Մենինգիտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մենինգիտ
Meninges-en.svg
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս central nervous system disease[1]
Բուն պատճառ C26828[1]
Հիվանդության ախտանիշ գլխացավ[2], տենդ[2], արտխառնոց[2], լուսավախություն[2] և Մենինգիզմ[2]
Վնասում է ուղեղային թաղանթներ և մարդ
Բժշկական մասնագիտություն նյարդաբանություն
ՀՄԴ-9 322[1] և 322.9[1]
ՀՄԴ-10 G03[1] և G03.9[1]
Հիվանդությունների բազա 22543
MedlinePlus 000680
eMedicine 232915 և 972179
MeSHID D008581[1]
Disease Ontology DOID:9471[1]
NCI Thesaurus C26828[1]
Meningitis Վիքիպահեստում

Մենինգիտ (կազմված է հին հուն․՝ μῆνιγξ (լատ.՝ meninx, սեռ․ հոլ․՝ meningis) «ուղեղի պատյան» և լատ.՝ -itis, վերջածանց, որը նշանակաում է բորբոքում)․ գլխուղեղի և ողնուղեղի ուղեղապատյանների բորբոքում։ Տարբերում են լեպտոմենինգիտ՝ նրբենու և ոստայնենու բորբոքումն է, և պախիմենինգիտ, որը ուղեղի կարծր թաղանթի բորբոքումն է։ Կլինիկական գործնական աշխատանքում «մենինգիտ» եզրույթը սովորաբար ենթադրում է փափուկ ուղեղային թաղանթի բորբոքումը։ Մենինգիտը զարգանում կամ որպես ինքնուրույն հիվանդունություն, կամ որպես այլ հիվանդության բարդություն։ Մենինգիտի առավել հաճախ հանդիպող ախտանիշերից են գլխացավը, պարանոցի կարկամությունը, տենդը, գիտակցության մթագնումը և լուսազգայունությունը (ֆոտոֆոբիա) կամ ձայնազգայունությունը։ Երբեմն, հատկապես երեխաների մոտ, կարող են լինել միայն ոչ յուրահատաուկ ախտանիշեր՝ գրգռվածություն և քնկոտություն։

Մենինգիտի ախտորոծման համար կատարում են գոտկային պունկցիա։ Վերջինիս էությունը կայանում է նրանում, որ ողնաշարային խողովակից ասեղի միջոցով ուղեղ֊ողնուղեղային հեղուկ է վերցվում, որը ենթարկվում է հետագա ուսումնասիրության՝ հարուցիչներ հայտնաբերելու նպատակով։[3] Մենինգիտի բուժումն իրականացվում է հակաբիոտիկներով, հակավիրուսային կամ հակասնկային միջոցներով։ Երբեմն, բարդությունները կանխարգելելու նպատակով, օգտագործում են ստերոիդներ.

Մենինգիտը, հատկապես եթե բուժումն ուշացած է, կարող է առաջացնել լուրջ բարդություններ․ խլություն, էպիլեպսիա, հիդրոցեֆալիա և մտավոր զարգացման խնդիրներ երեխաների մոտ։ Հնարավոր է նաև մահացու ելք։ Մենինգիտի որոշ ձևեր (հարուցված մենինգոկոկերի, b տեսակի հեմոֆիլային ցուպիկի, համաճարակային պարօտիտի պնևմոկոկերի կամ վիրուսների կողմից) կարող են կանխարգելվել պատվաստումների միջոցով[4].

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբերում են մենինգիտի մի քանի տեսակներ՝ շճային, թարախային։ Շճային մենինգիտի դեպքում ուղեղ֊ողնուղեղային հեղուկում գերակշռում են լիմֆոցիտները, իսկ թարախային մենիգիտի դեպքում դիտվում է առավելապես նեյտրոֆիլային պլեոցիտոզ (ուղեղ֊ողնուղեղային հեղուկում բջիջների քանակի ավելացում)։ Թարախային մենինգիտը լինում է առաջնային կամ երկրորդային, երբ վարակը ուղեղապատյաններին է հասնում օրգանիզմում առկա վարակի օջախներից, կամ գանգի վնասվածքների արդյունքում։

Առավել հաճախ հանդիպում են մենինգոկոկային և երկրորդային թարախային մենինգիտները, երրորդ տեղում, ըստ հանդիպման հաճախականության, վիրուսային մենինգիտն է։[5] Գոյություն ունի նաև սնկային մենինգիտ, որն առավել հաճախ հանդիպում է ընկճված իմունային համակարգ ունեցող անձանց մոտ (ՁԻԱՀ[6][7], օրգանի փոխպատվաստումից հետո երկարատև դեղորայքային իմունաճնշում [8] կամ շարակցական հյուսվածքի ինքնաիմուն (աուտոիմուն) բորբոքային հիվանդությունների բուժում[9][10][11][12][13][14], քիմիաթերապիա), սակայն այն կարող է հանդիպել նաև նորմալ իմունային համակարգ ունեցող անձանց մոտ[15][16], այդ թվում՝ հղիության ընթացքում[17]։

Հիվանդության ժամանակ առկա ցանավորումը կարող է ցույց տալ հիվանդության հավանական պատճառը, օրինակ՝ մենիգոկոկերով հարուցված մենինգիտների ժամանակ լինում են բնորոշ մաշկային ցանավորումներ[18].

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օբուխովյան հիվանդանոց

Որոշ գիտնականներ համարում են, որ Հիպոկրատին հայտնի է եղել մենինգիտը։ Մինչվերածննդյան շրջանի բժիշկները, օրինակ՝ Ավիցենան, ամենայն հավանականությամբ գիտեին այս հիվանդության մասին[19]։ Տուբերկուլոզային մենինգիտի դեպքի մասին հաղորդում եղավ 1768 թվականին՝ շոտլանդացի բժիշկ Ռոբերտ Ուիտի կողմից (անգլ.՝ Robert Whytt) տրված հիվանդի մահվան նկարագրության մեջ, սակայն մենինգիտի, տուբերկուլոզի և վերջինիս հարուցիչի միջև առկա կապը մինչև 19֊րդ դարը հայտնաբերված չէր[20]։ Համաճարակային մենինգիտը համեմատաբար նոր երևույթ է[21]։ Առաջին վավերագրված համաճարակը եղել է Ժնևում 1805 թվականին[21][22]։ Հետագա տարիներին մի քանի համաճարակներ եղան Եվրոպայում և ԱՄՆ֊ում, առաջին համաճարակը Աֆրիկայում 1840 թվականին էր։ Աֆրիկայում համաճարակները հաճախացան 20֊րդ դարում՝ Նիգերիայում և Գանայում 1905—1908 թվականների համաճարակներից սկսած։

Առաջին հոդվածը բակտերիական վարակի մասին՝ որպես մենինգիտի պատճառ, գրվել է ավստրիացի բակտերիաբան Անտոն Վայքսելբաումի կողմից (գերմ.՝ Anton Weichselbaum), ով 1887 թվականին նկարագրեց մենինգոկոկը[23]։ 19֊րդ դարի վերջին նաև նկարագվեցին մենինգիտի կլինիկական նշանների զգալի մասը։ Ռուսաստանում հիվանդության ամենահավաստի նշանը նկարագրվել է 1884 թվականին Օբուխովյան հիվանդանոցի բժիշկ Վլադիմիր Կեռնիգի կողմից։ Նա հիմնավորեց, որ «ծնկահոդերի կոնտրակտուրայի ախտանիշը» հանդիսանում է ուղեղապատյանների բորբոքման վաղ նշան։ Վլադիմիր Բեխտերևը 1899 թվականին նկարագրեց թաղանթային այտային ախտանիշը (մուրճիկով այտային աղեղին հարվածելիս առաջանում է ցավային ծամածռություն)։ Ավելի ուշ լեհ բժիշկ Յուզեֆ Բրուձինսկու կողմից նկարագրվեցին չորս մենինգեալ ախտանիշեր[24]։

20֊րդ դարի երկրորդ կեսին հաստատվեց պատճառական կապը հիվանդության և գրիպի А և В վիրուսների, ադենովիրուսի, ինչպես նաև 1942 թվականին անջատված մի գործոնի միջև․ վերջինս սկզբնապես համարվում էր վիրուս, սակայն հետագայում դասվեց միկոպլազմաների ընտանիքի բակտերիաների շարքին[24]։

Վիրուսային մենինգիտների ձևերից մեկն է հանդիսանում լիմֆոցիտային խորիոմենինգիտը։ Վիրուսաբաններ Չարլզ Արմսթրոնգը և Լիլին 1934 թվականին կապիկների վրա կատարված փորձերով ցույց տվեցին, որ մենինգիտի այս ձևը հարուցվում է ավտոնոմ ֆիլտրվող վիրուսով։ Կարճ ժամանակ անց Արմսթրոնգի և Լիլիի վիրուսն անջատվեց նաև հիվանդների ուղեղ֊ողնուղեղային հեղուկից։[24]

1953 թվականին Սերգեյ Դավիդենկովը նկարագրեց երկփուլ շճային մենինգիտ, որի պատճառը տզերն էին։ Սուր շճային մենինգիտի համախտանիշը, որը պայմանավորված էր տզային ուղեղաբորբի վիրուսով, առանձնացրել էր հիվանդությունն առաջինը նկարագրած Ա․ Գ․ Պանովը, ով նկարագրել էր տզային ուղեղաբորբը 1935 թվականին[24].

Մինչև 20֊րդ դարը մենինգիտից մահացությունը հասնում էր մինչև 90 տոկոս։ 1906 թվականին, ձիերի իմունիզացիայի միջոցով, ստացվեցին մենինգիտի հարուցիչների նկատմամբ հակամարմիններ․ ամերիկացի գիտնական Սայմոն Ֆլեքսների (անգլ.՝ Simon Flexner) կողմից այս գաղափարի զարգացումը թույլ տվեց զգալիորեն կրճատել մենինգիտի հետևանքով մահացությունը։[25][26] 1944 թվականին հիմնավորվեց, որ պենիցիլինը կարող է կիրառվել այս հիվանդության բուժման նպատակով[27]։ 20֊րդ դարի վերջերին հեմոֆիլային ցուպիկի դեմ պատվաստանյութի կիրառումը նվազեցրեց այս ախտածինով պայմանավորված հիվանդության դեպքերի քանակը, 2002 թվականին առաջարկվեց կիրառել ստերոիդներ՝ բակտերիալ մենինգիտի ընթացքը բարվոք դարձնելու նպատակով։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1. Ըստ բորբոքային գործընթացի բնույթի
  • Թարախային
  • Շճային

2. Ըստ ծագման

  • Առաջնային
  • Երկրորդային

3. Ըստ պատճառագիտության

4. Ըստ ընթացքի

  • Կայծակնային (ֆուլմինանտային)
  • Սուր
  • Ենթասուր
  • Խրոնիկական
5. Ըստ գերակշռող տեղակայման
  • Հիմային
  • Թաղային
  • Համատարած
  • Ողնուղեղային

6. Ըստ ծանրության աստիճանի

  • Թեթև
  • Միջին֊ծանր
  • Ծանր

7. Ըստ բարդությունների առկայության

  • Բարդացած
  • Չբարդացած
Ըստ կլինիկական ընթացքի մենինգոկոկային վարակը բաժանվում է

1) Տեղայնացված (լոկալ) ձևեր․

  • Մենինգոկոկակրություն
  • Սուր քթըմպանաբորբ (նազոֆարինգիտ)

2) Ընդհանրացված (գեներալիզացված) ձևեր․

  • Մենինգոկոկցէմիա (սեպսիսի տարատեսակ)
  • Տիպիկ
  • Կայծակնային
  • Խրոնիկական
  • Մենինգիտ
  • Մենինգոէնցեֆալիտ
  • Խառը ձևեր (մենինգիտ, մենինգոկոկցէմիա).

3) Հազվադեպ հանդիպող ձևեր․

  • Մենինգոկոկային էնդոկարդիտ
  • Թոքաբորբ
  • Հոդաբորբ
  • Իրիդոցիկլիտ

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մենինգոկոկային մենինգիտի տարածվածությունն աշխարհում (2009 թվականի դրությամբ)
մենինգիտի գոտի
համաճարակային գոտիներ
եզակի դեպքեր

Թարախային մենինգիտ կարող են հարուցել մենինգոկոկերը, պնևմոկոկերը, հեմոֆիլային ցուպիկը, ստաֆիլոկոկերը, ինչպես նաև՝ ստրեպտոկոկերը, սալմոնելաները, կապտաթարախային ցուպիկը, կլեբսիելաները[28].

Թարախային մենինգիտի դեպքում հիմնական ախտաձևաբանական փոփոխությունների մեջ ընդգրկվում են նրբենին և ոստայնենին՝ գործընթացի մեջ ուղեղանյութի մասնակի ընդգրկումով։ Առավել հաճախ հանդիպում են մենինգոկոկային ծագման մենինգիտները[29].

Մենինգոկոկային համաճարակային գլխուղեղ֊ողնուղեղային մենինգիտը հանդիսանում է գլխուղեղի և ողնուղեղի թաղանթների առաջնային թարախային բորբոքում և պատկանում է համաճարակային տարածման միտում ունեցող սուր վարակիչ հիվանդությունների շարքին, որով հիմնականում հիվանդանում են մինչև 5 տարեկան երեխաները։ Ներկայումս այս հիվանդությունը հանդիպում է առանձին դեպքերի ձևով, այն դեպքում, երբ ավելի վաղ շրջաններում այն ուներ մեծ համաճարակների բնույթ, որին նպաստում էին բնակչության կուտակվածությունը և ոչ բարենպաստ սանիտարահիգիենիկ պայմանները։[28].

Համաճարակային գլխուղեղ֊ողնուղեղային մենինգիտի հարուցիչ է հանդիսանում մենիգոկոկը՝ գրամբացասական դիպլոկոկ, որը ներթափանցում է ԿՆՀ արյունատար ուղիներով կամ ավշային համակարգով[30]։

Մենինգոկոկային վարակի աղբյուր հանդիասանում է միայն մարդը, այսինքն՝ մենինգոկոկային մենինգիտով հիվանդները, վերին շնչուղիների լորձենաբորբի (կատառ) երևույթներով հիվանդները և առողջ վարակակիրները[31]։ Փոխանցման եղանակն օդակաթիլայինն է[30]։

Առավել հաճախ հիվանդանում են փոքր տարիքի երեխաները և տղամարդիկ։ Հիվանդության դեպքերի առավել մեծ քանակը դիտվում է ձմեռային֊գարնանային եղանականերին (փետրվար֊ապրիլ)։ Համաճարակային բռնկման շրջանում արդեն նոյեմբեր֊դեկտեմբեր ամիսներին նկատվում է հիվանդացության ավելացում։ Հիվանդացության՝ տարվա եղանակից կախվածության վրա ազդող գործոններից են՝ կլիմայական պայմանները (ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումները, բարձր խոնավությունը), մարդկանց միջև հաղորդակցման բնույթի փոփոխությունը ձմեռային ժամանակաշրջանում (փակ կացարաններում երկարատև գտնվելը, ոչ բավարար օդափոխություն և այլն)։ Պարբերաբար, 10-15 տարի ընդմիջումով, նկատվում է տվյալ վարակի հաճախականության համաճարակային բարձրացում։[31]

Մենինգիտը տարածված է աշխարհի բոլոր երկրներում։ Հիվանդացության մակարդակը հատկապես բարձր է Աֆրիկայի որոշ երկրներում (Չադ, Նիգեր, Նիգերիա, Սուդան), որտեղ այն 40—50 անգամ ավելին է, քան Եվրոպայի երկրներում։[31]

Մենինգիտով հիվանդացության ճշգրիտ ցուցանիշներ առկա չեն, չնայած այն բանին, որ շատ երկրներում առողջապահության պետական մարմինները պետք է տեղեկացվեն ամեն դեպքի մասին[32]։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ արևմտյան երկրներում բակտերիաների կողմից հարուցված մենինգիտները հանդիպում են 100000 բնակչից 3֊ի մոտ։ Վիրուսային մենինգիտը առավել տարածված է․ 100000 բնակչի հաշվարկով 10,9 դեպք։ Բրազիլիայում բակտերիաներով հարուցված մենինգիտի հիվանդացության ցուցանիշը շատ ավելի մեծ է (45,8 դեպք 100000 բնակչի հաշվարկով)։ Աֆրիկայում՝ Սահարայից հարավ ընկած հատվածում, այսպես կոչված «մենինգիտի գոտիում», լինում են մենինգոկոկային մենինգիտի խոշոր համաճարակներ (մինչև 500 դեպք՝ 100000 բնակչի հաշվարկով)։ Համաճարակներն առաջանում են բժշկական օգնության ցածր արդյունավետությամբ շրջաններում։[33]

Մենինգիտով հիվանդացությունը պարբերաբար փոփոխվում է․ առկա են հիվանդացության բարձրացումը և անկումը բացատրող տարբեր տեսություններ։

Ռուսաստանում մենինգիտի առաջին բռնկումը եղել է 1930—1940 թվականներին, որի ժամանակ ոչ ոք չէր կարողանում կանխատեսել վերջինիս հետագա զարգացման ուղին։ Հիվանդների թիվը կազմում էր 50 մարդ 100000 բնակչի հաշվարկով։ Համաճարակաբանները ենթադրում էին, որ մենինգիտի բռնկումը կապված է այդ տարիներին նկատվող բնակչության տեղաշարժի հետ։ 1940-ական թվականների վերջերին հիվանդության տարածումը վերջացավ։ Սակայն 1969—1973 թվականներին ԽՍՀՄ֊ում կրկին գրանցվեց մենինգիտի համաճարակ։ Համաճարակաբանները բռնկման պատճառը կարողացան բացահայտել միայն 1997 թվականին, երբ գիտնականները լրջորեն հետաքրքրվեցին մենինգոկոկերի բոլոր տարատեսակներով։ Պարզվեց, որ հիվանդության պատճառ է հանդիսացել 1960֊ական թվականների կեսերին Չինաստանում ի հայտ եկած և պատահականորեն ԽՍՀՄ ներթափանցած մենինգոկոկի տարատեսակը։ Այս հարուցիչը ԽՍՀՄ բնակչության համար նոր տարատեսակ էր, որի նկատմամբ գործնականում ոչ ոք չուներ անընկալունակություն (իմունիտետ)։[34]

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մենինգիտի հարուցիչներ են հանդիսանում վիրուսները, բակտերիաներն ու սնկերը։ Հիվանդանալու ռիսկային խմբի մեջ են մտնում նաև մարդիկ, ովքեր կենտրոնական նյարդային համակարգի հետ կապված տարբեր արատներ կամ մեջքի ու գլխի վնասվածքներ ունեն։ Իսկ ընդհանրապես կան շատ գործոններ, որոնք կարող են նպաստել հիվանդության զարգացմանը։

Հիմնականում վարակվում են հիվանդներից կամ բակտերիակիրներից՝ խոսելիս, հազալիս, փռշտալիս, ինչպես նաև համբուրվելիս։ Առավել հաճախ վարակվում են վերին շնչուղիների լորձենաբորբով (կատառ) հիվանդ անձինք։ Մենինգիտը կարող է լինել նաև միջին ականջի, քթի հավելյալ ծոցերի, ինչպես նաև որոշ վարակիչ հիվանդությունների բարդություն։

Պաթոգենեզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդությունն սկսվում է ընդհանուր վիճակի կտրուկ վատացմամբ, դողով, ջերմաստիճանի բարձրացմամբ։ Հիվանդը, սնունդ ընդունելուց անկախ, հաճախակի փսխում է։ Մեծ տարիքի երեխաները գանգատվում են գլխացավից, ավելի փոքրերը ցավից ճչում են, դառնում անհանգիստ և գիտակցությունը մթագնում է։ Հիվանդներին նյարդայնացնում է ուժեղ լույսը, բարձր ձայնը, աղմուկը և այլն։ Պարանոցի, մեջքի և որովայնի մկանները խիստ լարված են, և հիվանդը չի կարողանում գլուխը խոնարհել։ Մաշկը գունատ է, շրթունքները՝ կապտած, իսկ շնչառությունը՝ հաճախացած։ Երեխաները հրաժարվում են սննդից, բայց խմում են հաճախ և մեծ քանակությամբ։ Հիվանդությունը ոչ միշտ է սկսվում և ընթանում այդպես բուռն։ Երկրորդային մենենգիտի ժամանակ հիվանդի ընդհանուր վիճակն աստիճանաբար է վատանում։ Վարակիչ հիվանդություններով բարդանալիս միայն ընդհանուր վիճակն է վատանում, և եթե հիվանդն անհրաժեշտ բուժում չի ստանում, ի հայտ են գալիս նշված ախտանշանները։

Երբեմն հիվանդության ընթացքը ձգձգվում է և առաջանում են բարդություններ՝ գլխացավ, շլություն, խլություն, ջղաձգային նոպաներ, ինչպեց նաև գլխուղեղի ջրակալում։ Հիվանդությունից հետո 2-3 ամսվա ընթացքում ընդհանուր թուլությունը, արագ հոգնելիությունը և աշխատունակության անկումը կարող են շարունակվել։ Այդ ընթացքում երեխաները դժվարանում են դասերը սովորել և չեն կարողանում մասնակցել աղմկոտ խաղերի։

Ծանր վարակիչ հիվանդությունների ժամանակ թունավորման հետևանքով թուլացած երեխաներն ունենում են մենինգիտի նման երևույթներ՝ ուղեղապատյանների գրգռման ախտանշաններ (մենինգիզմ), սակայն դա մենինգիտ չէ և ուղեղողնուղեղային հեղուկի կազմի փոփոխություններ չեն հայտնաբերվում։

Հիվանդ նորածինները դժվար են բռնում կուրծքը, հաճախակի փսխում են և նրանց ջերմաստիճանը բարձրանում է։ Մեծ մասամբ առաջանում են նաև ցնցումներ։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մենինգիտը պետք չէ փորձել բուժել տնային պայմաններում։ Հիվանդին անհրաժեշտ է անհապաղ հոսպիտալացնել։ Հիվանդանոցում անպայման հետազոտում են ուղեղողնուղեղային հեղուկը։ Հետազոտման նպատակով կատարում են գոտկային ընդծակում (պունկցիա)։ Բուժում են հակաբիոտիկներով ու հակավիրուսային պրեպարատներով։ Ծանր դեպքերի ժամանակ հնարավոր են վերակենդանացման պրոցեդուրաներ։ Ժամանակին բժշկի դիմելու դեպքում հիվանդությունը բուժվում է անհետևանք։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մենինգիտի տարածումը կանխելու նպատակով հիվանդներին հարկավոր է անհապաղ գոսպիտալացնել, իսկ բակտերիակիրներին հարկավոր է մեկուսացնել։ Քանի դեռ վարակակրությունը չի վերացել, երեխաներին արգելվում է հաճախել մանկապարտեղ կամ դպրոց։ Երկրորդային մենենգիտի կանխարգելման համար քրոնիկական ականջաբորբով, քթի հավելյալ ծոցերի բորբոքումով, ինչպես նաև տուբերկուլոզով հիվանդները պետք է բուժվեն մինչև լրիվ առողջանալը։ Մեծ նշանակություն ունի նաև օրգանիզմի կոփումը, քանզի մենինգիտի առաջացմանը նպաստում է նաև վերին շնչուղիների լորձենաբորբը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Disease Ontology Ստուգված է նոյեմբերի 3-ին 2016:
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 MedlinePlus
  3. Tunkel AR, Hartman BJ, Kaplan SL և այլք: (November 2004)։ «Practice guidelines for the management of bacterial meningitis»։ Clinical Infectious Diseases 39 (9): 1267–84։ doi:10.1086/425368։ PMID 15494903 
  4. Sáez-Llorens X, McCracken GH (June 2003)։ «Bacterial meningitis in children»։ Lancet 361 (9375): 2139–48։ doi:10.1016/S0140-6736(03)13693-8։ PMID 12826449 
  5. Портал Медтраст
  6. Jarvis JN, Harrison TS (Oct 2007)։ «HIV-associated cryptococcal meningitis»։ AIDS 21 (16): 2119–29։ PMID 18090038 
  7. Park BJ, Wannemuehler KA, Marston BJ, Govender N, Pappas PG, Chiller TM (Feb 2009)։ «Estimation of the current global burden of cryptococcal meningitis among persons living with HIV/AIDS»։ AIDS 23 (4): 525–30։ doi:10.1097/QAD.0b013e328322ffac։ PMID 19182676 
  8. Yaich S, El'Aoud N, Maaloul I, Charfeddine K, Kharrat M, Ben Jemaa M, Hachicha J (Mar 2011)։ «Early onset of paucisymptomatic cryptococcal meningitis in a kidney transplant patient: a case report and review of the literature»։ Transplant Proc 43 (2): 663–5։ doi:10.1016/j.transproceed.2011.01.076։ PMID 21440789 
  9. Sivalingam SK, Saligram P, Natanasabapathy S, Paez AS (May 2012)։ «Covert cryptococcal meningitis in a patient with systemic lupus erythematous»։ J Emerg Med 42 (5): e101–4։ doi:10.1016/j.jemermed.2009.03.022։ PMID 19443167 
  10. Matsumura M, Kawamura R, Inoue R, Yamada K, Kawano M, Yamagishi M (Jun 2011)։ «Concurrent presentation of cryptococcal meningoencephalitis and systemic lupus erythematosus»։ Mod Rheumatol 21 (3): 305–8։ doi:10.1007/s10165-010-0383-6։ PMID 21188455 
  11. Tristano AG (Apr 2010)։ «[Cryptococcal meningitis and systemic lupus erythematosus: a case report and review]»։ Rev Chilena Infectol 27 (2): 155–9։ doi:10.4067/S0716-10182010000200011։ PMID 20556320 
  12. Liou J, Chiu C, Tseng C, Chi C, Fu L (Apr 2003)։ «Cryptococcal meningitis in pediatric systemic lupus erythematosus»։ Mycoses 46 (3-4): 153–6։ PMID 12870207 
  13. Mok CC, Lau CS, Yuen KY (Mar-Apr 1998)։ «Cryptococcal meningitis presenting concurrently with systemic lupus erythematosus»։ Clin Exp Rheumatol 16 (2): 169–71։ PMID 9536394 
  14. Zimmermann B 3rd, Spiegel M, Lally EV (Aug 1992)։ «Cryptococcal meningitis in systemic lupus erythematosus»։ Semin Arthritis Rheum 22 (1): 18–24։ PMID 1411578 
  15. Louro R, Ferreira R, Pinheiro C, Parada H, Faria D, Monteiro E (Feb 2013)։ «Fungal meningitis in an immunocompetent patient»։ Clin Drug Investig 33 (Suppl 1): 47–50։ doi:10.1007/s40261-012-0021-5։ PMID 23381985 
  16. Muslikhan Y, Hitam WH, Ishak SR, Mohtar I, Takaran J (Mar 2010)։ «Cryptococcus meningitis in an immunocompetent teenage boy presented early with diplopia»։ Int J Ophthalmol 3 (1): 92–4։ PMID 22553527 
  17. Costa ML, Souza JP, Oliveira Neto AF, Pinto E Silva JL (Sep-Oct 2009)։ «Cryptococcal meningitis in HIV negative pregnant women: case report and review of literature»։ Rev Inst Med Trop Sao Paulo 51 (5): 289–94։ PMID 19893983 
  18. van de Beek D, de Gans J, Tunkel AR, Wijdicks EF (January 2006)։ «Community-acquired bacterial meningitis in adults»։ The New England Journal of Medicine 354 (1): 44–53։ doi:10.1056/NEJMra052116։ PMID 16394301 
  19. Arthur Earl Walker, Edward R. Laws, George B. Udvarhelyi (1998). «Infections and inflammatory involvement of the CNS». The Genesis of Neuroscience. Thieme. էջեր 219–21. ISBN 1-879-28462-6. http://books.google.co.uk/books?id=UaSaRzw8gYEC&pg=PP1&lr=#PPA219,M1. 
  20. Whytt R (1768). Observations on the Dropsy in the Brain. Edinburgh: J. Balfour. 
  21. 21,0 21,1 Greenwood B (June 2006)։ «100 years of epidemic meningitis in West Africa – has anything changed?»։ Tropical Medicine & International health: TM & IH 11 (6): 773–80։ doi:10.1111/j.1365-3156.2006.01639.x։ PMID 16771997 
  22. Vieusseux G (1806)։ «Memoire sur la maladie qui regnéà Geneve au printemps de 1805»։ Journal de Médecine, de Chirurgie et de Pharmacologie (Bruxelles) 11: 50–53 
  23. Weichselbaum A (1887)։ «Ueber die Aetiologie der akuten Meningitis cerebro-spinalis»։ Fortschrift der Medizin 5: 573–583 
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 В. С. Лобзин. Менингиты и арахноидиты. — «Медицина», 1983.
  25. Flexner S (1913)։ «The results of the serum treatment in thirteen hundred cases of epidemic meningitis» (PDF)։ J Exp Med 17: 553–76։ doi:10.1084/jem.17.5.553 
  26. Swartz MN (October 2004)։ «Bacterial meningitis--a view of the past 90 years»։ The New England Journal of Medicine 351 (18): 1826–28։ doi:10.1056/NEJMp048246։ PMID 15509815 
  27. Rosenberg DH, Arling PA (1944)։ «Penicillin in the treatment of meningitis»։ JAMA 125: 1011–1017  reproduced in Rosenberg DH, Arling PA (April 1984)։ «Penicillin in the treatment of meningitis»։ JAMA 251 (14): 1870–6։ doi:10.1001/jama.251.14.1870։ PMID 6366279 
  28. 28,0 28,1 П. В. Волошин, И. И. Шогам, В. И. Тайцлин, Н. И. Хвисюк. Неотложная помощь в клиники нервных болезней. — «Здоров'я», 1987.
  29. «Менингит на www.kid.ru»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-02-01-ին 
  30. 30,0 30,1 «www.med2000.ru - Библиотека доктора Соколова - независимый медицинский сайт»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-02-01-ին 
  31. 31,0 31,1 31,2 А. П. Казанцев, В. С. Матковский. Справочник по инфекционным болезням. — «Медицина», 1986.
  32. Logan SA, MacMahon E (January 2008)։ «Viral meningitis»։ BMJ (Clinical research ed.) 336 (7634): 36–40։ doi:10.1136/bmj.39409.673657.AE։ PMC 2174764։ PMID 18174598 
  33. Attia J, Hatala R, Cook DJ, Wong JG (July 1999)։ «The rational clinical examination. Does this adult patient have acute meningitis?»։ JAMA 282 (2): 175–81։ doi:10.1001/jama.282.2.175։ PMID 10411200 
  34. «Приключения менингита в России»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-02-01-ին