Շնչառություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Շնչառություն
Դասակարգում և լրացուցիչ տվյալներ

Տուբերկուլոզի հարուցիչները
ՀՄԴ-10 A15-A19
ՀՄԴ-9 010-018
Հիվանդությունների բազա 8515
Տուբերկուլոզով հիվանդ մարդու թոքերը:
Շնչառական համակարգ
Շնչառական համակարգ
Քթի կառուցվածքը
Ձայնալարերի դիրքը խոսելիս և լուռ ժամանակ
Կոկորդի կառուցվածքը
Թոքերի կառուցվածքը
Թոքաբշտիկների կառուցվածքը
Թոքերի տեղադրվածությունը կրծքավանդակում
Ներշնչումը և արտաշնչումը
Գազափոխանակությունը թոքերում և հյուսվածքներում
Ձայնալարերի տատանումներ
Գրիպի վիրուսը
Կարմրուկի էտապային ցանը երեխայի մոտ` հիվանդության 4-րդ օրը
Կարմրուկի վիրուսը էլեկտրոնային մանրադիտակի տակ
Ասթմայի դրսևորումը
Թոքի քաղցկեղ
Սրտի անուղղակի մերսում
Արհեստական շնչառություն

Շնչառության նշանակությունը[խմբագրել]

Մարդու կյանքի առաջին և վերջին գործողությունը շնչառությունն է: Եթե առանց սննդի մարդը կարող է ապրել 2-3 շաբաթ, առանց ջրի` 5-7 օր, ապա առանց թթվածնի` 3 րոպե: Սա խոսում է շնչառության և թթվածնի առանձնահատուկ նշանակության մասին: Թթվածինն օքսիդացնելով սնունդն ու հեղուկը, այն վեր է ածում էներգիայի, ստիպում աշխատել մեր մկաններին, վերանորոգում է մեր բջիջները, սնուցում ուղեղն ու հանգստացնում նյարդերը: Շնչառության միջոցով մեր օրգանիզմը մաքրվում է մահացած բջիջներից ու տոքսիններից: Սակայն միայն ճիշտ շնչառության ժամանակ են մարդու հյուսվածքներն արդյունավետ գործում:

Սխալ և մակերեսային շնչառությունը թթվածնային անբավարարության հիմնական պատճառն է, որը հանգեցնում է ավելորդ քաշի, օստեխոնդրոզի, սիրտ-անոթային, ողնաշարային բազմաթիվ հիվանդությունների: Թթվածնի պակասի հետևանքով առաջանում են հորմոնալ խանգարումներ ու նորագոյացություններ:

Այսօր խրոնիկ հոգնածությունը, ոչ շարժուն կենսակերպը, սթրեսային իրավիճակները մեր առօրյայի անբաժանելի մասն են դարձել, շատ ծանր հիվանդություններ երիտասարդացել են` դառնալով համամարդկային խնդիր: Մինչդեռ դեռևս հազարամյակներ առաջ եգիպտացիներին, հին հույներին, չինացիներին հայտնի էր առողջության և երկարակեցության բանալին: Մասնավորապես չինական մարտարվեստների ու հնդկական յոգայի հիմքում ընկած է ճիշտ շնչառությունը:

Ճիշտ շնչառության դեպքում հնարավոր է ոչ միայն խուսափել հիվանդություններից, այլև բուժվել: Մասնավորապես առանց հոգնեցուցիչ դիետաների և ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, ընդամենը շնչառական վարժությունների շնորհիվ կարելի է կարգավորել օրգանիզմի նյութափոխանակությունը թթվածնի և արյան շրջանառության միջոցով: Համապատասխան մկանների ձգումների օգնությամբ թթվածինն ուղղելով ճարպային և աղային հյուսվածքներ և առաջացնելով ջուր ու էներգիա, օրգանիզմից բնական ճանապարհով դուրս են գալիս թունավոր նյութերը` օրգանիզմն ապահովելով էներգիայով, թթվածնի օգնությամբ վնասազերծվում են շատ հիվանդությունների հարուցիչներ, ապաքինվում ներքին և արտաքի վերքերը, գլխուղեղային կենտրոնները թթվածնով հագեցնելու միջոցով բուժվում են բազմաթիվ սթրեսային և խրոնիկ հիվանդություններ:

Շնչառական վարժությունների շնորհիվ կարգավորվում է նյութափոխանակությունը, թթվածինը գտնում և բուժում է տարբեր հիվանդություններ, շատ ժամանակ մարդիկ դիմում են մի խնդրի համար, բայց միաժամանակ կարգավորվում են նաև այլ խնդիրներ։


Շնչառության օրգանների կառաուցվածքը: Շնչառությունն իրականանում է շնչառության օրգանների համակարգով,որը բաղկացած է քթի խոռոչից,քթըմպանից,կոկորդից,շնչափողից,բրոնխներից և թոքերից:Շնչառական համակարգում տարբերում են օդատար ուղիներ և գազափոխանակություն կատարող օրգաններ թոքեր: Կոկորդը խոռոչավոր օրգան է,կազմված է մկաններով,ջլերով ու կապաններով իրար միացած մի քանի աճառներից:Կոկորդը լորձաթաղանթով ծածկված խոռոչ է:

Շնչառական օրգանների կառուցվածքը[խմբագրել]

Շնչառությունն իրականանում է շնչառության օրգանների համակարգով, որը բաղկացած է քթի խոռոչ, քթըմպանից, կոկորդից, շնչափողից, բրոնխներից և թոքերից: Շնչառական համակարգերում տարբերում են օդատար ուղիներ և գազափոխանակություն կատարող օրգաններ՝ թոքեր:

Օդատար ուղիներ[խմբագրել]

Շնչառության այն օրգանները, որոնցով մթնոլորտային օդը թափանցում է թոքեր, կոչվում են օդատար ուղիներ: Օդատար ուղիների առաջին բաժինը քթի խոռոչն է, որն աճառաոսկրային միջնապատով բաժանված է երկու խոռոչների: Նրանց մակերեսը ծածկված է լորձաթաղանթով, որը կազմված է թարթչավոր էպիթելային հյուսվածքից: Լորձաթաղանթի բջիջների արտադրած լորձը օծում է խոռոչի մակերեսը, խոնավացնում այդտեղ թափանցած օդը (մինչև 95 % խոնավություն) և պարունակում օդի հետ թափանցած մանրէների կենսագործունեությունն արգելակող ու նրանց սպանող նյութեր (լիզոցիմ): Փոշին ու դրանում պարունակվող զանազան վնասակար նյութեր կպչում են լորձին և լորձաթաղանթի բջիջների թավիկների դեպի դուրս ուղղված շարժումով հեռացվում: Օրական արտադրվում է 0,5 լ լորձ: Քթի խոռոչի սկզբնամասի մազերը նույնպես պահում են փոշին և օտար նյութեր, արգելում նրանց թափանցումն օդատար ուղու հաջորդ բաժիններ: Քթի խոռոչի ենթալորձային հյուսվածքը հարուստ է արյան մազանոթներով, որոնցով հոսող արյունը տաքացնում է օդը, մոտավորապես հավասարացնելով մարմնի ջերմաստիճանին: Դրան նպաստում են նաև խոռոչի մակերեսը մեծացնող լորձաթաղանթի ծալքերը: Բերանով շնչելիս օդը չի տաքանում, որի հետևանքով շնչուղիները բորբոքվում են, ու թոքեր են մտնում մանրէներ: Քթի վերին մասում կան զանազան հոտեր ընկալող բջիջներ, ուստի այն նաև հոտառական օրգան է:

Քթի խոռոչում կան զգայական բջիջներ, որոնք իրականացնում են պաշտպանական ֆունկցիա: Փոշու խոշոր հատիկները, լորձի ավելցուկը գրգռում են այդ բջիջներ և առաջացնում փռշտոց, որի միջոցով օտար մարմիններն օդի հոսքով հեռանում են օրգանիզմից:

Ներշնչված օդը քթի խոռոչից անցնում է քթըմպան, որն ըմպանի վերին մասն է, և ըմպանի շարունակությամբ մտնում կոկորդ: Կոկորդը խոռոչավոր օրգան է, կազմված է մկաններով, ջլերով ու կապաններով իրար միացած մի քանի աճառներից: Դրանցից ամենամեծը վահանաճառն է, որն առջևից վահանի նման պաշտպանում է նրան: Այն հեշտությամբ շոշափվում է պարանոցի վրա:

Կոկորդը լորձաթաղանթով ծածկված խոռոչ է,որը նման է ավազի ժամացույցի ունի երկու լայն և մեկ նեղ մաս:Նեղ մասի եզրերին կան լորձաթաղանթի ծալքերմորոնց մեջ գտնվում են կոկորդի մկաններին ամրացած և ձգված ձայնալարեր,յուրաքանչյուր կողմում երկուական:Ձայնալարերի միջև եղած տարածություն կոչվում է ձայնախորշ:Լուռ ժամանակ ձայնախորշը եռանկյունաձև է:Խոսելիս,երգելիս ձայնալարերը ձգվում են և մոտենում իրար:Արտաշնչվող օդը կոկորդով դուրս գալու պահին շփվում է ձայնալարերին,դրանք տատանվում են,թրթռում են,և առաջանում է ձայն:Հետևաբար դժվար չէ՝ կռահել,որ ձայնն առաջանում է արտաշնչելիս:Հոդաբաշխ խոսքի առաջացմանը,բացի կոկորդից մասնակցում են նաև բերանի խոռոչի մասերն ու օրգանները՝ փափուկ ու կարծր քիմքը,այտերը,լեզուն,ատամները,շրթունքները,նաև քթի խոռոչը:

Ձայնի բարձրությունը կախված է ձայնալարերի երկարությունից և նրանց տատանման հաճախությունից:Որքան կարճ են ձայնալարերը,այնքան մեծ է տատանման հաճախությունը:Մեկ վայրկանում դրանք կարող են տատանվել 80-10000 անգամ:Երեխաների ու կանանց կոկորդը փոքր է,ձայնալարերն ավելի կարճ են,ուստի նրանց ձայնը բարձր է:Երեխաների հասունացման զուգընթաց նրանց կոկորդը մեծանում է,ձայնը դառնում է ցածր:Չափազանց բարձր ձայնը,ճիչը,բղավոցը կարող են առաջացնել ձայնալարերի գերլարում,որի հետևանքով ձայնը դառնում է խուլ,խռպոտ,նույնիսկ կարող է անհետանալ:Ահա թե ինչու պետք է պահպանել ձայնալարերը:Նրանց վրա բացասաբար են ազդում նաև ծխելը,ալկոհոլը,խիստ տաք և սառը սնունդը,մրսածությունը,երկարատև խոսելը:

Սնունդը կուլ տալիս կոկորդի մուտքը փակվում է մակկոկորդի աճառով,և կերակրագնդիկը ըմպանով հանգիստ սահում է կոկորդի հետևում գտնվող կերակրափողի մեջ:Կոկորդն ունի նաև պաշտպանական նշանակություն:Նրա մեջ ընկած օտար մարմինների,սննդի մասնիկների,փոշեհատիկների,գազերի ազդեցությունից գրգռվում են լորձաթաղանթում գտնվող ընկալիչները,առաջանում է հազ,և արտադրված լորձով դրանք հեռացվում են:

Շնչափողը անմիջապես կոկորդի շարունակությունն է:Այն 10-15 սմ երկարությամբ խողովակավոր օրգան է:Կազմված է 16-20 աճառային կիսաօղակներից,որոնց հետևի՝ աճառից ազատ մասը ծածկված է մկանային հյուսվածքով:Շնչափողի այդպիսի կառուցվածքի շնորհիվ տարբեր դիրքում նրա լուսանցքը չի փոխվում,և օդն անարգել անցնում է:Նրա խոռոչը ծածկված է թարթչավոր էպիթելով,թարթիչների դեպի դուրս շարժման շնորհիվ լորձին կպված օտար մարմինները հեռանում են:

Շնչափողը ստորին մասում բաժանվում է երկու խոշոր բրոնխների,որոնք կառուցվածքով նման են շնչափողին:Նրանց ներքին մակերեսը նույնպես պատված է թարթչավոր էպիթելով:Մեկ օրում օդատար ուղիների մակերեսից գոլորշիանում է 0,5 լ հեղուկ:Շնչուղիների բորբոքման ժամանակ ավելի շատ լորձ է արտադրվում և հեռացվում հազի միջոցով:Բրոնխները մտնում են թոքերի մեջ,որոնք շնչառական համակարգի վերջին բաժինն են:

Թոքեր[խմբագրել]

Թոքերը երկուսն են,տեղավորված կրծքավանդակում,գրավում են համարյա նրա ամբողջ խոռոչը:Թոքերը նման են հատած կոնի:Գագաթով ուղղված են վեր,հիմքով՝ ցած և հենվում են ստոծանուն:Թոքերը խոր ակոսներով բաժանվում են բլթերի:Աջ թոքը մեծ է և կազմված երեք բլթերից,ձախը՝ երկու բլթերից (երրորդ բլթի տեղը կրծքավանդակում զբաղեցնում է սիրտը):Յուրաքանչյուր թոքի մեջ մտնում է մեկ բրոնխ,բազմակի ճյուղավորվելով վերածվում մանրագույն բրոնխների,որոնք ավարտվում են մանրադիտակային մեծություն ու կառուցվածք ունեցող թոքաբշտիկներով և նմանվում խաղողի ողկույզի:

Թոքաբշտիկները կազմված են միաշերտ բջիջներից,արտաքուստ ծածկված են արյունատար մազանոթների խիտ ցանցով և լցված են մթնոլորտային օդով:Առողջ չափահաս մարդու յուրաքանչյուր թոքում կա մոտավորապես 400 մլն թոքաբշտիկ,որոնց ընդհանուր մակերեսը 150 մ2 է:Փաստորեն,թոքերի շնչառական մակերեսը 70-100 անգամ մեծ է մարդու մաշկի մակերեսից:

Թոքերը ծածկված են շարակցական հյուսվածքի ամուր թաղանթով՝ թոքամզով:Այն ունի երկու թերթիկ՝ ընդերային,որը բոլոր կողմերով ծածկում է թոքերը,և նրա շարունակությունը կազմող առպատային թերթիկ,որը ծածկում է կրծքավանդակի պատերը:Երկու թերթիկների միջև գոյանում է թոքամզային խոռոչ,լցված թոքամզային հեղուկով,որով օծվում է նրանց մակերեսը և շնչառական շարժումների ժամանակ փոքրացնում շփումը:

Շնչառական շարժումներ[խմբագրել]

Թոքերն օժտված են չափազանց մեծ առաձգականությամբ և գտնվում են կրծքավանդակի փակ խոռոչում,գրավելով նրա համարյա ամբողջ տարածքը:Դրա շնորհիվ թոքամզի խոռոչում ճնշումը միշտ լինում է մթնոլորտային ճնշումից ցածր:Բնականոն պայմաններում չափահաս առողջ մարդը հանգիստ ժամանակ մեկ րոպեում կատարում է 16-20 շնչառական շարժում,որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է ներշնչման և արտաշնչման փուլերից:Ընդ որում,արտաշնչման փուլն ավելի երկարատև է:Մարդը կյանքի ընթացքում կատարում է մոտավորապես 700 մլն շնչառական շարժում:

Շնչառությունն իրականանում է շնչառական մկանների՝ ստոծանու և միջկողային մկանների գործունեությամբ,կրծքավանդակի ծավալի փոփոխության շնորհիվ:Միջկողային մկանների կծկումից,կողոսկրերը բարձրանում են,կրծքավանդակի ծավալը մեծանում են դեպի կողքեր և առաջ ուղղությամբ:Ստոծանու մկանների կծկումից նրա գմբերթները հարթվում են,իջնում ներքև,որից որովայնի օրգանները հրվում են ցած,և կրծքավանդակի ծավալը մեծանում է դեպի ներքև ուղղությամբ:Այս պահին թոքամզային ճնշումն ավելի է փոքրանում մթնոլորտային ճնշման համեմատ:Դրա հետևանքով թոքերն ինքնաբերաբար հետևելով կրծքավանդակի ծավալի մեծացմանը ձգվում են,և մթնոլորտային օդը շնչուղիներով թափանցում է թոքաբշտիկների մեջ.կատարվում է ներշնչում:Դրանից հետո միջկողային մկանների թուլացման հետևանքով կողոսկրերն իրենց ծանրությունից իջնում են ցած,իսկ ստոծանու մկանների թուլացումից ու որովայնի օրգանների ճնշումից ստոծանին բարձրանում է վեր,և կրծքավանդակի,հետևաբար նաև թոքերի ծավալները փոքրանում են:Թոքաբշտիկներից օդը դուրս է մղվում և օդատար ուղիներով հեռացվում օրգանիզմից.կատարվում է արտաշնչում:Ուժեղ արտաշնչմանը մասնակցում են նաև որովայնի խոռոչի և իրանի մկանները:


Թոքերի կենսական տարողությունը[խմբագրել]

Օրգանիզմի տարբեր վիճակներում ներշնչվող և արտաշնչվող օդի քանակը փոխվում է:Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ թոքերի օդափոխությունը մեծանում է,իսկ հանգիստ ժամանակ փոքրանում:Օրվա ընթացքում շնչառական շարժումների թիվը կազմում է 21100:Բնականոն պայմաններում չափահաս մարդը հանգիստ ներշնչում և արտաշնչում է 500 սմ3 մթնոլորտային օդ:Դա կոչվում է շնչառական ծավալ:Ի դեպ,այդ օդից միայն 360 սմ3-ն է հասնում թոքեր,իսկ մնացած 140 սմ3-ը մնում է շնչառական ուղիներում և գազափոխանակությանը չի մասնակցում:Ամենախոր արտաշնչումից հետո արտաշնչված օդի առավելագույն քանակը կոչվում է թոքերի կենսական տարողություն:Բնականոն հանգիստ պայմաններում չափահաս մարդու թոքերի կենսական տարողությունը 3-5 լ (3500 սմ3) է:Այդ քանակը կարող է տատանվել կախված մարմնաչափից,սեռից,մարմնի դիրքից,մարզվածությունից:Օրինակ,կանանցը՝ 3-3,5 լ (3500 սմ3) է,6 տարեկան երեխայինը՝ 1200 սմ3 է,տղամարդկանցը՝ 4,5-5 լ (4500 սմ3),մարզվածներինը՝ 6 լ,իսկ մարզիկները՝ մինչև 9 լ (9000 սմ3):Թոքերի կենսական տարողությունը որոշվում է շնչաչափով:

Ամենախոր արտաշնչումից հետո թոքերում պահպանվում է մոտ 1000 սմ3,այսպես կոչված,մնացորդային օդ,որի պատճառով թոքերը չեն դատարկվում մինչև վերջ,նույնիսկ մահից հետո:Այդ է պատճառը,որ թոքերի ծավալը լիովին չի փոքրանում:

Շնչառության կարգավորումը[խմբագրել]

Շնչառության կարգավորվումէ երկարավուն ուղեղում գտնվող շնչառական կենտրոնի և նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում գտնվող նեյրոնների միջոցով:Շնչառական կենտրոնում տեղադրված են նեյրոններ,որոնք դրդում են ներշնչման փուլում և կոչվում են ներշնչական նեյրոններ,իսկ արտաշնչվող փուլում դրդվողներինը՝ արտաշնչական նեյրոններ:Շնչառական կենտրոնից յուրաքանչյուր չորս վայրկյանը մեկ առաջանում են գրգիռներ,որոնք հաղորդվում են ողնուղեղ,ապա կրծքավանդակի միջկողային մկաններին և ստոծանուն:Դրա շնորհիվ մկանները կծկվում են,և կրծքավանդակը լայնանում է,և տեղի է ունենում ներշնչում:Նույն մկանների թուլացման հետևանքով տեղի է ունենում արտաշնչում:

Շնչառական կենտրոնի վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում մեծ կիսագնդերի կեղևում տեղակայված բարձրագույն շնչառական կենտրոնները:Դրանց ազդեցության հետևանքով շնչառության հաճախությունը փոխվում է խոսելու ընթացքում:

Շնչառության կարգավորմանը մասնակցում են պաշտպանական ռեֆլեքսները՝ հազը և փռշտոցը:Հազի միջոցով օդատար ուղիներից փոշին և մանրէները լորձի ավելցուկի հետ հեռացվում են բերանի խոռոչից,իսկ փռշտոցի դեպքում՝ քթի խոռոչից:Երկու դեպքում էլ տեղի է ունենում կտրուկ արտաշնչում:Շնչառության հաճախականությունը փոխվում է ոչ միայն ֆիզիկական աշխատանքի,այլև մարդու հուզական վիճակի փոփոխության դեպքում:Հուզմունքի պահին շնչառությունը տեղի է ունենում ընդհատումներով,իսկ գերլարվածության ժամանակ՝ աղմկոտ և հաճախ:Դրական զգայական իրավիճակում մարդու շնչառությունը դանդաղում է:

Արթուն և հարաբերական հանգստի պայմաններում չափահաս մարդը 1 րոպեում կատարում է մոտավորապես 16 շնչառական շարժում,քնած ժամանակ՝ 12:

Շնչառության հումորալ կարգավորումն իրականանում է արյան մեջ լուծված զանազան քիմիական նյութերով:Մարմնի տարբեր օրգաններում և արյունատար անոթներում տեղադրված են զանազան քիմիաընկալիչներ,որոնց գրգռումից շնչառական կենտրոնին ազդակահոսք է հասնում արյան բաղադրության՝ թթվածնի,ածխաթթու գազի,ջրածնի իոնների պարունակության մասին և համապատասխանաբար կարգավորվում է շնչառությունը:Ածխաթթու գազի շատացման դեպքում շնչառությունը խորանում է և այն արագ հեռացվում է օրգանիզմից:

Թոքերի օդամատակարարման մասին շնչառական կենտրոնին տեղեկացնում են օդատար ուղիներում և թոքաբշտիկներում տեղադրված ընկալիչները:Օդում թթվածնի պակասը ռեֆլեքսային հաճախացնում է շնչառական շարժումները:

Ձայնը,հետևաբար խոսելը,երգելը առաջանում են արտաշնչելիս,սակայն այդ պահերին շնչառությունը չի փոխվում՝ շնչառությունը կարգավորող համակարգերի և շնչառական օրգանների համաձայնեցված աշխատանքի շնորհիվ:

Ներշնչվող և արտաշնչվող օդի բաղադրությունը[խմբագրել]

Ներշնչման և արտաշնչման ճշգրիտ,ռիթմիկ հերթափոխման շնորհիվ թոքերում և թոքաբշտերում պահպանվում է կայուն գազային բաղադրություն:

Ներշնչվող օդը պարունակում է մոտ 79 % ազոտ,21 % թթվածին և 0,03 % ածխաթթու գազ (ածխածնի երկօքսիդ):Նրանում կան նաև քիչ քանակությամբ գոլորշիներ,իներտ գազեր:Արտաշնչվող օդում թթվածինը կազմում է 16 %,ածխածնի երկօքսիդի խտությունը աճում է մինչև 4 %,ավելանում է նաև ջրային գոլորշիների քանակը:Ազոտի և բոլոր մնացած գազերի պարունակությունը չի փոխվում:

Գազափոխանակությունը թոքերում[խմբագրել]

Թոքաբշտիկների օդի և մազանոթների արյան միջև գազափոխանակությունը կատարվում է բացառապես գազերի դիֆուզիայի օրենքով,որին նպաստում է թթվածնի և ածխաթթու գազի լարվածության տարբերությունը:Թոքաբշտիկներում թթվածնի լարվածությունն ավելի մեծ է,քան երակային մազանոթների արյան մեջ,ուստի թոքաբշտիկներից թթվածինը թափանցում է արյան մեջ:Ածխաթթու գազի լարվածությունը մեծ է երակային մազանոթների արյան մեջ,որտեղից էլ այդ գազն անցնում է թոքաբշտիկների մեջ և արտաշնչելիս հեռանում օրգանիզմից:Հետևաբար երակային արյունը վերածվում է զարկերակային արյան:

Թոքաբշտիկներից արյան մեջ թափանցած թթվածնի միայն չնչին մասն է (2 %) լուծվում արյան պլազմայում:Մեծ մասը թափանցում է էրիթրոցիտների մեջ,կապվում հեմոգլոբինի հետ և առաջացնում օքսիհեմոգլոբին անկայուն նյութ:Հանգիստ ժամանակ թոքերից հեռացող մեկ լիտր զարկերակային արյունը պարունակում է մոտավորապես 200 մլ թթվածին,իսկ թոքեր մտնող մեկ լիտր երակային արյունը՝ մոտավորապես 120 մլ թթվածին:Տարբերությունը վկայում է,որ արյունից ամբողջ թթվածինը չի անցնում հյուսվածքների մեջ:

Գազափոխանակությունը հյուսվածքներում[խմբագրել]

Զարկերակային արյունն ավելի հարուստ է թթվածնով,քան հյուսվածքների բջիջները:Հետևապես հյուսվածքներում օքսիհեմոգլոբինը քայքայվում է,անջատված թթվածինը դիֆուզիայի օրենքով թափանցում է բջիջների մեջ և օգտագործվում օքսիդացման գործընթացներում:

Հյուսվածքներում մշտապես իրականացնող նյութափոխանակության ընթացքում որպես վերջնական արգասիք առաջանում է ածխաթթու գազ,որի պարունակությունը բջիջներում ավելի շատ է,քան զարկերակային արյան մեջ:Ուստի այն դիֆուզվում է արյան մեջ և միանում թթվածնից ազատված հեմոգլոբինին,առաջացնելով կարբոհեմոգլոբին անկայուն միացություն:Ածխաթթու գազի մի մասն էլ մտնում է հեշտ տարրալուծվող որոշ աղերի բաղադրության մեջ: Այսպիսով,հյուսվածքներում զարկերակային արյունը վերածվում է երակայինի:Թոքերի մազանոթներում կարբոհեմոգլոբինը քայքայվում է,նրանից անջատվում է ածխաթթու գազը և անցնում թոքաբշտիկների մեջ:Միաժամանակ երակային արյան մեջ առաջացած անկայուն աղերը տարրալուծվում են,և անջատված ածխաթթու գազը նույնպես հեռանում է:

Միջավայրի վնասակար գազերի ազդեցությունը[խմբագրել]

Միջավայրի վնասակար գազերը,ընկնելով թոքեր,հաճախ առաջացնում են կայուն միացություններ և պահվում հյուսվածքներում:Այդպիսի դեպքերում թունավորման վտանգը կախված է ոչ միայն վնասական նյութերի քանակից,այլև այդ միջավայրում մարդու մնալու տևողությունից:Մթնոլորտի օդում վնասակար նյութեր կարող են լինել արդյունաբերական գազային թափոնները,ավտոմեքենաների արտանետումները,կենցաղում օգտագործվող լաքերը,ներկերը և այլ տեսակի ցնդող գազերը:Վնասակար գազերից է ածխածնի մոնօքսիդը՝ CO-ն կամ շմոլ գազը,որը հեմոգլոբինի հետ առաջացնում է կայուն միացություն և օրգանիզմում զարգացնում է թթվածնային քաղց:Երկարատև թթվածնային քաղցը կարող է մահվան պատճառ դառնալ:

Արտաքին միջավայրի ազդեցությունը շնչառության վրա[խմբագրել]

Մարդու և կենդանիների կենսագործունեության համար կարևոր նշանակությունի ունի մթնոլորտային օդի բաղադրությունը,որը կարող է փոխվել արտաքին միջավայրի տարբեր պայմաններում:Մթնոլորտային օդում թթվածնի քանակը վերականգնվում է բույսերի շնորհիվ:Սակայն վատ օդափոխվող տեղերում,ներքնատներում,ինչպես նաև լեռներում նկատվում է թթվածնի անբավարարություն:

Լեռներ բարձրանալիս օրգանիզմի օրգանների համակարգերի բնականոն ֆունկցիաները փոխվում են:Օրինակ,ծովի մակերևույթից մոտավորապես 4-6 կմ բարձրությունում թթվածնի լարվածությունը փոքրանում է,առաջանում է հևոց,կենտրոնական նյարդային համակարգի ֆունկցիայի խանգարում,գլխացավ,սրտխառնոց,անքնություն:Սա մի վիճակ է,որը հայտնի է լեռնային կամ բարձրության հիվանդություն անվանումով:Առավել մեծ բարձրություններում խախտվում է մարդու հոգեկան ոլորտը՝ առաջանում է ինքնահսկման և գիտակցության կորուստ:Առանց թթվածնասարքի այս պայմաններում գտնվելը և աշխատելը անհնար է:

Լեռնային չափավոր բարձրություններում որոշ ժամանակ մնալուց առաջացնում են փոխհատուցողական գործընթացներ՝ թոքերի գազափոխանակության ուժեղացում,սրտի աշխատանքի հաճախացում,թթվածնով հյուսվածքների մատակարարման մեծացում,արյունաստեղծման ուժեղացում,որի հետևանքով արյան մեջ ավելանում է էրիթրոցիտների քանակը,հեմոգլոբինի պարունակությունը:Տեղի է ունենում օրգանիզմի աստիճանական կլիմայահարմարում:Լեռնային հիվանդությունից խուսափելու համար առաջարկվում է բարձրությունները նվաճել աստիճանաբար՝ ճանապարհն անցնել ընդհատումներով:

Բարձր մթնոլորտային ճնշման պայմաններում՝ ծովերի,օվկիանոսների,լճերի խորքում,հանքահորերում մեծանում է թթվածնի և ազոտի լուծելիությունը արյան մեջ և ուրիշ հեղուկներում:Ազոտն արյան մեջ գտնվում է լուծված վիճակում:Ի տարբերությունում թթվածնի և ածխաթթու գազի,այն չի մասնակցում նյութափոխանակության գործընթացին:Նրա դերը թթվածնի նոսրացումն է,այլապես գերթթվածնությունից օրգանիզմում կառաջանա թթվածնային թունավորում,շնչառությունը կդժվարանա:

Ջրի խորքից արագորեն մակերես բարձրանալիս արյան մեջ գերլուծված արտազատվում է պղպջակների ձևով,խցանում արյան անոթները և վտանգ սպառնում մարդու կյանքին:Այս վիճակը հայտնի է կեսոնային հիվանդություն անվանումով,որից խուսափելու համար 60-85 մ և ավելի խորություններում աշխատելիս օգտագործում են հատուկ սարք,որի մեջ գազային խառնում ազոտի մի մասը կամ ամբողջը փոխարինվում է հելիում իներտ գազով:

Շնչառական օրգանների հիվանդություններ և դրանց կանխարգելումը[խմբագրել]

Հիվանդ մարդու քթի և բերանի խոռոչից հազալիս,փռշտալիս,խոսելիս և նույնիսկ արտաշնչման պահին դուրս են թափվում բազմաթիվ ջրային կաթիլներ,որոնք պարունակում են հիվանդաբեր մանրէներ:Այդ մանրէները կարող են թափանցել առողջ մարդու օրգանիզմ օդակաթիլային ճանապարհով և առաջացնել շնչառական օրգանների բազմաթիվ հիվանդություններ,որոնցից են հատկապես գրիպը,տուբերկուլյոզը,անգինան,դիֆթերիան և այլն:

Գրիպ:Վիրուսային սուր վարակիչ հիվանդություն է:Վարակը հիվանդից առողջին փոխանցվում է օդակաթիլային եղանակով:Հիվանդի հազալու,փռշտալու,խոսելու ժամանակ արտաշնչված օդի և ցայտած թքի,լորձի կաթիլների մեջ գտնվող հարուցիչներն անցնում են առողջ մարդու շնչուղիները,վարակում նրան:Վարակը փոխանցվում է նաև հիվանդի իրերի հետ շփվելիս:Գրիպի հարուցիչները տեղակայվում են մարդու վերին շնչուղիների լորձաթաղանթում,որոնք բորբոքվում են,արտադրվում է մեծ քանակով լորձ,դժվարացնում շնչառությունը:Հիվանդի ջերմությունը բարձրանում է,զգում է սարսուռ,թուլություն,գլխացավ,հազ,առատ արտադրությամբ փռշտոց,փսխում:

Գրիպը համարվում է <<կայծակնային արագությամբ>> տարածվող հիվանդություն,շատ հաճախ առաջացնում է համաճարակ:Այն կանխելու նպատակով անհրաժեշտ է հիվանդին մեկուսացնել,պահպանել հիգիենայի կանոնները:

Կարմրուկ:Վիրուսային սուր վարակիչ հիվանդություն է,վարակը տարածվում է օդակաթիլային ճանապարհով,վերին շնչուղիների լորձաթաղանթով,որին բնորոշ են գրիպանման երևույթների առաջացում,ջերմաստիճանի բարձրացում,և մաշկի վրա ի հայտ է գալիս մանր կարմիր ցան:Հիվանդին անհրաժեշտ է մեկուսացնել համապատասխան բուժում ստանալու համար:Շատ կարևոր է հիվանդի խնամքը,վիտամիններով հարուստ սնունդը,մաքուր օդը:Հիվանդացած օրգանիզմում մշակվում է հարուստ իմունիտետ:Կարմրուկի դեմ արհեստական անընկալություն ստեղծվում է հակակարմրուկային պատվաստանյութով:

Թոքերի տուբերկուլյոզ:Հարուցիչները հիվանդից առողջ մարդու օրգանիզմ են թափանցում օդակաթիլային եղանակով և տեղակայվում թոքերի մեջ,այդտեղ ստեղծում բորբոթային օջախ:Աստիճանաբար ախտահարվում են մեծ թվով թոքաբշտիկներ,և հյուսվածքը կարող է մահանալ:Հիվանդի ջերմաստիճանը թեթև բարձրանում է,առաջանում է մշտական հազ,աշխատունակության նվազում:Հիվանդին անպայման անհրաժեշտ է հիվանդանոցային,առողջարանային,դեղամիջոցներով բուժում,բարձր կալորիականությամբ,վիտամիններով հարուստ սնունդ,չոր,արևոտ կացարան,մաքուր օդ,հանգիստ:Հիվանդությունը կանխելու նպատակով նորածնի կյանքի առաջին շաբաթում նախապաշտպանական պատվաստումներ են կատարում:

Թոքի քաղցկեղ:Հաճախ է հանդիպում ծխող մարդկանց շրջանում:Որոշ բրոնխների էպիթելային հյուսվածքը կազմափոխվում է և աճում դեպի հարևան հյուսվածքներ:Հիվանդի մոտ հաճախ է դիտվում չոր հազ,հյուծվածություն:Հիվանդության ախտանիշներից է ավշային գեղձերի մեծացումը:Հիվանդության ախտորոշումը կատարվում է ռենտգեն նկարահանման միջոցով:

Շնչառության հիգիենան[խմբագրել]

Ներշնչման պահին օդի հետ կարող են շնչուղիներ անցնել հիվանդաբեր բակտերիաներ,փոշի,որոնց մի մասը կպչում է վերին շնչառական ուղիների լորձաթաղանթի թարթիչավոր էպիթելին և վնասազերծվում լորձունքի կողմից:Սակայն որոշ մանրէներ կարող են անցնել թոքեր և առաջացնել թոքաբորբ և այլն:Կանխելու համար անհրաժեշտ է բնակարանը մաքրել խոնավ շորով,պետք է պահպանել անձնական հիգիենա,ինչպես նաև կոփել օրգանիզմը: Եթե բնակարանում շատ մարդ կա,օդում թթվածնի քանակը պակասում է,շատանում է ածխաթթու գազը,ջրային գոլորշիները:Այդպիսի պայմաններում մարդիկ դառնում են քնկոտ,արագ հոգնում են,գանգատվում են գլխացավից:Մարդու առողջության համար անհրաժեշտ է թարմ օդ,բնակարանը պետք է հաճախ օդափոխել:Կարևոր է նաև շնչառության ճիշտ ռիթմը,որը հեշտացնում է ֆիզիկական և մտավոր աշխատանքը:Կրծքավանդակի նորմալ ձևավորման համար կարևոր պայման է գրասեղանի առջև ճիշտ նստելը,շնչառական մարզումներ կատարելը:Անհրաժեշտ է զբաղվել սպորտով,քայլելիս ընդունել ուղղաձիգ կեցվածք,որը նպաստում է կրծքավանդակի լայնացմանը,մեծացնում է թոքերի կենսական տարողությունը:Շնչառության հիգիենայի կարևոր պայման է նաև քթով շնչելը:Պետք է պահպանել ձայնալարերը,խուսափել բարձր գոռալուց,որի հետևանքով կարող է ձայնը դառնալ խռպոտ և նույնիսկ խզվել:

Միջավայրի մաքուր օդն ապահովում է բնականոն գազափոխանակությունը:Կանաչ բուսականությունն օդը մաքրում է փոշուց և վնասակար գազերից:Ուստի անհրաժեշտ է մաքուր օդում հաճախ զբոսնել:

Ծխելը համարվում է ռիսկի գործոն:Ծխող մարդիկ հաճախ են հիվանդանում բրոնխիտով,թոքերի բորբոքումով,ասթմայով և տուբերկուլյոզով:Նիկոտինի ազդեցության տակ քայքայվում են էպիթելային բջիջները,վնասվում ձայնալարերը:Ծխախոտի ծուխը վտանգավոր է նաև շրջապատի մարդկանց համար,որոնք համարվում են պասիվ ծխողներ:Ծխելը վտանգավոր է երիտասարդների,հատկապես դեռահասների համար:

Առաջին օգնությունը շնչառական օրգանների ախտահարման դեպքում[խմբագրել]

Ուտելու,խոսելու,հատկապես ծիծաղելու պահին,նաև երեխաների որոշ վտանգավոր խաղերի դեպքերում հնարավոր է շնչուղիների մեջ օտար մարմինների՝ ոսկոր,լոբի,ոլոռ,քար և այլ մանր իրերի հայտնվելը:Քթի մեջ այդպիսի առարկաներ ընկնելու դեպքում անհրաժեշտ է փակել երկրորդ քթանցքը և փորձել փչելով արտաշնչմամբ հեռացնել օտար իրը:Արգելվում է որևէ գործիքով հեռացնելու փորձերը,քանի որ ոչ հմուտ միջամտության դեպքում օտար մարմինը կթափանցի շնչուղիների ավելի խորը մասեր:Շնչափող ընկած օտար մարմինը նախ փորձում են հեռացնել արհեստական հազի միջոցով:Անհաջող փորձերից հետո կարելի է տուժածին երկտակել ծնկի վրա՝ փորով հենված դեպի ծունկը դիրքով,գլուխը ինչքան հնարավոր է դեպի ներքև,ապա մի քանի անգամ կտրուկ հարվածել մեջքին:Եթե այդ ձևով նույնպես օտար մարմինը չի հեռացվում շնչափողից,անհապաղ անհրաժեշտ է դիմել բժշկի:Որոշ հիվանդությունների՝ գրիպի,բրոնխիտի ժամանակ բորբոքվում է շնչուղիների լորձաթաղանթը,այտուցվում,նեղանում է նրանց լուսանցքը,իսկ մեծ քանակով արտադրված ու կուտակված լորձով խցանվում,որի հետևանքով շնչառությունը դժվարանում է,կարող է նաև դադարել:Շնչադադար կարող է առաջանալ նաև զանազան թունավորումներից,էլեկտրահարումից,երբ շնչառական կենտրոնը <<հրաժարվում է աշխատել>> կամ էլ նրա <<հրամանները>> չեն հասնում շնչառական մկաններին:

Կողոսկրերի կոտրվածքի դեպքում ցավից դժվարանում է կրծքավանդակի շարժումների իրականացումը:Որոշ պատահարներից թոքամիզը վնասվելիս նրա խոռոչի հերմետիկությունը,հետևաբար նաև բացասական ճնշումը վերանում է:Թոքամզի ամբողջականությունը վերականգնելու նպատակով վնասված դաշտը յոդով վարակազերծվում է և փակվում բամբակ պարունակող թանզիֆե անձեռոցիկով,ապա առաձգական կտորով,որի վրայով կրծքավանդակը բինտով կապվում է:Տուժածին վնասված կողմի վրա կիսապառկած կամ պառկած դիրքով տեղափոխում են բուժհիմնարկություն:

Առաջին օգնությունը ջրահեղձության,շնչահեղձության և էլեկտրահարության դեպքերում:Նշված բոլոր դեպքերում դժվարանում է մթնոլորտային օդի ներթափանցումը թոքեր:Թթվածնի անբավարարության դեպքում ուղեղում կարող են տեղի ունենալ անդարձելի փոփոխություններ,ուստի անհրաժեշտ է ցուցաբերել արագ և հստակ օգնություն:

Ջրահեղձին ջրից հանելուց հետո անմիջապես անհրաժեշտ է բերանը և քիթը մաքրել,հեռացնել ջուրը թոքերից և ստամոքսից:Այդ նպատակով տուժածին երկտակում են ծնկի վրա և կտրուկ շարժումներով սեղմում փորը և կրծքավանդակը կամ թափահարում (երեխային կարելի է կախել գլխիվայր,բռնել ոտքերից և թափահարել):Եթե շնչառությունը և սրտի աշխատանքը դադարել են,չպետք է սպասել մինչև շնչառական օրգաններից ջրի ամբողջ քանակի հեռացմանը:Անհրաժեշտ է կատարել արհեստական շնչառություն և սրտի անուղղակի մերսում:

Շնչահեղձություն կարող է առաջանալ նաև կոկորդի և շնչափողի սեղմման դեպքում կամ լեզուն կուլ գալու հետևանքով:Հաճախ դա ուղեկցվում է գիտակցության կարճատև կորստով:Նման դեպքում պետք է արձակել օձիքը,լեզուն առաջ քաշել,իսկ գլուխը հետ թեքել:Օգտակար է քթին մոտեցնել անուշադրի սպիրտ կամ այլ սուր հոտով նյութեր:Վերջիններս գրգռում են շնչառական կենտրոնը,և շնչառությունը վերականգնվում է:Տուժածին պետք է տալ տաք թեյ և ծածկել տաք շորով:

Շնչափողի այտուցման դեպքում շնչառությունը լինում է աղմկոտ և դժվար,մաշկը կապտում է:Այդպիսի դեպքերում հիվանդի պարանոցին պետք է դնել սառը թրջոց,ոտքերը դնել տաք ջրի մեջ,ապա արագ տեղափոխել հիվանդանոց:

Էլեկտրահարումն առաջանում է կայծակի հարվածից կամ էլեկտրական բարձր հոսանքից:Այս դեպքում տուժածին նախ պետք է հեռացնել էլեկտրական հաղորդչից (ռետինե ձեռնոցներով,կոշիկներով կամ չոր փայտե ձողով) և անջատել էլեկտրական հոսանքը:Եթե էլեկտրական հոսանքը թույլ է,և մարդը ինքնուրույն գիտակցության է եկել,անհրաժեշտ է վնասված մասը վիրակապել և տեղափոխել հիվանդանոց,որովհետև սրտի անբավարար աշխատանքի պատճառով հիվանդը նորից կարող է կորցնել գիտակցությունը:Ծանր վնասվածքի դեպքում պետք է կատարել արհեստական շնչառություն և սրտի անուղղակի մերսում:

Արհեստական շնչառություն և սրտի անուղղակի մերսում[խմբագրել]

Դժբախտ պատահարների դեպքում (շնչահեղձություն,կայծակի հարված,այրվածքներ,թունավորում) մարդը կարող է կորցնել գիտակցությունը:Նրա սիրտը կանգ է առնում,ընդտահվում է շնչառությունը,և վրա է հասնում կլինիկական մահ:Ի տարբերություն կենսաբանական մահվան՝ այդ դեպքում հնարավոր է վերականգնել օրգանիզմի կենսական գործառույթները:Կլինիկական մահը տևում է 5-7 րոպե,որի ընթացքում գլխուղեղի բջիջները դեռ պահպանում են իրենց կենսունակությունը թթվածնի և արյան մատակարարման պայմաններում:Կլինիկական մահին հաջորդում է կենսաբանական մահը,որի ընթացքում նյարդային,ապա նաև բոլոր բջիջներում տեղի են ունենում անվերադարձ փոփոխություններ,ուստի վերակենդանացումը (ռեանիմացիա) հնարավոր չէ:Վերակենդանացման համար կիրառվող միջոցառումներից են արհեստական շնչառությունը և սրտի անուղղակի մերսումը:Տուժածի պարանոցը,կրծքավանդակը և որովայնը ազատում են հագուստի ճնշող մասերից (բացում են օձիքը,հանում փողկապը,կաշեգոտին և այլն),պառկեցնում են մեջքի վրա հորիզոնական ամուր մակերևույթին:Գլուխը պետք է պահել ետ թեքած վիճակու,իսկ ստորին ծնոտը՝ ուղղված առաջ:Օգնություն ցույց տվողը պետք է բերանով ներփչի մաքուր թաշկինակով ծածկված տուժածի բերանի կամ քթի մեջ:Ներփչումը կատարվում է 1 րոպեում 16 անգամ հաճախականությամբ:Պետք է հետևել,որ յուրաքանչյուր արհեստական <<ներշնչումից>> հետո տուժածի կրծքավանդակը տեղաշարժվի դեպի ներքև:Արտաշնչման տևողությունը երկու անգամ պետք է գերազանցի ներշնչմանը:Դա պետք է զուգակցել սրտի անուղղակի մերսման հետ:Թոքի մեջ օդ մղելուց հետո կրծոսկրի ստորին մասի վրա կատարում են 4-5 անգամ արագ,հարվածանման սեղմումներ (մեծահասակների կրծոսկրն այդ ընթացքում տեղաշարժվում է 4-5 սմ,իսկ երեխաներինը՝ 1,5-2 սմ) մեկ րոպեում,իրականացնելով 60-90 սեղմում:Յուրաքանչյուր 5-6 սեղմումից հետո անհրաժեշտ է նորից օդ փչել տուժածի բերանի կամ քթի խոռոչ:Անընդհատ ստուգվում է անոթազարկի առկայությունը,որը սրտի աշխատանքի վերականգնման նշան է:Առաջին օգնությունն ավարտվում է,երբ շնչառությունը և սրտի աշխատանքը վերականգնվում են:

Բույսերի շնչառություն[խմբագրել]

Բույսերի մեծ մասը լույսի տակ արտադրում է թթվածին, սակայն միաժամանակ բջիջներում ընթանում է նաև հակառակ գործընթացը՝ թթվածինն օգտագործվում է շնչառության ընթացքում: Սենյակում, որտեղ կան շատ բույսեր, գիշերը կարելի է հետևել, թե ինչպես է փոքրանում թթվածնի կոնցենտրացիան, և մեծանում ածխաթթու գազի կոնցենտրացիան:

Իրականում, բույսերի կենդանի բջիջներում շնչառությունը տեղի է ունենում շուրջօրյա: Պարզապես, լույսի տակ ֆոտոսինթեզի արդյունքում արտադրված թթվածնի քանակը գերազանցում է կլանված թթվածնի քանակին: Այնպես ինչպես կենդանական բջիջներում, բուսական բջիջներում նույնպես բջջային շնչառությունը տեղի է ունենում հատուկ բջջային օրգանոիդներում՝ միտոքոնդրիումներում:

Բուսական և կենդանական բջիջներում մոլեկուլային մակարդակով ընթացող բջջային շնչառության իրականացման ընդհանուր սկզբունքները նման են: Սակայն կապված այն հանգամանքի հետ, որ բույսերը վարում են հարաբերականորեն անշարժ կյանք, նրանց նյութափոխանակությունը անընդհատ պետք է հարմարվի արտաքին փոփոխվող պայմաններին, դրա համար էլ բույսերի բջջային շնչառությունն ունի որոշ առանձնահատկություններ (օքսիդացման լրացուցիչ եղանակներ, այլ ֆերմենտներ):

Շրջակա միջավայրի հետ գազափոխանակությունը տեղի է ունենում հերձանցքների և կեղևի ճեղքերի միջոցով (ծառերի մոտ):

Տես նաև[խմբագրել]