Սրտի կանգի ամենահաճախակի պատճառը պսակաձև զարկերակների հիվանդությունն է[7]։ Ավելի հազվադեպ պատճառներից են արյան մեծածավալ կորուստները, թթվածնաքաղցը, հիպոկալեմիան (արյան մեջ կալիումի ցածր մակարդակ), սրտային անբավարարությունը կամ ինտենսիվ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը[8]։ Մի շարք ժառանգական խանգարումներ կարող են բարձրացնել սրտի կանգի ռիսկը, ներառյալ երկար QT համախտանիշը[9]։ Սրտի ռիթմը սկզբում փորոքային ֆիբրիլյացիայի (շողացման) ձևով է[10]։ Ախտորոշումը դրվում է անոթազարկի բացակայության հայտնաբերման դեպքում։ Չնայած սրտի կանգի պատճառներ կարող են լինել սրտամկանի կաթվածը կամ սրտային անբավարարությունը, սակայն այդ երկու ախտաբանությունները նույնը չեն[11]։

Սրտի կանգի կանխարգելումը ներառում է չծխելը, ֆիզիկական ակտիվությունը և առողջ մարմնի զանգվածի պահպանումը[12]։ Սրտի կանգի բուժումը ներառում է սիրտ - թոքային վերակենդանացում (ՍԹՎ) և եթե առկա է փորոքային ֆիբրիլյացիա (շողացում), կատարվում է դեֆիբրիլյացիա[13]։ Վերակենդանացման դեպքում մարմնի ջերմաստիճանի թիրախային կառավարումը կարող է բարելավել ելքը[14]։ Կարող են տեղադրվել իմպլանտացվող սրտային դեֆիբրիլյատորներ՝ սրտի կանգի կրկնության հավանականությունը նվազեցնելու նպատակով[15]։

Միացյալ Նահանգներում արտահիվանդանոցային պայմաններում տարեկան 10 000 բնակչի հաշվով լինում է 13 դեպք (սրտի կանգի 326 000 տարեկան դեպք)[16]։ Ներհիվանդանոցային պայմաններում սրտի կանգի դեպքերը ԱՄՆ-ում տարեկան հաշվվում են 209 000[17]։ Տարիքի հետ սրտի կանգի հավանականությունը մեծանում է[18]։ Տղամարդկանց մոտ այն հանդիպում է ավելի հաճախ, քան կանանց մոտ[19]։ Բուժման շնորհիվ կենդանի մնացած մարդիկ կազմում են 8%[20]: Նրանցից շատերը ունենում են նշանակալի հաշմանդամություն[21]։ Համենայն դեպս ամերիկյան շատ հեռուստատեսային շոուներ ներկայացնում են անիրականանալի 67% փրկվելու հավանականություն[22]։

Նշաններ և ախտանիշեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախազգուշացնող ախտանիշերը բացակայում են մոտավորապես 50% դեպքերում[23]։ Իսկ ի հայտ եկած ախտանիշերը հիմնականում լինում են ոչ սպեցիֆիկ, այսինքն կարող են ի հայտ գալ նաև այլ ախտաբանական վիճակներում։ Դրանցից են նոր կամ վատթարացած ցավ կրծքավանդակում, հոգնածություն, ուշաթափություններ, գլխապտույտ, հևոց, թուլություն և փսխում[24]։ Սրտի կանգի դեպքում ամենաակնհայտ նշանը տուժածի մոտ շոշափելի անոթազարկի բացակայությունը։ Տուժածն արագորեն կորցնում է գիտակցությունը և դադարում է շնչել, քանի որ դադարում է ուղեղային պերֆուզիան (ուղեղի արյան մատակարարումը)։ Սրտի կանգի հիմնական չափորոշիչը, ի հակադրություն շնչառության կանգի, որի դեպքում լինում են շատ նման ախտանիշեր, արյան շրջանառության բացակայությունն է. թերևս դրա որոշման մի շարք եղանակներ կան։ մոտալուտ մահվան ապրումները հիշատակվում են սրտի կանգից փրկվածների 10-20%-ի մոտ[25]։

Անմիջապես սկսած որոշ միջամտություններ կարող են սրտի աշխատանքը վերականգնել, սակայն առանց նման միջամտության մահը անխուսափելի է[26]։ Որոշ դեպքերում սրտի կանգը հանդիսանում է ծանր հիվանդության ելք, որի դեպքում մահը սպասելի է[27]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտի հաղորդչական համակարգը

Սրտի հանկարծակի կանգը (ՍՀԿ) և հանկարծակի սրտային մահը(ՀՍՄ) զարգանում են, երբ սիրտը միանգամից սկսում է կծկվել անկանոն ռիթմով (առիթմիա)։ Առանց սրտամկանի համաձայնեցված էլեկտրական ակտիվության տեղի չեն ունենում փորոքների անընդհատ կծկումներ, որն էլ բերում է սրտի՝ բավարար սրտային արտամղում (արյան արտամղումը սրտից դեպի մնացած օրգաններ) իրականացնելու անկարողության[28]։ Առիթմիաների շատ տեսակներ կան, սակայն ՍՀԿ-ի և ՀՍՄ-ի դեպքում ամենաշատը գրանցվում են փորոքային տախիկարդիա (հաճախասրտություն) կամ փորոքների ֆիբրիլյացիա (շողացում)[29]։

Սրտի հանկարծակի կանգի կարող են բերել սրտային և ոչ սրտային հետևյալ պատճառները.

Պսակաձև զարկերակների հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պսակաձև զարկերակների հիվանդությունը (ՊԶՀ), կամ սրտի իշեմիկ հիվանդությունը (ՍԻՀ) պատասխանատու է հանկարծակի սրտային մահվան 62-70% դեպքերում։ ՊԶՀ-ը 40-ից ցածր տարիքային խմբում ավելի հազվադեպ պատճառ է։

Դեպքերը ցույց են տվել, որ հանկարծակի սրտային մահվան հետմահու հետազոտությունների ամենահաճախակի եզրակացությունը խոշոր պսակաձև զարկերակներից մեկի՝ գոնե մեկ սեգմենտի (հատվածի), քրոնիկական, բարձր աստիճանի ստենոզն (նեղացում) է։ Դրանք այն զարկերակներն են, որոնք ապահովում են սրտամկանի արյունամատակարարումը։

Պսակաձև զարկերակների հիվանդության հետ առնչություն չունեցող սրտի կառուցվածքային հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պսակաձև զարկերակների հիվանդության հետ առնչություն չունեցող սրտի կառուցվածքային հիվանդությունը (օրինակ՝ հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիա, պսակաձև զարկերակների բնածին անոմալիաներ, միոկարդիտներ) կազմում են բոլոր հանկարծակի սրտային մահվան դեպքերի 10%-ը։ Դրանց օրինակներ են կարդիպոմիոպաթիաները, սրտի ռիթմի խանգարումները, միոկարդիտները, սրտի գերճնշումային (հիպերտենզիվ) հիվանդությունը և կանգային սրտային անբավարարությունը։

Ձախ փորոքի հիպերտրոֆիան (գերաճը) հավանաբար հասուն ազգաբնակչության շրջանում հանկարծակի սրտային մահվան գլխավոր պատճառն է։ Դրա հիմնական պատճառը երկար տարիներ ձգվող բարձր զարկերակային ճնշումն է, որը բերում է ձախ փորոքի երկրորդային վնասման, իսկ վերջինս իրականացնում է սրտի հիմնական պոմպային ֆունկցիան։

Միացյալ Նահանգներում հանկարծակի սրտային մահվան 1999 թվականի վերլուծությունը ի հայտ բերեց, որ ձախ փորոքի հիպերտրոֆիան կազմում է բոլոր հանկարծակի սրտային մահվան դեպքերի 30%-ը՝ 30 տարեկանից ցածր տարիքային խմբում։ Ռազմական հավաքագրվողների (18-35 տարեկան) մի հետազոտություն ի հայտ բերեց,որ այդ պատճառը կազմում է դեպքերի 40%-ը։

Կանգային սրտային անբավարարությունը բարձրացնում է հանկարծակի սրտային մահվան ռիսկը 5 անգամ։

Առիթմիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առիթմիաները, որոնք հետևանք չեն սրտի կառուցվածքային հիվանդության, կազմում են հանկարծակի սրտային մահվան 5-10%-ը[30][31]։

Հանկարծակի սրտային մահվան հետ կապված առիթմիկ համախտանիշեր են. երկար QT համախտանիշ, Վոլֆ-Պարկինսոն-Ուայթի համախտանիշ, Կատեխոլամինէրգիկ պոլիմորֆ փորոքային տախիկարդիա (հաճախասրտություն)[32]։

Երկար QT համախտանիշը երիտասարդների մոտ մահվան հաճախակի հիշատակվող պատճառ է, հանդիպում է ամեն 5000-7000 նորածիններից մեկի մոտ և պատասխանատու է շտապ օգնության ծառայության սրտի կանգի 300 000 դեպքերից 3000-ում[33]։ Այս վիճակները բոլոր սրտի կանգից առաջացած մահվան դեպքերի մի մասն են կազմում, բայց դրանք կարող են հայտնաբերվել սրտի կանգից առաջ և բուժվել։

Ոչ սրտային պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ սրտային պատճառներից առաջացած սրտի հանկարծակի կանգը (ՍՀԿ) կազմում է դեպքերի մնացած 15-25%-ը[34][31]։

Ոչ սրտային ամենահաճախակի պատճառներն են վնասվածքները, արյունահոսությունը (ինչպես օրինակ ստամոքս-աղիքային արյունահոսություններըը, աորտայի պատռումը կամ ներգանգային արյունահոսությունըը), թմրամիջոցների գերդոզավորումըը, ջրահեղձումը և թոքային էմբոլիան[35]։ Սրտի կանգ կարող է առաջանալ նաև թունավորման արդյունքում (օրինակ՝ մեդուզաների որոշակի տեսակների խայթից):

Դարձելի պատճառների մնեմոնիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հ-եր և Թ-եր

«Հ-եր և Թ-եր»-ը մնեմոնիկ անվանում է, որպեսզի սրտի կանգի հավանական բուժվող կամ դարձելի պատճառները հեշտությամբ հիշվեն։

Հ-եր

Թ/Տ-եր

  • Տոքսիններ (թույներ) կամ հաբեր
  • Սրտի տամպոնադա– հեղուկի կուտակում պերիկարդի(սրտապարկի) խոռոչում
  • Լարվածության պնևմոթորաքս (tension pneumothorax) - օդի կուտակում թոքամզի խոռոչում, որը հարաճուն կերպով բերում է սիրտ-թոքային գործառույթների խանգարումների
  • Թրոմբոզ ( Սրտամկանի ինֆարկտ) - սրտամկանի կաթված
  • Թրոմբոէմբոլիզմ (թոքային էմբոլիա) - արյան մակարդուկ թոքերում
  • Տրավմատիկ (վնասվածքային) սրտի կանգ

Ռիսկի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանկարծակի սրտային մահվան ռիսկի գործոնները նման են պսակաձև զարկերակների հիվանդության ռիսկի գործոններին, ներառում են տարիքը, ծխախոտամոլությունը, բարձր զարկերակային ճնշումը, խոլեստերինի բարձր մակարդակը արյան մեջ, ցածր ֆիզիկական ակտիվությունը, ճարպակալումը, դիաբետը և ընտանեկան անամնեզ[36]։ Նախկինում ունեցած սրտի հանկարծակի կանգի նոպաները նույնպես մեծացնում են հետագա դրվագների առաջացման ռիսկը[37]։

Ծխախոտ ծխողները, ովքեր ունեն նաև պսակաձև զարկերակների հիվանդություն, ունեն սրտային հանակարծակի մահվան 2-3 անգամ բարձր ռիսկ 30-59 տարեկան հասակում։ Այդ տարիքից բարձր խմբում նախկին ծխողների ռիսկը մոտ է երբեք չծխած մարդկանց ռիսկին[38][39]։

Առաջացման մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորոքների ֆիբրիլյացիա

Հանկարծակի սրտային մահվան դեպքերի մեծ մասում հիմնական մեխանիզմը փորոքների ֆիբրիլյացիան (շողացումն) է[40]։ Ժառանգական գործոններով պայմանավորված (օրինակ՝ իոնական անցուղիները կոդավորող գեների մուտացիաներ) կառուցվածքային փոփոխությունները սրտում չեն կարող բացատրել սրտի կանգի հանկարծակիությունը[41] ։ Հանկարծակի սրտային մահը կարող է նաև լինել էլեկտրամեխանիկական դիսոցիացիայի և բրադիառիթմիաների հետևանք[42][43]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտի կանգը հավասար է կլինիկական մահվան։ Սրտի կանգը սովորաբար ախտորոշվում է կլինիկորեն՝ պուլսի բացակայությամբ։ Շատ դեպքերում սրտի կանգի ախտորոշման համար քնային զարկերակի վրա անոթազարկի բացակայությունը ոսկե չափորոշիչ է, քանի որ ծայրամասային անոթազարկը կարող է բացակայել նաև այլ պատճառներից (օրինակ՝ շոկ) կամ ուղղակի օգնություն ցուցաբերողի բացթողում լինել։ Չնայած ամենին, օգնություն ցուցաբերողը հաճակ սխալ է ստուգում քնային անոթազարկը, անհետաձգելի օգնության բաժանմունքում բուժանձնակազմի կողմից [44], ինչպես նաև դեպքի վայրում՝ օգնողի կողմից[45]։

Այս մեթոդի ոչ ճշգրիտ լինելու պատճառով որոշ առողջապահական մարմիններ, ինչպիսին է Վերակենդանացման Եվրոպական Խորհուրդը (ՎԵԽ), իջեցրել է այս մեթոդի կարևորությունը։ Վերակենդանացման Խորհուրդը (Միացյալ Թագավորություն), համաձայնելով ՎԵԽ-ի և Սրտի Ամերիկան Ասոցիացիայի հանձնարարականների հետ, ենթադրում է, որ քնային անոթազարկի ստուգման մեթոդը պետք է կիրառվի միայն համապատասխան վերապատրաստմամբ և փորձառու բուժանձնակազմի կողմից՝ օգտագործելով զուգահեռաբար այլ նշաններ, ինչպես օրինակ ագոնալ շնչառությունը[46]։

Արյան շրջանառության ստուգման այլ մեթոդներ նույնպես առաջարկվել են։ Ըստ Վերակենդանացման Միջազգային Միացյալ Կոմիտեի 2000 թվականի ուղեցույցի հանձնարարականների, օգնություն ցուցաբերողը (փրկարարը) պետք է ուշադրություն դարձնի «արյան շրջանառության նշաններին», բայց այդտեղ չի նշվում անոթազարկի ստուգումը[47]։ Այդ նշանները ընդգրկում են հազը, ցնցումանման շարժումներ, մաշկի գույնը, մարմնի շարժումները[48]։ Այնուամենայնիվ, քանի որ ըստ ապացույցների այս ուղեցույցները ոչ արդյունավետ են, համաձայն այդ նույն մարմնի ներկայիս ուղեցույցների սրտի կանգ ախտորոշում դրվում է բոլոր այն դեպքերում, երբ տուժածը անգիտակից է և ունի շնչառության խանգարում[47]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ սրտի կանգի բարեհաջող ելքը քիչ հավանական է, ջանքեր են դրվում, որպեսզի հայտնաբերվեն սրտի կանգը կանխարգելող արդյունավետ գործելակերպեր։ Քանի որ սրտի կանգի առաջնային պատճառը սրտի իշեմիկ հիվանդությունն է, խրախուսվում է առողջ սննդակարգը, բավարար ֆիզիկական ակտիվությունը և ծխելը թողնելը։ Սիրտանոթային հիվանդությունների ռիսկեր ունեցող մարդկանց խորհուրդ է տրվում վերահսկել արյան զարկերակային ճնշումը և խոլեստերինի մակարդակը, օգտվել այլ բժշկա-թերապևտիկ միջոցառումներից[1]։ Ըստ Կոքրան կազմակերպության (Cochrane) 2016 թվականին հրատարակված վերանայման ի հայտ է բերվել է միջին որակի ապացուցողական տվյալ, ըստ որի զարկերակային ճնշումն իջեցնող դեղամիջոցները չեն իջեցնում հանկարծակի սրտային մահվան ռիսկը[49]։

Կոդային թիմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմպլանտացվող կարդիովերտեր դեֆիբրիլյատոր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իմպլանտացվող կարդիովերտեր դեֆիբրիլյատորի նկարագրությունը

Իմպլանտացվող կարդիովերտեր դեֆիբրիլյատորը (ԻԿԴ) մարտկոցով լիցքավորվող սարք է, որը վերահսկում է էլեկտրական ակտիվությունը սրտում և առիթմիայի կամ ասիստոլիայի հայտնաբերման պարագայում ունակ է ապահովել էլեկտրական շոկ՝ ոչ նորմալ ռիթմի վերացման համար: ԻԿԴ-երը կիրառվում են՝ կանխարգելելու հանկարծակի սրտային մահը այն մարդկանց մոտ, ովքեր նակինում ունեցել են սրտի հանկարծակի կանգի դրվագ, որն առաջացել է փորոքների ֆիբրիլյացիայի (շողացման) կամ փորոքային տախիկարդիայի (հաճախասրտության) հետևանքով (երկրորդային կանխարգելում)[50]։ ԻԿԴ-ները կանխարգելիչ նպատակով կիրառվում են նաև բարձր ռիսկի պացիենտների խմբերում (առաջնային կանխարգելում)[51]։

Անցկացվել են շատ հետազոտություններ հանկարծակի սրտային մահվան երկրորդային կանխարգելման համար ԻԿԴ-ների կիրառման վերաբերյալ։ Այդ հետազոտությունները ցույց են տվել ԻԿԴ-ների արդյունավետությունը հակաառիթմիկ դեղերի համեմատ՝ ապրելիության բարելավելու առումով[50]։ ԻԿԴ-ով բուժումը բերում է առիթմիայից առաջացած մահվան հարաբերական ռիսկի նվազման 50%-ով, և 25% հարաբերական ռիսկի նվազման, երբ հաշվի են առնվում մահվան բոլոր պատճառները[52]։

Մի շարք խոշոր հետազոտություններ ցույց են տվել ապրելիության նման բարելավում նաև բարձր ռիսկի խմբերի պացիենտների մոտ, ԻԿԴ-ով սրտային հանակարծակի մահվան առաջնային կանխարգելման համար։ Բարձր ռիսկի խմբում ներառված էին ծանր իշեմիկ կարդիոմիոպաթիայով (որը բնորոշվում է նվազած ձախ փորոքի արտամղման ֆրակցիայով (ՁՓԱՖ) պացիենտները)[50][51]։

Սննդակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանկարծակի սրտային մահվան կանխարգելման նպատակով խրախուսվում է ծովամթերքում առկա օմեգա-3 պոլիչհագեցած ճարպաթթուների (ՊՉՃԹ) օգտագործումը, դրանց՝ տրիգլիցերիդների մակարդակը իջեցնելու, առիթմիաները կանխելու, թրոմբոցիտների ագրեգացիան նվազեցնելու և զարկերակային ճնշումն իջեցնելու հավանական ազդեցությունների համար[53]։ Այնուամենայնիվ, վերջին համակարգային վերանայման համաձայն օմեգա-3 ՊՉՃԹ-երը չեն ասոցացվում հանկարծակի սրտային մահվան ցածր ռիսկի հետ[54]։

Վարումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտի հանկարծակի կանգը կարող է բուժվել վերակենդանացման միջոցառումների միջոցով։ Դրա կատարման համար սովորաբար կիրառվում են հիմնականում Basic Life Support (BLS)/advanced cardiac life support (ACLS)[55], pediatric advanced life support (PALS)[56] կամ neonatal resuscitation program (NRP) ուղեցույցները.

Սիրտ-թոքային վերակենդանացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիրտ-թոքային վերակենդանացումը (ՍԹՎ) սրտի կանգի վարման հիմնական մասն է։ Խորհուրդ է տրվում այն սկսել հնարավորինս վաղ և ընդհատումները լինեն առավելագույնս կարճաժամկետ։ ՍԹՎ-ի բաղադրիչը, որն իսկապես ունի մեծ ազդեցություն վերջնական արդյունքների վրա, կրծքավանդակի սեղմումներն են։ Առաջին բուժօգնություն ցուցաբերողի կողմից ճշգրտորեն կատարված ՍԹՎ-ն բերում է ապրելիության մեծացման. այնուամենայնիվ այն կատարվում է արտահիվանդանոցային պայմաններում սրտի կանգերի 30%-ից քիչ դեպերում (2007թվական)[57]։ Եթե տեխնիկապես ճիշտ կատարված ՍԹՎ-ն չի բերում սպոնտան արյան շրջանառության վերականգնման և տուժածի մոտ պահպանվում է ասիստոլիա, ողջամիտ է դադարեցնել ՍԹՎ-ն և հայտնել մահը 20 րոպե անց[58]։ Բացառություններ են կազմում հիպոթերմիայի մեջ գտնվող կամ ջրահեղձ եղած տուժածները[58]։ Ավելի երկար ՍԹՎ ողջամիտ է կատարել, եթե սրտի կանգը առաջացել է հիվանդանոցում[59]։ Դեպքի վայրում ականատեսի կողմից ցուցաբերվող ՍԹՎ-ն մինչև շտապ օգնության ժամանումը նույնպես լավացնում է ելքը[60]։ Շնչառությունն ապահովելու համար կարող ենք օգտագործել կամ Ամբուի պարկ (փականային պարկ և դիմակ) կամ կատարել շնչափողի ինտուբացիա[61]։ Սովորաբար ՍԹՎ-ի ժամանակ տուժածին ապահովում են բարձր կոնցենտրացիայով թթվածնով։[61] Շնչափողի ինտուբացիան ըստ փորձերի արդյունքների չի լավացնում սրտի կանգի ելքը[57], իսկ արտահիվանդանոցային պայմաններում կատարվելու դեպքում ելքը կարող է վատանալ[62]։ Շտապ օգնության ծառայության կողմից կատարվելու դեպքում ավելի լավ արդյունքներ ստացվում են, երբ կրծքավանդակի 30 սեղմումները ընդմիջվում են 2 ներփչումներով, քան այն դեպքում, երբ կատարվում են կրծքավանդակի սեղմումները և ներփչումները միաժամանակ[63]։

Դեպքի վայրում ականատեսի կողմից կատարված, միայն կրծքավանդակի սեղմումները ներառող ՍԹՎ-ն ունի ավելի լավ ելքեր, քան ստանդարտ կատարված ՍԹՎ-ն՝ սրտի հիվանդությունների պատճառով զարգացած սրտի կանգի դեպքում[64]։ Կրծքավանդակի մեխանիկական սեղմող ապարատի և ձեռքով կատարված սեղմումների վերջնական ելքերը չեն տարբերվում[65]։ Դեռ պարզ չէ, արդյոք դեֆիբրիլյացիայից առաջ մի քանի րոպե կատարված ՍԹՎ-ն և առանց վերջինս կատարելու անմիջապես արված դեֆիբրիլյացիան ունեն արդյունքների տարբերություններ[66]։ Եթե սրտի կանգը զարգանում է հղիության 20 շաբաթականից հետո, անհրաժեշտ է, որպեսզի ՍԹՎ-ի ընթացքում արգանդը տեղաշարժվի և պահվի ձախ կողմում[67]։ Եթե անոթազարկը չի վերականգնվում 4 րոպե կատարված վերակենդանացման ընթացքում, ցուցված է Կեսարյան հատում[67]։

Դեֆիբրիլյացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավտոմատ արտաքին դեֆիբրիլյատոր

Դեֆիբրիլյացիան ցուցված է ռիթմի որոշակի շեղումների ժամանակ։ Դրանք են փորոքների ֆիբրիլյացիան (շողացումը) և առանց անոթազարկի փորոքային տախիկարդիան (հաճախասրտությունը)։ Երեխաների դեպքում դեֆիբրիլյացիան կատարվում է 2-4 Ջ/կգ էներգիայով[68]։

Ի հավելումն, օգտագործվում են հանրային հասանելիության դեֆիբրիլյատորներ։ Դրա մեջ մտնում են հանրային վայրերում ավտոմատ արտաքին դեֆիբրիլյատորի առկայությունը, և դրանց օգտագործման համար վերապատրաստող անձնակազմը։ Դա թույլ է տալիս իրականացնել դեֆիբրիլյացիա մինչև շտապ օգնության ժամանումը և բարձրացնել ապրելիությունը։ Որոշ ավտոմատ դեֆիբրիլյատորներ անգամ կարողանում են գնահատել կատարված կրծքավանդակի սեղմումների որակը, քաջալերելով օգնություն ցուցաբերողին՝ բավարար չափով կատարել սեղմումը՝ արյունը շրջանառության մեջ դնելու համար[69]։ Նաև ցույց է տրվել, որ հեռավոր վայրերում սրտի կանգի ելքերը լինում են ավելի վատ[70]։

Դեղամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիպիդային էմուլսիան կիրառվում է տեղային անզգայացնող նյութերից առաջացած սրտի կանգի դեպքում

2016 թվականի ուղեցույցների մեջ ներառված դեղորայքը չի ցուցաբերել ապրելիության բարելավում դուրս գրվելու պահին՝ արտահիվանդանոցային սրտի կանգի դեպքում։ Դա ներառում է էպինեֆրին (ադրենալին), ատրոպին, լիդոկային և ամիոդարոն[71][72][73][74]։ Էպինեֆրինը հանձնարարվում է կիրառել յուրաքանչյուր 5 րոպեն մեկ[75]։ Վազոպրեսինը, համեմատած էպինեֆրինի հետ, չի վատացնում կամ լավացնում ելքը[75]։ Էպինեֆրինի,վազոպրեսինի և մեթիլպրեդնիզոլոնի զուգակցումը բերում է ելքի բարելավման[76]։

Էպինեֆրինը բարելավում է կարճաժամկետ ելքերը, ինչպիսին է սպոնտան արյան շրջանառության վերականգնումը[77]։ Երկարաժամկետ օգուտի բացակայությունը կարող է լինել էպինեֆրինի ուշացած կիրառման դեպքում[78]։ Չնայած երեխաների մոտ դրա կիրառման վերաբերյալ չկան ապացուցողական տվյալներ, այնուամենայնիվ ուղեցույցները դրա կիրառումը համարում են ողջամիտ[79]։ Լիդոկայինը և ամիոդարոնը նույնպես համարվում են ողջամիտ երեխաների մոտ սրտի կանգի դեպքում, երբ առկա է էլեկտրական շոկին ենթարկվող ռիթմ[79][75]։ Նատրիումի բիկարբոնատի կամ կալցիումի համընդհանուր կիրառումը չի հանձնարարվում[75][80]։

Սրտի Ամերիկյան Ասոցիացիայի 2010 թվականի հանձնարարականները առանց անոթազարկի էլեկտրական ակտիվության և ասիստոլիայի դեպքերում ատրոպինի կիրառման հանձնարարականներ այլևս չեն պարունակում, քանի որ դեռ չկան դրա կիրառության արդյունավետության մասին ապացուցողական տվյալներ[81]։ Դեֆիբրիլյատորի կիրառմամբ փորոքային տախիկարդիայի (հաճախասրտության) և փորոքների ֆիբրիլյացիայի (շողացման) բուժման ոչ արդյունավետության պարագայում չկան տվյալներ նաև լիդոկայինի և ամիոդարոնի կիրառման՝ դուրս գրման պահին ապրելիության բարելավման վերաբերյալ, չնայած նրանք բարելավում են ապրելիությունը ընդունման պահին[82]։

Եթե հաստատվել է, որ սրտի կանգի պատճառը թոքային էմբոլիան է, ապա թրոմբոլիտիկների ողջամիտ է կիրառումը [83][84]։ Նալոքսոնի կիրառումը օփիոիդներից առաջացած սրտի կանգի դեպքում դեռ չունի հստակ ապացուցողական հիմք, սակայն կարող է այնուամենայնիվ կիրառվել[84]։ Տեղային անզգայացնող նյութերից առաջացած սրտի կանգի դեպքում կարող է կիրառվել լիպիդային էմուլսիա[84]։

Ջերմաստիճանի թիրախային կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտի կանգից հետո սպոնտան արյան շրջանառության, բայց ոչ գիտակցության վերականգնման պարագայում, մեծահասակ պացիենտների մոտ մարմնի սառեցումը բերում է ելքի բարելավման[85]։ Այդ միջամտությունը կոչվում է ջերմաստիճանի թիրախային կառավարում (նախկինում այն կոչվում էր բուժական հիպոթերմիա)։ Մարմինը սառեցվում է 24-ժամվա ընթացքում, որպես թիրախային ջերմաստիճան ընդունելով 32-36 °C[86]: Մարմինը սառեցնելու մի քանի եղանակներ կան, ինչպիսիք են սառցե պարկերը և սառը ջրով լցված խողովակների շրջանառող համակարգը։ Այնուհետև մարմինը աստիճանաբար տաքացվում է հաջորդ 12-24 ժամերի ընթացքում[87]։

Վերջերս կատարված մետա-անալիզը հայտնաբերել է, որ արտահիվանդանոցային սրտի կանգից հետո բուժական հիպոթերմիայի կիրառումը բերում է բարելավված ապրելիության և ավելի լավ նյարդաբանական ելքերի[85]։

Չվերակենդանացնել[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ մարդիկ նախընտրում են կյանքի վերջում ենթարկվել «ագրեսիվ» միջամտությունների։ «Չվերակենդանացնելու» որոշումը նշանակում է, որ սրտի կանգի պարագայում մարդը չի ցանկանում ենթարկվել սիրտ-թոքային վերակենդանացման միջոցառումներին[88]։ Այլ որոշումներից են շնչառական անբավարարության պարագայում շնչափողի ինտուբացիա չիրականացնելու ցանկությունը[89]։

Փրկության շղթա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտահիվանդանոցային սրտի կանգի պարագայում կենդանի մնալու հավանականությունը 10% է[90][91]։ Այդ դեպքերի 70%-ը պատահում են տանը և այդ դեպքում ապրելիությունը կազմում է 6%[92][93]։ Ներհիվանդանոցային սրտի կանգի դեպքում ապրելիությունը 24% Է[94]։ Երեխաների ապրելիությունը սրտի կանգի դեպքում Հյուսիսային Ամերիկայում կազմում է 3-16%։ Ներհիվանդանոցային սրտի կանգի դեպքում դուրս գրման պահին ապրելիությունը կազմում է 22%, իսկ նյարդաբանական ելքերը լավ են[95]։

Կանխատեսումը գնահատվում է սրտի կանգից 72 և ավել ժամ անց[96]։ Ապրելիության մակարդակը բարձր է այն դեպքերում, երբ մեկը տեսնում է, թե ինչպես է ուշագնաց լինում տուժածը և կիրառում է ՍԹՎ, կամ այն դեպքերում, երբ գնահատման պահին գրանցվում է փորոքների ֆիբրիլյացիա (շողացում) կամ տախիկարդիա(հաճախասրտություն)[97]։ Վերքին 2 առիթմիաների դեպքում ապրելիությունը կազմում է 15-23%[97]։ Կանանց ապրելիությունը ավելի բարձր է, քան տղամարդկանցը[98]։

1997 թվականի մի գիտական վերլուծություն գնահատում է դուրս գրման պահին ապրելիությունը 14%, չնայած տարբեր հետազոտությունների տվյալներով այդ թիվը տատանվում է 0-28% սահմաններում[99]։ 70 տարեկանից բարձր մարդկանց մոտ ներհիվանդանոցային սրտի կանգի դեպքում դուրս գրման ապրելիությունը ցածր է 20%-ից[100]։ Ըստ մեկ այլ հետազոտության, արտահիվանդանոցային սրտի կանգի դեպքում, երբ վերակենդանացում իրականացվել է շտապ օգնության ծառայության կողմից, ապրելիությունը հիվանդանոց ընդունման պահին կազմում է 14,6%։ Նրանցից 59%-ը մահացել է հիվանդանոցում լինելու ընթացքում, նրանց կեսը՝ առաջին 24 ժամվա ընթացքում։ 46%-ը կենդանի է մնացել մինչև հիվանդանոցից դուրս գրվելը։ Սրանից ելնելով, սրտի կանգի դեպքում ընդհանուր ապրելիությունը կազմում է 6,8%։ Նրանցից 89%-ը ունեցել են նորմալ ուղեղային գործառույթ կամ թեթև նյարդաբանական ախտանիշեր, 8,5%-ը ունեցել է միջին ծանրության խանգարումներ, և 2%-ը՝ լուրջ նյարդաբանական խանգարումներ։ Հիվանդանոցից դուրս գրված մարդիկ, ըստ այդ հետազոտության հետագա դիտարկումների, տարիներ անց դեռ ապրում էին[101]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն մահվան փաստաթղթերի, արևմտյան երկրներում հանկարծակի սրտային մահը կազմում է բոլոր մահերի 15%-ը[102]։ Միացյալ Նահանգներում մեծահասակների շրջանում տարեկան գրանցվում է 326 000 արտահիվանդանոցային սրտի կանգի և 209 000 ներհիվանդանոցային սրտի կանգի դեպքեր[103]։ Ֆրեմինգեմյան հետազոտության տվյալներով կյանքի ընթացքում սրտի կանգի զարգացման ռիսկը 3 անգամ բարձր է տղամարդկանց մոտ (12,3%), քան կանանց մոտ(4,2%[104])։ Այնուամենայնիվ, 85 տարեկանից հետո այդ տարբերությունն անհետանում է[102]։

Միացյալ Նահանգներում 12 000 հղիություններից մեկի ժամանակ դիտվում է սրտի կանգ, և 1,8 սրտի կանգի դեպք՝ կենդանածնության պարագայում[105]։ Կանադայում այդ թվերն ավելի փոքր են[105]։

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ հրապարակումներում բացահայտ կամ ակնարկի տեսքով նշված «հանկարծակի սրտայի մահ» արտահայտության իմաստը մահն է, որն առաջացել է սրտային պատճառներից[106]։ Այնուամենայնիվ, երբեմն բժիշկները հանկարծակի սրտային մահ անվանում են սրտի կանգը, անգամ եթե մարդը կենդանի է մնում։ Այսպիսով, կարելի է կենդանի մարդու վերաբերյալ լսել, որ նա «նախկինում ունեցել է հանկարծակի սրտային մահվան դրվագներ»[107]։

2006 թվականին Սրտի Ամերիկյան Ասոցիացիան սրտի հանկարծակի կանգի և հանկարծակի սրտային մահվան համար ներկայացրել է հետևյալ սահմանումները. «Սրտի կանգը սրտի գործունեության հանկարծակի ընդհատումն է. տուժածը դառնում է անգիտակից, առանց նորմալ շնչառության և արյան շրջանառության նշանների։ Եթե անմիջապես գործի չեն դրվում համապատասխան միջոցառումներ, զարգանում է հանկարծակի մահ։ Սրտի կանգ եզրույթը պետք է կիրառվի վերոնշյալ իրավիճակը նկարագրելու համար, երբ սրտի աշխատանքը վերականգնվում է ՍԹՎ-ի և / կամ դեֆիբրիլյացիայի, կամ կարդիովերսիայի, կամ սրտի ռիթմավարի օգտագործումով։ Հանկարծակի սրտային մահ եզրույթը չպետք է կիրառել, եթե դեպքը չի ավարտվել մահվամբ[108]։»

Դանդաղ կոդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29 — 2018-06-29 — 2018.
  3. «What Is Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  4. «What Is Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  5. «What Are the Signs and Symptoms of Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 27 August 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  6. «What Is Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  7. «What Causes Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  8. «What Causes Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  9. «What Causes Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  10. «What Causes Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  11. «What Is Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 28 July 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  12. «How Can Death Due to Sudden Cardiac Arrest Be Prevented?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 27 August 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  13. «How Is Sudden Cardiac Arrest Treated?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 27 August 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  14. Schenone AL, Cohen A, Patarroyo G, Harper L, Wang X, Shishehbor MH, Menon V, Duggal A (10 August 2016)։ «Therapeutic hypothermia after cardiac arrest: a systematic review/meta-analysis exploring the impact of expanded criteria and targeted temperature.»։ Resuscitation 108: 102–110։ PMID 27521472։ doi:10.1016/j.resuscitation.2016.07.238 
  15. «How Can Death Due to Sudden Cardiac Arrest Be Prevented?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 27 August 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  16. Kronick SL, Kurz MC, Lin S, Edelson DP, Berg RA, Billi JE, Cabanas JG, Cone DC, Diercks DB, Foster JJ, Meeks RA, Travers AH, Welsford M (3 November 2015)։ «Part 4: Systems of Care and Continuous Quality Improvement: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S397–413։ PMID 26472992։ doi:10.1161/cir.0000000000000258 
  17. Kronick SL, Kurz MC, Lin S, Edelson DP, Berg RA, Billi JE, Cabanas JG, Cone DC, Diercks DB, Foster JJ, Meeks RA, Travers AH, Welsford M (3 November 2015)։ «Part 4: Systems of Care and Continuous Quality Improvement: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S397–413։ PMID 26472992։ doi:10.1161/cir.0000000000000258 
  18. «Who Is at Risk for Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 23 August 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  19. «Who Is at Risk for Sudden Cardiac Arrest?»։ NHLBI։ June 22, 2016։ Արխիվացված օրիգինալից 23 August 2016-ին։ Վերցված է 16 August 2016 
  20. Adams James G. (2012)։ Emergency Medicine: Clinical Essentials (Expert Consult – Online) (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 1771։ ISBN 1455733946։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-05-ին 
  21. Adams James G. (2012)։ Emergency Medicine: Clinical Essentials (Expert Consult – Online) (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 1771։ ISBN 1455733946։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-05-ին 
  22. Adams James G. (2012)։ Emergency Medicine: Clinical Essentials (Expert Consult – Online) (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 1771։ ISBN 1455733946։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-05-ին 
  23. Myerburg Robert J., ed. (2015)։ «Cardiac Arrest and Sudden Cardiac Death»։ Braunwald's heart disease : a textbook of cardiovascular medicine։ Mann, Douglas L.,, Zipes, Douglas P.,, Libby, Peter,, Bonow, Robert O.,, Braunwald, Eugene. (Tenth ed.)։ Philadelphia, PA: Saunders։ էջեր 821–860։ ISBN 9781455751341։ OCLC 890409638 
  24. «What Are the Signs and Symptoms of Sudden Cardiac Arrest?»։ National Heart, Lung and Blood Institute։ 1 April 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 21 June 2015-ին։ Վերցված է 2015-06-21 
  25. Parnia S, Spearpoint, K, Fenwick, PB (August 2007)։ «Near death experiences, cognitive function and psychological outcomes of surviving cardiac arrest.»։ Resuscitation 74 (2): 215–21։ PMID 17416449։ doi:10.1016/j.resuscitation.2007.01.020 
  26. Jameson, J. N. St C.; Dennis L. Kasper; Harrison, Tinsley Randolph; Braunwald, Eugene; Fauci, Anthony S.; Hauser, Stephen L; Longo, Dan L. (2005)։ Harrison's principles of internal medicine։ New York: McGraw-Hill Medical Publishing Division։ ISBN 0-07-140235-7 
  27. «Mount Sinai – Cardiac arrest»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-15-ին 
  28. Podrid Philip J (2016-08-22)։ «Pathophysiology and etiology of sudden cardiac arrest»։ www.uptodate.com։ Վերցված է 2017-12-03 
  29. Zipes Douglas P., Camm A. John, Borggrefe Martin, Buxton Alfred E., Chaitman Bernard, Fromer Martin, Gregoratos Gabriel, Klein George, Moss Arthur J. (2006-09-05)։ «ACC/AHA/ESC 2006 Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force and the European Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines (writing committee to develop Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death): developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association and the Heart Rhythm Society»։ Circulation 114 (10): e385–484։ ISSN 1524-4539։ PMID 16935995։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.106.178233 
  30. Chugh S. S., Kelly K. L., Titus J. L. (2000-08-08)։ «Sudden cardiac death with apparently normal heart»։ Circulation 102 (6): 649–654։ ISSN 1524-4539։ PMID 10931805։ doi:10.1161/01.cir.102.6.649 
  31. 31,0 31,1 Drory Y., Turetz Y., Hiss Y., Lev B., Fisman E. Z., Pines A., Kramer M. R. (1991-11-15)։ «Sudden unexpected death in persons less than 40 years of age»։ The American Journal of Cardiology 68 (13): 1388–1392։ ISSN 0002-9149։ PMID 1951130։ doi:10.1016/0002-9149(91)90251-f 
  32. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ UTD20162 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  33. Sudden Cardiac Death Archived 2010-03-25 at the Wayback Machine.
  34. Kuisma M., Alaspää A. (July 1997)։ «Out-of-hospital cardiac arrests of non-cardiac origin. Epidemiology and outcome»։ European Heart Journal 18 (7): 1122–1128։ ISSN 0195-668X։ PMID 9243146։ doi:10.1093/oxfordjournals.eurheartj.a015407 
  35. «Out-of-hospital cardiac arrests of non-cardiac origin. Epidemiology and outcome»։ Eur. Heart J. 18 (7): 1122–8։ July 1997։ PMID 9243146։ doi:10.1093/oxfordjournals.eurheartj.a015407 
  36. «Family history as a risk factor for primary cardiac arrest»։ Circulation 97 (2): 155–60։ January 1998։ PMID 9445167։ doi:10.1161/01.cir.97.2.155 
  37. Myerburg Robert J, Castellanos Agustin (2014)։ «327. Cardiovascular Collapse, Cardiac Arrest, and Sudden Cardiac Death»։ Harrison's principles of internal medicine.։ Kasper, Dennis L.,, Fauci, Anthony S., Hauser, Stephen L.,, Longo, Dan L. (Dan Louis), Jameson, J. Larry,, Loscalzo, Joseph, (19th ed.)։ New York: McGraw-Hill։ ISBN 9780071802154։ OCLC 893557976 
  38. Goldenberg Ilan, Jonas Michael, Tenenbaum Alexander, Boyko Valentina, Matetzky Shlomi, Shotan Avraham, Behar Solomon, Reicher-Reiss Henrietta, Bezafibrate Infarction Prevention Study Group (2003-10-27)։ «Current smoking, smoking cessation, and the risk of sudden cardiac death in patients with coronary artery disease»։ Archives of Internal Medicine 163 (19): 2301–2305։ ISSN 0003-9926։ PMID 14581249։ doi:10.1001/archinte.163.19.2301 
  39. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝
    22 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  40. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ NIH2016Ca5 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  41. Rubart Michael, Zipes Douglas P. (2005)։ «Mechanisms of sudden cardiac death»։ Journal of Clinical Investigation 115 (9): 2305–2315։ ISSN 0021-9738։ PMC 1193893։ PMID 16138184։ doi:10.1172/JCI26381 
  42. Bunch T. Jared, Hohnloser Stefan H., Gersh Bernard J. (2007)։ «Mechanisms of Sudden Cardiac Death in Myocardial Infarction Survivors Insights From the Randomized Trials of Implantable Cardioverter-Defibrillators»։ Circulation (անգլերեն) 115 (18): 2451–2457։ ISSN 0009-7322։ PMID 17485594։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.106.683235։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-08-01-ին 
  43. «Types of Arrhythmia»։ National Heart, Lung and Blood Institute։ 1 April 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 7 June 2015-ին։ Վերցված է 2015-06-21 
  44. «Competence of health professionals to check the carotid pulse»։ Resuscitation 37 (3): 173–5։ June 1998։ PMID 9715777։ doi:10.1016/S0300-9572(98)00055-0 
  45. «Skills of lay people in checking the carotid pulse»։ Resuscitation 35 (1): 23–6։ August 1997։ PMID 9259056։ doi:10.1016/S0300-9572(96)01092-1 
  46. «Resuscitation Council (UK) Guidelines 2005»։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-12-15-ին 
  47. 47,0 47,1 ECC Committee, Subcommittees and Task Forces of the American Heart Association (December 2005)։ «2005 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care»։ Circulation 112 (24 Suppl): IV1–203։ PMID 16314375։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.105.166550 
  48. British Red Cross; St Andrew's Ambulance Association; St John Ambulance (2006)։ First Aid Manual: The Authorised Manual of St. John Ambulance, St. Andrew's Ambulance Association, and the British Red Cross։ Dorling Kindersley Publishers Ltd։ ISBN 1-4053-1573-3 
  49. Taverny G, Mimouni Y, LeDigarcher A, Chevalier P, Thijs L, Wright JM, Gueyffier F (10 March 2016)։ «Antihypertensive pharmacotherapy for prevention of sudden cardiac death in hypertensive individuals.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 3: CD011745։ PMID 26961575։ doi:10.1002/14651858.CD011745.pub2։ Վերցված է 19 March 2016 
  50. 50,0 50,1 50,2 Members Writing Committee, Epstein Andrew E., DiMarco John P., Ellenbogen Kenneth A., Estes N. A. Mark, Freedman Roger A., Gettes Leonard S., Gillinov A. Marc, Gregoratos Gabriel (2008-05-27)։ «ACC/AHA/HRS 2008 Guidelines for Device-Based Therapy of Cardiac Rhythm Abnormalities: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Writing Committee to Revise the ACC/AHA/NASPE 2002 Guideline Update for Implantation of Cardiac Pacemakers and Antiarrhythmia Devices): Developed in Collaboration With the American Association for Thoracic Surgery and Society of Thoracic Surgeons»։ Circulation (անգլերեն) 117 (21): e350–e408։ ISSN 0009-7322։ PMID 18483207։ doi:10.1161/CIRCUALTIONAHA.108.189742 
  51. 51,0 51,1 Shun-Shin Matthew J., Zheng Sean L., Cole Graham D., Howard James P., Whinnett Zachary I., Francis Darrel P. (2017-06-07)։ «Implantable cardioverter defibrillators for primary prevention of death in left ventricular dysfunction with and without ischaemic heart disease: a meta-analysis of 8567 patients in the 11 trials»։ European Heart Journal 38 (22): 1738–1746։ ISSN 0195-668X։ doi:10.1093/eurheartj/ehx028 
  52. Connolly S. J., Hallstrom A. P., Cappato R., Schron E. B., Kuck K. H., Zipes D. P., Greene H. L., Boczor S., Domanski M. (December 2000)։ «Meta-analysis of the implantable cardioverter defibrillator secondary prevention trials. AVID, CASH and CIDS studies. Antiarrhythmics vs Implantable Defibrillator study. Cardiac Arrest Study Hamburg . Canadian Implantable Defibrillator Study»։ European Heart Journal 21 (24): 2071–2078։ ISSN 0195-668X։ PMID 11102258։ doi:10.1053/euhj.2000.2476 
  53. Neil K. Kaneshiro (2 August 2011)։ «Omega-3 fatty acids»։ MedlinePlus Medical Encyclopedia։ Արխիվացված օրիգինալից 21 June 2015-ին։ Վերցված է 2015-06-21 
  54. Evangelos C. Rizos, Evangelia E. Ntzani, Eftychia Bika, Michael S. Kostapanos, Moses S. Elisaf (September 2012)։ «Association Between Omega-3 Fatty Acid Supplementation and Risk of Major Cardiovascular Disease Events A Systematic Review and Meta-analysis»։ JAMA 308 (10): 1024–1033։ PMID 22968891։ doi:10.1001/2012.jama.11374 
  55. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ AHA052 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  56. American Heart Association (May 2006)։ «2005 American Heart Association (AHA) guidelines for cardiopulmonary resuscitation (CPR) and emergency cardiovascular care (ECC) of pediatric and neonatal patients: pediatric advanced life support»։ Pediatrics 117 (5): e1005–28։ PMID 16651281։ doi:10.1542/peds.2006-0346 
  57. 57,0 57,1 Mutchner L (January 2007)։ «The ABCs of CPR--again»։ Am J Nurs 107 (1): 60–9; quiz 69–70։ PMID 17200636։ doi:10.1097/00000446-200701000-00024 
  58. 58,0 58,1 Resuscitation Council (UK)։ «Pre-hospital cardiac arrest»։ www.resus.org.uk։ էջ 41։ Արխիվացված օրիգինալից 13 May 2015-ին։ Վերցված է 3 September 2014 
  59. Resuscitation Council (UK) (5 September 2012)։ «Comments on the duration of CPR following the publication of 'Duration of resuscitation efforts and survival after in-hospital cardiac arrest: an observational study' Goldberger ZD et al. Lancet.»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 June 2014-ին։ Վերցված է 3 September 2014 
  60. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ AHA2015Part43 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  61. 61,0 61,1 Neumar RW, Shuster M, Callaway CW, Gent LM, Atkins DL, Bhanji F, Brooks SC, de Caen AR, Donnino MW, Ferrer JM, Kleinman ME, Kronick SL, Lavonas EJ, Link MS, Mancini ME, Morrison LJ, O'Connor RE, Samson RA, Schexnayder SM, Singletary EM, Sinz EH, Travers AH, Wyckoff MH, Hazinski MF (3 November 2015)։ «Part 1: Executive Summary: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S315–67։ PMID 26472989։ doi:10.1161/cir.0000000000000252 
  62. «The association between prehospital endotracheal intubation attempts and survival to hospital discharge among out-of-hospital cardiac arrest patients»։ Acad Emerg Med 17 (9): 918–25։ September 2010։ PMID 20836771։ doi:10.1111/j.1553-2712.2010.00827.x 
  63. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ L2017 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  64. Zhan L, Yang LJ, Huang Y, He Q, Liu GJ (27 March 2017)։ «Continuous chest compression versus interrupted chest compression for cardiopulmonary resuscitation of non-asphyxial out-of-hospital cardiac arrest.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 3: CD010134։ PMID 28349529։ doi:10.1002/14651858.CD010134.pub2 
  65. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ AHA2015Part12 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  66. Huang Y, He Q, Yang LJ, Liu GJ, Jones A (Sep 12, 2014)։ «Cardiopulmonary resuscitation (CPR) plus delayed defibrillation versus immediate defibrillation for out-of-hospital cardiac arrest.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 9: CD009803։ PMID 25212112։ doi:10.1002/14651858.CD009803.pub2 
  67. 67,0 67,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Lav2015 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  68. de Caen AR, Berg MD, Chameides L, Gooden CK, Hickey RW, Scott HF, Sutton RM, Tijssen JA, Topjian A, van der Jagt ÉW, Schexnayder SM, Samson RA (3 November 2015)։ «Part 12: Pediatric Advanced Life Support: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S526–42։ PMID 26473000։ doi:10.1161/cir.0000000000000266 
  69. Zoll AED Plus Archived 2011-06-21 at the Wayback Machine.
  70. Lyon R.M, Cobbe S.M., Bradley J.M., Grubb N.R. (2004)։ «Surviving out of hospital cardiac arrest at home: a postcode lottery?»։ Emergency Medical Journal 21: 619–624։ PMC 1726412։ doi:10.1136/emj.2003.010363 
  71. «Intravenous drug administration during out-of-hospital cardiac arrest: a randomized trial»։ JAMA 302 (20): 2222–9։ November 2009։ PMID 19934423։ doi:10.1001/jama.2009.1729 
  72. Lin S, Callaway, CW, Shah, PS, Wagner, JD, Beyene, J, Ziegler, CP, Morrison, LJ (Mar 15, 2014)։ «Adrenaline for out-of-hospital cardiac arrest resuscitation: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials.»։ Resuscitation 85 (6): 732–40։ PMID 24642404։ doi:10.1016/j.resuscitation.2014.03.008 
  73. Laina A, Karlis G, Liakos A, Georgiopoulos G, Oikonomou D, Kouskouni E, Chalkias A, Xanthos T (9 July 2016)։ «Amiodarone and cardiac arrest: Systematic review and meta-analysis.»։ International journal of cardiology 221: 780–788։ PMID 27434349։ doi:10.1016/j.ijcard.2016.07.138 
  74. McLeod SL, Brignardello-Petersen R, Worster A, You J, Iansavichene A, Guyatt G, Cheskes S (14 October 2017)։ «Comparative effectiveness of antiarrhythmics for out-of-hospital cardiac arrest: A systematic review and network meta-analysis.»։ Resuscitation 121: 90–97։ PMID 29037886։ doi:10.1016/j.resuscitation.2017.10.012 
  75. 75,0 75,1 75,2 75,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ AHA2015Part13 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  76. Belletti A, Benedetto U, Putzu A, Martino EA, Biondi-Zoccai G, Angelini GD, Zangrillo A, Landoni G (May 2018)։ «Vasopressors During Cardiopulmonary Resuscitation. A Network Meta-Analysis of Randomized Trials.»։ Critical care medicine 46 (5): e443–e451։ PMID 29652719։ doi:10.1097/CCM.0000000000003049 
  77. Morley PT (June 2011)։ «Drugs during cardiopulmonary resuscitation.»։ Current Opinion in Critical Care 17 (3): 214–8։ PMID 21499094։ doi:10.1097/MCC.0b013e3283467ee0 
  78. Attaran RR, Ewy, GA (July 2010)։ «Epinephrine in resuscitation: curse or cure?»։ Future cardiology 6 (4): 473–82։ PMID 20608820։ doi:10.2217/fca.10.24 
  79. 79,0 79,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ AHA2015Part123 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  80. Velissaris D, Karamouzos V, Pierrakos C, Koniari I, Apostolopoulou C, Karanikolas M (April 2016)։ «Use of Sodium Bicarbonate in Cardiac Arrest: Current Guidelines and Literature Review.»։ Journal of clinical medicine research 8 (4): 277–83։ PMC 4780490։ PMID 26985247։ doi:10.14740/jocmr2456w 
  81. Neumar RW, Otto, CW, Link, MS, Kronick, SL, Shuster, M, Callaway, CW, Kudenchuk, PJ, Ornato, JP, McNally, B, Silvers, SM, Passman, RS, White, RD, Hess, EP, Tang, W, Davis, D, Sinz, E, Morrison, LJ (Nov 2, 2010)։ «Part 8: adult advanced cardiovascular life support: 2010 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 122 (18 Suppl 3): S729–67։ PMID 20956224։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.110.970988 
  82. Sanfilippo F, Corredor C, Santonocito C, Panarello G, Arcadipane A, Ristagno G, Pellis T (October 2016)։ «Amiodarone or lidocaine for cardiac arrest: A systematic review and meta-analysis.»։ Resuscitation 107: 31–7։ PMID 27496262։ doi:10.1016/j.resuscitation.2016.07.235 
  83. Perrott J, Henneberry, RJ, Zed, PJ (December 2010)։ «Thrombolytics for cardiac arrest: case report and systematic review of controlled trials.»։ Annals of Pharmacotherapy 44 (12): 2007–13։ PMID 21119096։ doi:10.1345/aph.1P364 
  84. 84,0 84,1 84,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Lav20152 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  85. 85,0 85,1 Schenone Aldo L., Cohen Aaron, Patarroyo Gabriel, Harper Logan, Wang XiaoFeng, Shishehbor Mehdi H., Menon Venu, Duggal Abhijit (November 2016)։ «Therapeutic hypothermia after cardiac arrest: A systematic review/meta-analysis exploring the impact of expanded criteria and targeted temperature»։ Resuscitation 108: 102–110։ ISSN 1873-1570։ PMID 27521472։ doi:10.1016/j.resuscitation.2016.07.238 
  86. Neumar RW, Shuster M, Callaway CW, Gent LM, Atkins DL, Bhanji F, Brooks SC, de Caen AR, Donnino MW, Ferrer JM, Kleinman ME, Kronick SL, Lavonas EJ, Link MS, Mancini ME, Morrison LJ, O'Connor RE, Samson RA, Schexnayder SM, Singletary EM, Sinz EH, Travers AH, Wyckoff MH, Hazinski MF (3 November 2015)։ «Part 1: Executive Summary: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S315–67։ PMID 26472989։ doi:10.1161/cir.0000000000000252 
  87. Therapeutic hypothermia after cardiac arrest : clinical application and management։ Lundbye, Justin B.։ London: Springer։ 2012։ ISBN 9781447129509։ OCLC 802346256 
  88. Loertscher L, Reed, DA, Bannon, MP, Mueller, PS (January 2010)։ «Cardiopulmonary resuscitation and do-not-resuscitate orders: a guide for clinicians»։ The American Journal of Medicine 123 (1): 4–9։ PMID 20102982։ doi:10.1016/j.amjmed.2009.05.029 
  89. Knox C, Vereb, JA (December 2005)։ «Allow natural death: a more humane approach to discussing end-of-life directives»։ Journal of Emergency Nursing 31 (6): 560–1։ PMID 16308044։ doi:10.1016/j.jen.2005.06.020 
  90. Benjamin Emelia J., Blaha Michael J., Chiuve Stephanie E., Cushman Mary, Das Sandeep R., Deo Rajat, de Ferranti Sarah D., Floyd James, Fornage Myriam (2017-03-07)։ «Heart Disease and Stroke Statistics-2017 Update: A Report From the American Heart Association»։ Circulation 135 (10): e146–e603։ ISSN 1524-4539։ PMC 5408160 ։ PMID 28122885։ doi:10.1161/CIR.0000000000000485 
  91. Kusumoto Fred M., Bailey Kent R., Chaouki Ahmad Sami, Deshmukh Abhishek J., Gautam Sandeep, Kim Robert J., Kramer Daniel B., Lambrakos Litsa K., Nasser Naseer H. (2017-01-01)։ «Systematic Review for the 2017 AHA/ACC/HRS Guideline for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines and the Heart Rhythm Society»։ Circulation (անգլերեն): CIR.0000000000000550։ ISSN 0009-7322։ PMID 29084732։ doi:10.1161/CIR.0000000000000550 
  92. Medicine Institute of (2015-06-30)։ Strategies to Improve Cardiac Arrest Survival: A Time to Act (անգլերեն)։ ISBN 9780309371995։ doi:10.17226/21723 
  93. Jollis James G., Granger Christopher B. (2016-12-20)։ «Improving Care of Out-of-Hospital Cardiac Arrest: Next Steps»։ Circulation (անգլերեն) 134 (25): 2040–2042։ ISSN 0009-7322։ PMID 27994023։ doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.116.025818 
  94. Daya Mohamud R., Schmicker Robert H., May Susanne, Morrison Laurie J. (2015)։ «Current burden of cardiac arrest in the United States: report from the Resuscitation Outcomes Consortium. Paper commissioned by the Committee on the Treatment of Cardiac Arrest: Current Status and Future Directions» 
  95. Kronick SL, Kurz MC, Lin S, Edelson DP, Berg RA, Billi JE, Cabanas JG, Cone DC, Diercks DB, Foster JJ, Meeks RA, Travers AH, Welsford M (3 November 2015)։ «Part 4: Systems of Care and Continuous Quality Improvement: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S397–413։ PMID 26472992։ doi:10.1161/cir.0000000000000258 
  96. Neumar RW, Shuster M, Callaway CW, Gent LM, Atkins DL, Bhanji F, Brooks SC, de Caen AR, Donnino MW, Ferrer JM, Kleinman ME, Kronick SL, Lavonas EJ, Link MS, Mancini ME, Morrison LJ, O'Connor RE, Samson RA, Schexnayder SM, Singletary EM, Sinz EH, Travers AH, Wyckoff MH, Hazinski MF (3 November 2015)։ «Part 1: Executive Summary: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S315–67։ PMID 26472989։ doi:10.1161/cir.0000000000000252 
  97. 97,0 97,1 Sasson C, Rogers MA, Dahl J, Kellermann AL (January 2010)։ «Predictors of survival from out-of-hospital cardiac arrest: a systematic review and meta-analysis.»։ Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes 3 (1): 63–81։ PMID 20123673։ doi:10.1161/circoutcomes.109.889576 
  98. Bougouin W, Mustafic H, Marijon E, Murad MH, Dumas F, Barbouttis A, Jabre P, Beganton F, Empana JP, Celermajer DS, Cariou A, Jouven X (September 2015)։ «Gender and survival after sudden cardiac arrest: A systematic review and meta-analysis.»։ Resuscitation 94: 55–60։ PMID 26143159։ doi:10.1016/j.resuscitation.2015.06.018 
  99. Ballew KA (May 1997)։ «Cardiopulmonary resuscitation»։ BMJ 314 (7092): 1462–5։ PMC 2126720։ PMID 9167565։ doi:10.1136/bmj.314.7092.1462 
  100. van Gijn MS, Frijns D, van de Glind EM, C van Munster B, Hamaker ME (Jul 2014)։ «The chance of survival and the functional outcome after in-hospital cardiopulmonary resuscitation in older people: a systematic review.»։ Age and Ageing 43 (4): 456–63։ PMID 24760957։ doi:10.1093/ageing/afu035 
  101. «Survival of 1476 patients initially resuscitated from out of hospital cardiac arrest»։ BMJ 312 (7047): 1633–7։ June 1996։ PMC 2351362։ PMID 8664715։ doi:10.1136/bmj.312.7047.1633 
  102. 102,0 102,1 «Sudden cardiac death in the United States, 1989 to 1998»։ Circulation 104 (18): 2158–63։ October 2001։ PMID 11684624։ doi:10.1161/hc4301.098254 
  103. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ AHA2015Part44 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  104. «Abstract 969: Lifetime Risk for Sudden Cardiac Death at Selected Index Ages and by Risk Factor Strata and Race: Cardiovascular Lifetime Risk Pooling Project – Lloyd-Jones et al. 120 (10018): S416 – Circulation»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-06-08-ին 
  105. 105,0 105,1 Lavonas EJ, Drennan IR, Gabrielli A, Heffner AC, Hoyte CO, Orkin AM, Sawyer KN, Donnino MW (3 November 2015)։ «Part 10: Special Circumstances of Resuscitation: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care.»։ Circulation 132 (18 Suppl 2): S501–18։ PMID 26472998։ doi:10.1161/cir.0000000000000264 
  106. Elsevier, Dorland's Illustrated Medical Dictionary, Elsevier, http://dorlands.com/. 
  107. Porter, I; Vacek, J (2008), «Single ventricle with persistent truncus arteriosus as two rare entities in an adult patient: a case report», J Med Case Reports 2: 184, doi:10.1186/1752-1947-2-184, PMID 18513397. 
  108. Buxton Alfred E., Calkins Hugh, Callans David J., DiMarco John P., Fisher John D., Greene H. Leon, Haines David E., Hayes David L., Heidenreich Paul A. (2006-12-05)։ «ACC/AHA/HRS 2006 key data elements and definitions for electrophysiological studies and procedures: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Data Standards (ACC/AHA/HRS Writing Committee to Develop Data Standards on Electrophysiology)»։ Journal of the American College of Cardiology 48 (11): 2360–2396։ ISSN 1558-3597։ PMID 17161282։ doi:10.1016/j.jacc.2006.09.020