Սիֆիլիս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սիֆիլիս
Treponema pallidum.jpg
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս primary bacterial infectious disease[1] և Treponematosis
Պատճառ Treponema pallidum[2]
Բժշկական մասնագիտություն համաճարակաբանություն
ՀՄԴ-9 090, 091, 091.2, 093, 094, 095, 096 և 097
Հիվանդությունների բազա 29054
MedlinePlus 000861
eMedicine 229461
MeSHID D002601
Disease Ontology DOID:4166
Syphilis Վիքիպահեստում

Սիֆիլիս (այլ անվանումներ՝ լյուէս, գաղիական հիվանդություն, իսպանական հիվանդություն, սեռական ժանտախտ և այլն) - խրոնիկ, համակարգային, գերազանցապես սեռական ճանապարհով փոխանցվող վարակիչ, վաղաժամ հայտնաբերման և բուժման պարագայում՝ բարորակ հիվանդություն է։ Պատկանում է վեներական հիվանդությունների շարքին։ Հիվանդությունը արտահայտվում է զանազան կլինիկական դրսևորումներով, որոնց բնորոշ է պարբերական փուլային ընթացքը։ Ախտահարվում են մաշկը, լորձաթաղանթները, ներքին օրգանները, նյարդային, հենաշարժական և այլ օրգան-համակարգեր[3]: Հարուցիչը դժգույն տրեպոնեմն է (Treponema pallidum)։

Անվանման ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախկինում այն կոչել են սեռական ժանտախտ կամ ֆրանսիական, իսպանական, իտալական հիվանդություն, bubas, lues aetica, lues venereal, pestis inguinalis (լատ.՝ lues - վարակ) և այլն։

«Սիֆիլիս» անվանումը տրվել է իտալացի բժիշկ, աստղագետ և բանաստեղծ Ջերոլամո Ֆրակաստորոյի կողմից։ 1530-ին նա Վենետիկում հրատարակեց «Սիֆիլիս, կամ գաղիական հիվանդության մասին» վիպերգությունը, որի հերոսը մի հովիվ էր՝ Սիֆիլուս անունով, ով իր աստվածամերժ պահվածքի և «խոզերի հետ մտերմության» (լատ.՝ sus - խոզ, հուն.՝ φίλος - ընկեր) համար աստվածների կողմից պատժվել էր սեռական օրգանների հիվանդությամբ[4]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն սիֆիլիսի ծագման վերաբերյալ մի շարք հիպոթեզներ և ենթադրություններ, որոնք խմբավորված են երեք տեսությունների մեջ. եվրոպական, ամերիկյան և աֆրիկյան։

Հարուցիչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիֆիլիսի հարուցիչը դժգույն տրեպոնեման է (Treponema pallidum)։ Նրա գենետիկ նյութը, որը ներկայացված է ԴՆԹ – ի օղակաձև մոլեկուլով, տեղակայված է բջջի ցիտոպլազմայի «նուկլեոտիդ» կոչվող հատվածում։ Ըստ դասակարգման ԴՏ-ը պատկանում են մանրէների խմբի, Spirochaetales կարգի, Spirochaetaceae ընտանիքի, Treponema pallidum տեսակի, Treponema pallidum pallidum ենթատեսակին։ Տարբերում են ԴՏ- ի գոյության զսպանակաձև(S-TP), ցիստային (C-TP) և L -ձևերը (L-TP)։

S-TP ագրեսիայի ձևերն են։
C-TP –ն կայուն վերապրման և բազմացման ձևերն են, որոնք ձևավորվում են հարուցիչի գոյության համար անբարենպաստ պայմաններում և ձևաբանորեն առանձնանում են հավելյալ թաղանթների առկայությամբ։
L-TP –ն ևս անբարենպաստ պայմաններում է ձևավորվում՝ ապահովելուվ ԴՏ-ի կենսունակությունը։

Դժգույն Տրեպոնեմի Թաքնված ձևեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԴՏ–ն անբարենպաստ պայմաններում(սիֆիլիսի թաքնված ձևեր, բուժման անհաջող փորձ և այլն) արագորեն հարմարվելու և վերապրելու նպատակով ցիստավորված են(ցիստագոյացում)։ S-TP–ները ոլորվում են, պատվում են բազմաթիվ թաղանթներով պատիճանման մուկոպոլիսախարիդային սուբստանցիայով։ ԴՏ – ցիստայի վիճակում կարող է բազմանալ(նաև սեռական ճանապարհով), փոխանցել կորիզանյութը, ինչպես նաև նպաստավոր պայմաններում դարձափոխվել։

Դժգույն Տրեպոնեմի բազմացումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Lայնակի կիսում

ԴՏ-ը չափերով մեծանում է, կիսման տեղամասում նեղանում և ճեղքվում(պատռվում)։ Առաջանում են երկու կամ ավելի (բազմակի կիսում) առանձնյակներ։ ԴՏ – ի կիսման պարբերությունը կազմում է 33 ժամ։ Հիվանդության ակտիվ փուլում ԴՏ- ի բազմացումը կատարվում է գերազանցապես լայնակի կիսման ճանապարհով։

  • Սեռական գործընթաց

Սեռական բազմացման մասին են վկայում պրոֆեսոր Դելեկտորսկու կողմից հայտանաբերված, տարբեր ԴՏ – ների միջև զարգացող կոնյուգացիոն կամրջակները։

  • Ցիստագոյացում

Հիվանդության զարգացման ուշացած և թաքնված փուլերում ԴՏ- ի բազմացումը հիմնականում իրագործվում է ցիստագոյացմամբ։

Սիֆիլիսով վարակման ուղիները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեռական ճանապարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Treponema pallidum 01.png

Սիֆիլիսով վարակումը շատ հաճախ իրագործվում է հիվանդի հետ առողջ մարդոու անմիջական(սեռական, նաև՝ ոչ սեռական) շփման ժամանակ։ Սիֆիլիսով հիվանդի հետ կենակցման պարագայում վարակման ռիսկը կազմում է մոտ 45% ։ Վարակի տարածման խնդրում ամենավտանգավորը ակտիվ էֆլորեսցենցիաներ ունեցող հիվանդներ են, հատկապես երբ ձևաբանական տարրերը գտնվում են բերանի խոռոչի լորձաթաղանթին կամ արտաքին սեռական օրգանների մաշկին։ Եթե արտաքին սեռական օրգանները զերծ են ախտաբանական տարրերից, դա դեռևս չվարակվելու երաշխիք չէ, քանի որ ոչ հազվադեպ նրանք կարող են տեղակայվել նաև միզուղիների երկարությամբ(վարակման իրականանում է օրոգենիտալ կապերի ժամանակ՝ սերմնահեղուկի միջոցով)։

Արտասեռական ճանապարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտասեռական անմիջական շփումներ կարող են իրականացվել հետևյալ ուղիներով՝

  • Թքի միջոցով
Վարակման փոխանցումը կատարվում է համբույրի կամ կծելու ժամանակ, ինչպես նաև գդալի, բաժակի, ատամի խոզանակի, ծխախոտի օգնությամբ և այլն։ Բերանի խոռոչում սիֆիլիսին բնորոշ ձևաբանական տարրերի առկայության դեպքում վարակման հավանականությունը մեծանում է։
  • Մոր կաթի միջոցով
Վարակը փոխանցվում է կրծքով կերակրման, կծելու ժամանակ և այլն (ձևաբանական տարրերը տեղակայված են լինում կրծքագեղձի մաշկին, պտուկի շրջանում կամ նրա արտատար ծորանների երկայնքով)։
  • Արյան փոխներարկման ժամանակ
Արյունը ԴՏ-ի զարգացման համար ոչ բարենպաստ, սակայն, տրանսպորտային գործուն միջավայր է, ուր այն կարելի է հայտնաբերել հիվանդության զարգացման բոլոր շրջաններոմ։ Հիվանդի արյունը առողջին փոխներարկելիս զարգանում է փոխնեերարկային սիֆիլիս։
  • Բժշկական գործառնությունների ժամանակ

ԴՏ- ներ պարունակող կենսաբանական սուբստանտների (թուք, արտաթորանքներ, լորձ, թարախ, էքսուդատ և այլն) բժշկական տարբեր գործիկքներ վարակման պատճառ կառող են դառնալ։

  • Ընկերքի միջոցով
Տրանսպլացենտար ճանապարհով վարակմումն ավարտվում է ինքնաբուխ վիժումով, բնածին սիֆիլիսով հիվանդ երեխայի ծնունդով, մեռելածնությամբ և այլն։

Սիֆիլիսի զարգացման հնարավոր ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիֆիլիսի դասական կամ պարբերական ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիֆիլսն անցնում է արգացման հետևյալ՝ գաղտնի, առաջնային, երկրորդային և երրորդային շրջաններ։

Գաղտնի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Secondary Syphilis on palms CDC 6809 lores.rsh.jpg

Գաղտնի շրջանը վարակումից մինչև կարծր շանկրի առաջացման պահն ընկած ժամանակահատվածն է։ ԴՏ-ը խախտում են արտաքին բնական ծածկույթների ամբողջականությունը մուտք գործում օրգանիզմ և ինոկուլիացիայի տեղում ուժգնորեն բազմանում՝ արագորեն հաղթահարելով նաև ավշային պատնեշները(վարակումից արդեն 24-48 ժամ անց հայտնաբերվում են արդեն ԱՀ –ում և ավշային անոթներում- իբրև ֆակուլտատիվ անաերոբներ նրանք երեխային կամ առավել ևս զարկերակային արյան մեջ զարգանալու ունակ չեն)։ ԴՏ-ի որոշակի քանակ տարածվում է նաև նյարդդային ուղիներով՝ հասնելով ԿՆՀ։ ԳՇ-ն տևում է մինչև 3 շաբաթ։

Առաջնային շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարշր շանկրի ի հայտ գալը նշանավորում է առաջնային շրջանի սկիզբը։ Նախ առաջանում է կարմրավում նրբերանգներով բորբոքային բիծ, որը հետզհետե ներսփռվում է(ինֆիլտրացիա) ապա ենթարկվում էրոզիայի կամ խոչոտման(վերնամաշկի բոլոր շերտերի և մասամբ բւն մաշկի վնասում)։ Առաջնային շրջանը տևում է մոտ 6 շաբաթ։

Երկրորդային շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդային շրջանը սկսվում է վարակումից մոտ 9 շաբաթ անց(3 շաբաթ ԳՇ, 6 շաբաթ առաջնային շրջան)։ Այն բնորոշվում է ընդհանուր ախտանշաբանությամբ։ Առաջնային շրջանի վերջում և երկրորդային շրջանի սկզբում արյան մեջ ԴՏ-ը զանգվածային կերպով բազմանում է չնայած այն բանին, որ նրանք առավելապես հյուսվասքայիյ մակաբույծներ են։ Երկրորդային շրջանում իմունակենսաբանական հակազդունակությունը փոխվում է, որը դրսևորվում է իմունիտետի քիչ թե շատ ակտիվացոմով և վարակման ալերգիայով(հյուսվածքները ԴՏ-ի նկատմամբ դառնում են գերզգայուն)։ Չբուժվելու դեպքում այս շրջանը տևում է 2-4, առավելագույնը 15 տարի։

Երրորդային շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիֆիլիսի երրորդային շրջանում չնայած այն բանին որ ԴՏ-ի քանակը ավելի քան սահմանափակ է, այդուհանդերձ օրգանիզմը գերզգայուն է դառնում ԴՏ-ի և նրանց տոքսինների հանդեպ՝ տալով յուրատեսակ ամաֆիլակտոիդ ռեակցիա- մաշկին և լորձաթաղանթներին առաջանում է գումմաներ, ախտահարվում են ներքին օրգանները, ոսկրահոդային և նյարդային համակարգերը և այլն։ Սովորաբար երրորդային շրջանը զարգանում է վարակումից 3-6 տարի անց, երբեմն միայն ավելի ուշ։

Առանց շանկրի սիֆիլիս («գլխատված» սիֆիլիս)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիֆիլիսը «գլխատվում է» այն դեպքում երբ ԴՏ-ը օրգանիզմ են մուտք գործում շրջանցելով մաշկը և լորձաթաղանթները։ «Գլխատված» սիֆիլիսը բնորոշվում է ԿՇ-ի բացակայությամբ, ախտանիշների ուշ (միայն 2-2, 5 ամիս անց) զարգացումով (խիստ համապատասխանում է երկրորդային սիֆիլիսի ախտաբանությանը) և այլն։

Չարորակ Սիֆիլիս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չարորակ սիֆիլիսը բնորոշվում է ԿՇ- ի ծայրամասային աճի և նեկրոզի ենթարկվելու միտումով, լորձաթաղանթային տեղակայված ցանցի(էնանթեմա), խոցոտման հակումով, առաջնային շրջանի ժամկետների կրճատմամբ(մինչև 3-4 անգամ քայքայման գործընթացի ուժգնացում), երկրորդային շրջանում թարախաբշտիկային տարրերի առկայությամբ կամ նրանց գերակայումով։ Հիվանդների ընդհանուր վիճակը խաթարվում է, դիտարկվում է երկարատև տենդ, թունավորման նշաններ։ Հիվանդության կրկնումները հետևում են մեկը մյուսին և ընթանում առանց թաքնված շրջանների։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Disease Ontology release 2017-09-29 — 2017-09-29 — 2017.
  2. Disease Ontology — 2016.
  3. Клиническая дерматовенерология: Руководство для врачей / под ред. Ю. К. Скрипкина, Ю. С. Бутова, том 1, 2009, Москва, стр. 565, ISBN 978-5-9704-1099-8
  4. Խ. Խաչիկյան, «Ժամանակակից վեներոլոգիա։ Դասական վեներական հիվանդություններ», հատոր 1, 2008, Երևան, ISBN 978-99941-849-3-4, էջ 14

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կ. Բաբայան «Սիֆիլիս։ Կլինիկա և տարբերակիչ ախտորոշում» 1999 թ.
  • Венерические болезни։ О.К.Шаповников 1991 г.
  • Խաչիկ Խաչիկյան «Ժամանակակից վեներոլոգիա» 2008 թ.
  • Кожные и венерические болезни։ Ю.К. Скрипкин 1999 г.