Բեխչետի հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բեխչետի հիվանդություն
Behcets disease.jpg
Տեսակհիվանդություն[1] և անբուժելի/հազվագյուտ հիվանդություն
ԵնթադասԱնոթաբորբ[1], Երկրորդային գլոմերուլար հիվանդություն[2], մաշկի հազվագյուտ հիվանդություն[2], Համակարգային հիվանդություններ առաջային ուվեիտով[2], համակարգային հիվանդություն հետին ուվեիտով[2], համակարգային հիվանդություն պանուվեիտով[2], աուտոբորբոքային համախտանիշ մաշկի ընդգրկմամբ[2], մաշկի անոթային հիվանդություն[2], չդասակարգված աուտոբորբոքային համախտանիշ[2], Մեծ անոթների առաջնային անոթաբորբ[2] և բորբոքային և աուտոբորբոքային հիվանդություն էպիլեպսիայով[2]
ՊատճառԻմուն համակարգ
Բուն պատճառC34416[3][2] և C34416[1]
Հիվանդության ախտանշաններԱֆթաներ[4], ulceration of vulva[4], erythema nodosum[4], cutaneous pustular vasculitis[4], Ծիածանաբորբ[4], retinal vasculitis[4], hypopyon[4], abdominal pain[4], սրտխառնոց[4], Լուծ[4], Արյունախխում[4], թոքամզի բորբոքում[4], հազ[4], տենդ[4], հոդաբորբ[4], meningoencephalitis[4], aseptic meningitis[4], Սրտակրանքի բորբոքում[4], pathergy[5], Պզուկ[5] և chronic widespread pain[5]
Վնասում էԱրյունատար անոթներ
Բժշկական մասնագիտությունԻմունոլոգիա
OMIM109650 և 109650
Հիվանդությունների բազա1285
eMedicine1006358, 1122381 և 1229174
MeSHIDD001528 և D001528
Disease OntologyDOID:13241 և DOID:13241
NCI ThesaurusC34416[3][2] և C34416[1]
Անվանվել էHulusi Behçet
ԲուժումԿորտիկոստերոիդներ[6], TNF inhibitor[7], Interferon alpha 2[8][9], azathioprine և Intravenous immunoglobulin
Behçet's disease Վիքիպահեստում

Բեխչետի հիվանդություն (ԲՀ), բորբոքային բնույթի հիվանդություն, որն ախտահարում է մարմնի տարբեր հատվածներ[10]։ Ամենահաճախ հանդիպող ախտանիշներն են բերանի ցավոտ խոցերը, սեռական օրգանների խոցները, աչքի բորբոքումը, արթրիտը[10][11]։ Խոցային ախտահարումները սովորաբար տևում են մի քանի օր[10]։ Ավելի հազվադեպ կարող է դիտվել գլխուղեղի կամ ողնուղեղի ախտահարում, կարող են առաջանալ թրոմբներ, [[անևրիզմա]ներ], կամ կուրություն[10][11]։ Հաճախ ախտանիշները անցողիկ են[11]։

Հիվանդության առաջացման պատճառը հայտնի չէ[11]։ Համարվում է, որ այն ունի գենետիկ նախատրամադրվածություն[10]։ Բեխչետի հիվանդությունը վարակիչ չէ[11]։ Ախտորոշումը դրվում է մեկ տարվա ընթացքում նվազագույնը երեք անգամ բերանի խոց ունենալու և առնվազն հետևյալ երկուսի առկայության դեպքում՝ սեռական օրգանների խոցեր, աչքի բորբոքում, մաշկի խոցային ախտահարումներ, դրական պատերջի թեստ[11]։

Բուժում չկա[11]։ Բուժման մեջ կարող են կիրառվել իմունաճնշիչ դեղորայք, որոնց թվին են դասվում կորտիկոստերոիդները։ Օգնում է նաև ապրելակերպի փոփոխությունը[11]։ Լիդոկայինով բերանի ողողումը որոշակիորեն կարող է օգնել ցավի նվազման հետ կապված[10]։ Կոլխիցինը նվազեցնում է հիվանդության գրոհների քանակը[10]։ Վիճակը ժամանակի ընթացքում թեթևանում է[10]։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում Բեխչետի հիվանդությունը հազվադեպ է հանդիպում ի տարբերություն Միջին Արևելքի և Ասիական երկրների[10]։ Օրինակ, Թուրքիայում հազար բնակչից երկուսը ունի Բեխչետի հիվանդություն[10]։ Հիվանդության սկիզբը հիմնականում դիտվում է անհատի կյանքի երկրորդ կամ չորրորդ տասնամյակում[10][11]։ Հիվանդությունը 1937 թվականին նկարագրվել է թուրք մաշկաբան Հուլուսի Բեխչետի կողմից [12]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաշկ և լորձաթաղանթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրեթե բոլոր Բեխչետի հիվանդությունից տառապող հիվանդները բերանի խոռոչում ունենում են այս կամ այն տեսակի ցավոտ խոցային ախտահարումներ[13]։ Դրանք համարվում են տարբեր ձև ունեցող աֆթոզ խոցերի կամ սպի չառաջացնող բերանի բորբոքային ախտահարումների տեսակ[13]։ Բորբոքային ախտահարումները համարժեք են աղիների բորբոքային հիվանդությունների ժամանակ առկա փոփոխությունների հետ և դրանք ունեն կրկնվելու հակում[13]։ Սեռական օրգանների ցավոտ խոցային վերքերը սովորաբար ձևավորվում են հետանցքի, ծլիկի, փոշտի մաշկի շրջանում և առաջացնում են սպիներ յոթանասունհինգ տոկոս հիվանդների մոտ[13]։ Բացի այդ, հիվանդները կարող են ներկայանալ հանգուցավոր մաշկաբորբով (էրիթեմայով), մաշկի բշտիկային անոթաբորբով, և վերքերով, որոնք հիշեցնում են փթախտային թարախամաշկություն[13]։

Աչքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Left eye blood vessels
Ձախ աչքի տեսողական դիսկի պատկեր աչքի հատակի դիտման ժամանակ (Ֆունդոսկոպիա)
Ներկայացված է հիպոպիոնով (աչքի առաջային խցիկում բորբոքային բջիջներով ախտահարում) հիվանդ, ով ունի առաջային ուվեիտ Բեխչետի հիվանդության ժամանակ

Աչքի բորբոքային հիվանդությունները կարող են զարգանալ հիվանդության վաղ շրջանում և կարող են բերել տեսողության կորստի քսան տոկոս դեպքերում։ Ոսպնյակի ներգրավումը պրոցեսի մեջ կարող է լինել հետին ուվեիտի, առաջային ուվեիտի կամ ցանցաթաղանթի բորբոքման տեսքով։ Առաջային ուվեիտը բնորոշվում է աչքերի ցավոտությամբ, կարմիր կոնյուկտիվայով, հիպոպիոնով՝ աչքի առաջնային խցիկի բորբոքային ախտահարմամբ, տեսողության նվազմամբ, իսկ հետին ուվեիտը արտահատվում է տեսողության անցավ անկմամբ կամ պղտորված տեսադաշի առաջացմամբ։ Աչքի ախտահարման հազվադեպ տեսակ է ցանցաթաղանթի անոթաբորբը, որը նույնպես, դրսևորվում է տեսողության անցավ նվազմամբ կամ պղտորված տեսադաշտով[13]։

Տեսողական նյարդի ընդգրկումը Բեխչետի հիվանդության ժամանակ հազվադեպ է։ Այն սովորաբար դրսևորվում է արագ զարգացող տեսողական նյարդի ապաճումով և տեսողության անկմամբ։ Ինչևէ, տեսողական նյարդի ապաճման դեպքեր (ավելի հստակ առաջային տեսողական նյարդի ախտահարման դեպքեր) նույնպես նկարագված են[14]: Տեսողական նյարդի ապաճումը համարվում է տեսողության կորստի ամենահաճախ հանդիպող պատճառը։ Բեխչետի հիվանդությունը կարող է ընթանալ առաջնային կամ երկրորդային ճանապարկներով տեսողական նյարդի ընգրկմամբ։ Տեսողական պտկիկի այտուցը, որը հետևանք է սինուսների կարծրենու թրոմբավորման[15] և տեսողական պտկիկի ապաճումը, որպես ցանցաթաղանթի հիվանդության հետևանք նկարագրված են որպես Բեխչետի հիվանդության ժամանակ հանդիպող տեսողական նյարդի երկրորդային ախտահարման հետևանք[16][17]։

Տեսանյարդի սուր ախտահարման նշանները և ախտանշաներն են՝ տեսողության անցավ կորուստը, որը կարող է լինել մի կամ երկկողմանի, սուր տեսողության նվազումը, գունավոր տեսողության նվազումը, կապակցված կենտրոնաձիգ բբի դեֆեկտը, կենտրոնական բնույթի սկոտոման (տեսադաշտի կենտրոնական մասի մթնեցում), այտուցված տեսողական դիսկը, դեղին բծի այտուցը, հետկոճղեզային ցավը։ Բեխչետի հիվանդության ժամանակ մեծանում է տեսողական նյարդի ատրոֆիայի հավանականությունը, երբ այդ ախտանիշները ի հայտ են գալիս մկանալորձաթաղանթային խոցերի հետ համատեղ։ Արագ զարգացող տեսողական նյարդի ապաճումը կարող է լինել սուր տեղողության և գունավոր տեսողության նվազման պատճառ։ Ներգանգային գերճնշումը պտկիկի այտուցի հետ միասին նույնպես կարող է դիտվել այս հիվանդության դեպքում։

Աղեստամոքսային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղեստամոքսային համակարգի ներգրավումը հիվանդության ժամանակ դիտվում է որովայնացավի, սրտխառնոցի, լուծի՝ արյունով կամ առանց դրա տեսքով։ Ախտահարման մեջ է ընդգրկվում հիմնականում իլիոցեկալ փականը[13]։ Հիվանդները հաճախ գանգատվում են որովայնացավից, վքնածությունից, ընդհանուր որովայնային անհարմարաությունից, որը հիշեցնում է գրգռված աղու համախտանիշի ժամանակ դիտվող խնդիրներին։

Թոքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոքերի ներգրավվումը կլինիկորեն դրսևորվում է արյունախխման , թոքամզի բորբոքմամբ, հազի կամ ջերմության բարձրացման տեսքով։ Ծանր դեպքերում կարող են լինել կյանքին սպառնացող իրավիճակներ։ Օրինակ, եթե թոքային զարկերակում ձևավորվեն անևրիզմատիկ լայնացումներ, քանի որ դրանք հղի են պատռվելու վտանգով, ինչը կբերի արյունահոսության և մահվան[13]։ Հանգույցները, կոնսոլիդացիաները, խոռոչները և բորբոքումը ապակենման բնույթի բնորոշ է այն դեպքերին, երբ պրոցեսի մեջ է ներգրավվում թոքի հյուսվածը[18]։ Նկարագրված եմ նաև թոքային զարկերակի թրոմբոզի դեպքեր։

Հոդեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արթրիտը կամ հոդաբորբը հանդիպում է հիվանդների կեսի մոտ, այն սովորաբար լինում ստորին վերջույթների խոշոր հոդերի ոչ էրոզիվ բազմա կամ օլիգոարթրիտի տեսքով[13]։

Կենտրոնական նյարդային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենտրոնական նյարդային համակարգի ներգրավվումը հիմնականում լինում է խրոնիկ մենինգոէնցեֆալիտի ժամանակ։ Բորբոքային օջախները ձևավորվում են ուղեղաբնում, հիմային գանգլիոնար հյուսվածքում և սպիտակ նյութում։ Այս նշանները հիշեցնում են Ցրված սկլերոզին։ Խրոնիկական դեպքերում կարող է նկատվել ուղեղաբնի ապաճում։

Նյարդաբանական ներգրավումը լինում է սկսած ասեպտիկ (ոչ բակտերիալ) մենինգիտից մինչև անոթների թրոմբով խցանումը, ինչպիսին է սինուսների կարծրենու թրմբոզը և ուղեղի օրգանական ախտահարման համախտանիշը, որը դրսևորվում է շփոթուցյամբ, ցնցումներով, հիշողության կորստով։ Լսողության հանկարծակի կորուստը հաճախ ասոցացված է վերոնշյալի հետ[13]։ Սրանք հիմնականում ի հայտ են գալիս ավելի ուշ և վատ ելքի նշան են։

Սիրտանոթային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտի ախտահարումը հաճախ լինում է սրտապարկաբորբի տեսքով[18]։ Կարող է լինել նաև աորտայի խրոնիկ հետհոսք, որը կապված է աորտայի արմատի բորբոքման հետ[19]։

Անոթային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնականում, 7-29 տոկոս հիվանդների մոտ պրոցեսի մեջ են ընդգրկվում նաև անոթները, որոնցից 15 տոկոս դեպքերում ախտահարվում են զարկերակները։ Զարկերակների բորբոքումը իր մեջ պարունակում է ավելի բարձր ռիսկ։ Հիմնական ախտահարումները լինում են ստենոզների և անևրիզմաների կամ կեղծ անևրիզմաների տեսքով[20]։

Պատճառագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության առաջացման պատճառը հստակ սահմանված չէ, բայց այն բնորոշվում է որպես աուտոբորբոքային անոթային հիվանդություն։ Հիմանակնում, ախտորոշումը դրվում է բացառման սկզբունքով, սակայն հնարավոր է ճիշտ ախտորոշել ախտաբանական օջախի զննմամբ[21]։

Հիվանդության առաջացման հիմանական մեխանիզմը աուտոիմունն է, որը ըստ բնորոշման գերակտիվացած իմունային համակարգն է, որը ախտահարում է հիվանդի սեփական մարմինը։ Պրոցեսի մեջ են ներառվում Т-բջիջները, մասնավորապես Th 17 տարատեսակը, որը կարևոր միավոր է համարվում հիվանդության առաջացման մեջ[18]։ Հիմնական առաջացման պատճառը պարզ չէ։ Փաստացի, չկան ապացույցներ թե ինչու է իմունային համակարգը նման կերպ դրսևորվում Բեխչետի հիվանդության ժամանակ։ Կա կարծիք, որ հիվանդության առաջացման գործում գենետիկ կոմպոնենտն էլ է ներգրավված, քանի որ հիվանդների հարազատները ավելի շատ են ունենում հիվանդության դրսևորումները համեմատած ընդհանուր բնակչության հետ։

Կան հետազոտություններ ըստ որոնց նախորդող վարակները եղել են դրդապատճառ իմունային համակարգի ակտիվացման և Բեխչետի հիվանդության առաջացման հարցում։ Ջերմային շոկի սպիտակուցները (ՋՇՍ) առկա են որոշ բակտերիաների մոտ և ծառայում են որպես վտանգի նշան իմունային համակարգի համար։ Ինչևէ, մարդկանց և բակտերիաների Ջերմային շոկի սպիտակուցները ունեն նմանություններ միմիանց հետ[22]։ Հակա-HSP60 և հակա-HSP65 հակամարմինները, որոնք ուղղված են Ստրեպտոկոկի (մասնավորապես S. sanguinis և S. pyogenes) և Mycobacterium tuberculosis կողմից արտադրվող Ջերմային շոկի սպիտակուցների նկատմամբ կարող են ուղված լինել նաև մարդու Ջերմային շոկի սպիտակուցների ուղղությամբ, որի հետևանքով առաջում են Նեյրոբեխչետին բնորոշ ախտանիշները և ուվեիտը[23]։

Կա կապ Բեխչետի հիվանդության և GIMAP (Գլյուտամինտրիֆոսֆատիների իմունային համակարգ ասոցացված սպիտակուցներ ) սպիտակուցների ընտանիքի միջև, որոնք կոդավորվում են 7-րդ քրոմոսոմի երկար թևին գտնվող գեներով (7q36.1)[24]։ Անջատված գեներն են GIMAP1, GIMAP2 և GIMAP4։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

HLA-B51 խիստ ասոցացված է Բեխչետի հիվանդության հետ[25]

Բեխչետի հիվանդությունը ավելի հաճախ հանդիպում է Միջին Ասիայի Մետաքսի ճանապարհի շուրջ գտնվող տարածքում և Կենտրոնական Ասիայում։ Դա է պատճառը, որ այս հիվանդությունը հայտնի է նաև Մետաքսի ճանապարհի հիվանդություն անվանմամբ։ Այնուամենայնիվ, այս հիվանդությունը չի սահմանափակվում միայն այդ տարածքով։ Կան շատ հետազոտություններ, որոնք նկարագրում են հիվանդության և HLA-B51 միջև կապը[26]: HLA-B51 ավելի հաճախ հանդիպում է Միջին Արևելքից դեպի Հարավ-արևելյան Սիբիրի տարածքում, ըստ որոշ հետազոտություններում B51-ի հանդիպման հաճախականությունը երեք անգամ ավելի բարձր է քան այլ պոպուլյացիաներում։ Ինչևէ, B51 չի հայտնաբերվում այն դեպքերում, երբ հիվանդության առաջացումը պայմանավորված է որոշակի SUMO4 գենի հետևանքով[27] և, բացի այդ ախտանիշները ավելի թեթև են, երբ առկա է HLA-B27 լեյկոցիտար հակածինը[28]։ Ներկայումս չկա հայտնաբերված հիվանդության առաջացման վարակային պատճառ, սական ցույց է տրված, որ S. sanguinis բակտերիաները ունեն համարժեք անտիգենություն[29]։

Բեխչետի հիվանդության ժամանակ, այն անոթաբորբը, որը առաջանում է ակնանյարդը սնուցող անոթում կարող է տեսողական նյարդի հարաճող ապաճման պատճառ լինել։ Տեսանյարդի սուր ապաճման հյուսվածքաբանական հետազոտությունը ցույց է տվել, որ տեսանյարդի աքսոնալ հատվածը փոխարինվել է ֆիբրոզային աստրոցիտներով առանց ցանցաթաղանթի փոփոխության։ Կենտրոնական նյարդային համակարգի ներգրավվումը Բեխչետի հիվանդության ժամանակ նպաստում է գանգուղեղային գերճնշման առաջացման, որը հիմնակնում կապված է սինուսների կարծրենու թրոմբներով խցանման [15] և տեսանյարդի երկրորդային ատրոֆիայի հետ։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չկա սպեցիֆիկ կամ բնորոշ թեստ կամ տեխնիկա, որի շնորհիվ հնարավոր լինի ախտորոշել հիվանդությունը, սակայն Միջազգային աշխատանքային խմբի կողմից սահմանված ախտորոշիչ չափանիշները ունեն բարձր զգայունություն և սպեցիֆիկություն[13][30]։ Բեխչետի հիվանդության ժամանակ առաջացող ախտահարումները, ինպիսին է օրինակ բերանի խողային վերքը, նման է Հերպեսի վիրուսի կողմից առաջացող շրթունքի բորբոքային ախտահարմանը, որի պատճառով նախքան հիվանդությունը ախտորոշելը պետք է կատարվի տարբերակիչ ախտորոշում այլ բոլոր հաճախ հանդիպող պատճառներից։

Եթե հիվանդի մոտ նկատվում է տեսողության և գունային տեսողության սուր անկում, որը ասոցացվում է բերանի խոռոչի մկանալորձաթաղանթային վերքերի հետ, ապա պետք է կասկածել նաև տեսանյարդի ատրոֆիա։ Սա կարևոր է Բեխչետի հիվանդության ժամանակ հատուկ աչքի համար գործելակերպ սկելու նպատակով։ Բեխչետի հիվանդության ախտորոշումը հիմնվում է կլինիկական նշանների՝ բերանի և սեռական օրգանների խոցերի, մաշկի բնորոշ ախտահարումների ( ինչպիսին է հանգուցավոր մաշկաբորբը), ակնեն, ֆոլիկուլիտը, աչքի բորբոքային ախտահարումները և դրական պատերջի թեստը։ Բորբոքային ցուցանիշները ինչպիսին են Էրիթրոցիտների նստեցման արագույունը կամ Ց ռեակտիվ սպիտակուցը կարող են լինել բարձր։ Տեսողության ստուգումը ներառում է ճեղքալույսի օգտագործումը, տեսողական կոհերենտային տոմոգրաֆիայի օգտագործումը (նյարդի վիճակը գնահատելու նպատակով), վիզուալ/տեսողական դաշտի սուգումը, ակնահատակի զննումը, որպեսզի ժամանակին հայտնաբերվի տեսողական դիսկի ատրոֆիան և ցանցաթաղանթի հիվանդությունը, հատակի անգիոգրաֆիան, տեսողական պոտեցիալների գնահատումը, որը կարող է լինել նվազած։ Որոշ հիվանդների մոտ կարող է ախտորոշման նպատակով կիրառվի նաև Մագնիսառեզոնանսային շերտագրություն։ Ողնուղեղային հեղուկի հետազոտության արդյունքը կարող է ներկայանալ բարձր սպիտակուցների առկայությամբ՝ պլեոցիտոզով կամ առանց դրա։ Անոթագրությունը կարող է կիրառվել սինուսների կարծր թաղանթի թրոմբոզով խցանումը հայտնաբերելու նպատաով։

Ախտորոշիչ գործելակերպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մագնիսոռեզոնանսային անոթագրամով ներկայացված է ձախ սիգմոիդ և լայնաձիգ անոթների խցանումը

Ելնելով Միջազգային ուսումնական խմբի գործելակերպի, հիվանդի մոտ ախտորոշվում է Բեխչետի հիվանդություն[30], երբ նա ունի բերանի խոռոչի աֆթոզ խոցեր (ցանկացած ձևի, չափսի, կամ քանակի՝ ամենաքիչը երեք անգամ տասերկու ամսվա ընթացքում), և ստորև նշված մեծ չափանիշներից 2 կամ փոքր չափանիշներից 4-ը։

Մեծ չափանիշներ՝

Լինում են դեպքեր, երբ չնայած մշակված ախտանիշների հիվանդության ախտորոշելը ներկայացնում է դժվարություն։ Կան հատուկ մշակված ախտանիշներ և նշաններ, որոնք օգնում են բժիշկին ախտորոշման հարցում։

Փոքր չափանիշներ՝

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս բուժումը նպատակ ունի ախտանիշները թեթևացնել, նվազեցնել բորբոքումը, և կառավարել իմունային համակարգը։ Բեխչետի հիվանդության ժամանակ բերանի խոցերի բուժման հետ կապված բարձր որակի ապացուցողական տվյալները աղքատ են[31]։

Բարձր չափաբաժնով կորտիկոստերոիդներով թերապիան հաճախ կիրառվում է ծանր ախտահարումների ժամանակ[32]։ Հակա-ՈՒՆԳ-ով բուժումը, ինչպիսին է Ինֆլիքսիմաբը, ցույց է տրվել բարձր արդյունավետություն ուվեիտի բուժման հարցում[33][34]։ Մեկ այլ հակա-ՈւՆԳ դեղորայք՝ էտաներցեպտը, կիրառվում է հիմնականում մաշկի և լորձաթաղանթների բորբոքումների ժամանակ[35]։

Ինտերֆերոն ալֆա-2ա դեղորայքը կարող է լինել արդյունավետ այլընտրանքային բուժում, մասնավորապես սեռական կամ բերանացի խոցերի համար[36], ինչպես նաև աչքի բորբոքումների համար[37]։ Ազատրիոպրինը, երբ օգտագործվում է ինտերֆերոն ալֆա -2բ դեղորայքի հետ, ցույց է տալիս բարձր արդյունավետություն[38]։ Կոլխիցինը նույնպես ունի արդյունավետություն որոշ սեռական խոցերի, հանգուցավոր մաշկաբորբի, արթրիտների բուժման հարցում[39]։

Թալիդոմիդը նույնպես օգտագործվել է, որպես իմունճնշիչ դեղորայք[40]։ Դապսոնը և Ռեբամիպիդը փոքր հետազոտություններում, ցույց են տվել, որ ունեն արդյունավետություն մկանալորձաթաղանթային բորբոքումների ժամանակ[41][42]։

Ելնելով հանդիպման նվազ հաճախականությունից, Բեխչետի հիվանդության ժամանակ հանդիպող ակնանյարդի ապաճման բուժման մասին բավարար տվյալներ չկան։ Վաղ հայտնաբերումը և վաղ սկսվող բուժումը կարևորվում է։ Ցիկլոսպորինի, հարակնային տրիամցինոլոնի և ներերակային մետիլպրեդնիզոլոնի (որը հետագայում փոխարինվում է բերանացի պրեդնիզոլոնով) օգտագործումը ցույց է տվել արդյունավետություն ակնանյարդի ապաճումը կանխարգելելու հարցում, սակայն ավելի հաճախ տեսողության կորուստը կանխել հնարավոր չի լինում[43]։ Իմունաճնշիչները ինչպիսին են ինտերֆերոն ալֆա և ուռուցքի նեկրոզացնող գործոնի անտագոնիստները կարող են որոշակիորեն ամոքել Բեխչետի հիվանդության ախտանիշները, սակայն դրանք ամբողջովին չեն բուժում։ Եթե ախտահարումը սահմանափակվել է միայն աչքի առաջային խցիկներով, ապա ելքը ավելի բարենպաստ է, քան այն դեպքերում, երբ ախտահարումը ընդգրկել է աչքի հետին խցիկները, մասնավորապես ակնանյարդի ախտահարումը։ Վերջինիս դեպքում ելքը ավելի անբարենպաստ է։ Ակնանյարդի երկրոդային ախտահարումը հաճախ անդարձելի է։ Այն իրավիճակներում, երբ առկա է ներգանգային գերճնշում, իմունաճնշիչ դեղորայքի և կորտիկոստերոիդների օգտագործմանը զուգահեռ լինում է անհրաժեշտություն ողնուղեղային պունցիայի կամ վիրահատական միջամտության անցկացման։

Ներերակային իմունոգլոբուլին G կարող է օգտագործվել ծանր ախտահարումների [44] կամ բարդացած դեպքերի համար[45][46]։

Վիրահատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեխչետի հիվանդության ժամանակ անոթային ախտահարումների վիրահատական միջամտությունները ունեն բազմաթիվ խոչընդոտներ, ելնելով այն հանգամանքից, որ անոթը սնուցող անոթներում խցանող էնդարտերիտի հետևանքով առաջանում է անոթի միջին շերտի հաստացում և էլաստիկ թելերի առանձնացում։ Այդ պատճառով, անոթային բերանակցումների շրջանում կեղծ լայնացումների հավանականությունը մեծ է։ Կեղծ անևրիզմատիկ լայնացումներ կարող են առաջանալ նաև անգիոգրաֆիայի ժամանակ արված պունկցիայի տեղում կամ էնդովասկուլյար բուժման ընթացքում։ Հետագայում կարող են առաջանալ անոթների վաղ նեղացումներ[20]։

Վերոնշյալը հաշվի առնելով, խորհուրդ չի տրվում ինվազիվ բուժում անցկացնել սուր և ակտիվ բորբոքային պորցեսների ակտիվ փուլի ժամանակ։ Հիվանդության ակտիվության գնահատումը որոշվում է ելնելով ախտանիշների կրկնումից և հետևյալ ցուցանիշների ակտիվության բարձրացումից՝ ԷՆԱ (էրիթրոցիտների նստեցման արագություն) և Ց ռեակտիվ սպիտակուց[20]։

Ներանոթային (էնդովասկուլյար) բուժումը կարող է լինել ավելի արդյունավետ և այլընտրանքային բաց վիրահատության նկատմամբ։ Այն ընթանում է ավելի քիչ հետվիրահատական բարդություններով, ավելի արագ վերականգման ժամանակով, նվազ ինտեսիվ հսկողություն է պահանջում, և այս ամենին զուգահեռ ապահովվում է բաց վիրահատությանը համարժեք բժշկական օգնություն։ Չնայած այս ամենին, Բեխչետի հիվանդության ժամանակակ էնդովասկուլյար բուժման մեթոդը դեռ գտնվում է հետազոտությունների փուլում[20]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հիվանդությունը հազվադեպ է հանդիպում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Աֆրիկայում և Հարավային Ամերիկայում, բայց հանդիպում է հաճախ Միջին արևելքում և Ասիայում, որը խոսում է հիվանդության հավանական էնդեմիկ ծագման մասին արևադարձային տարածքներում[47]։ Կան վարկածներ, որոնք ենթադրում են, որ նախկինում այդ տարածքների բնակիչները ունեցել են կոնտակտ մահացու վարակների հետ, որի հետևանքով ձևավորվել է գենետիկ փոփոխություններ, ինչը բերել է Բեխչետի հիվանդության զարգացմանը տվյալ տարածաշրջաններում[48]։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում․000-20․000 բնակիչների մոտ ախտորոշել է այս հիվանդությունը։ Մեծ Բրիտանիայում հանդիպման հաճախականությունը, ըտս րտականության տվյալների, 1100․000 է[49]։ Ընդհանուր, տղամարդիկ հիվանդանում են ավելի հաճախ քան կանայք[50]։

Համաճարակաբանական հետազոտություններից մեկում ներկայացված է, որ հիվանդների 56 տոկոսի մոտ, ովքեր տառապում են Բեխչետի հիվանդությամբ, զարգացնում են ակնանյարդի ախտահարում մինչը 3 տարեկանը[51]։ Ակնանյարդի ընդգրկումը պրոցեսի մեջ և որպես Բեխչետի հիվանդության առաջին դրսևորում դիտվում է 8․6 տոկոս հիվանդների մոտ[51]։ Ըստ հետազոտության տվյալների, ակնային Բեխչետի հիվանդության ժամանակ տեսանյարդի ընգրկումը հանդիպում է հազվադեխպ։ Այն Բեխչետի հիվանդույութն ունեցեող անհատների մոտ, ովքեր ունեն նաև աչքի ախտահարում, ակնահատակի դիտման ժամանակ տեսանյարդի ապաճում լնում է հիվանդների 17․9 տոկոսի մոտ, իսկ տեսանյարդի դիսկի վնասում 7․4 տոկոսի մոտ։ Այլ դեպքերում, հատակի դիտման ժամանակ նկատվում է անոթների շերտազատում(23 .7%)[16], ցանցաթաղանթի արյունազեղում(9% )[16], մկանային այտուց(11 .3%)[16], ծիածանաթաղանթի երակային ճյուղի խցանում(5. 8%),[16], ծիածանաթաղանթի այտուց(6. 6%)[16]։ Ցույց է տրվել, որ Բեխչետի հիվանդությամբ տառապողների մոտ տեսողության կորկուստի պատճառ 54 տոկոս հիվանդների մոտ եղել է տեսանյարդի ապաճումը[16]։

Հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը մեծանում է հյուսիսից հարավ ուղղությամբ։ Ապացուցված է, որ հիվանդությունը ավելի ծանր է ընթանում այն դեպքերում, երբ հիվանդը երիտասարդ է, սկզբը եղել է աչքի և աղեստամոքսային համակարգի ախտահարումով[52]։

Հղիություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ Բեխչետի հիվանդությունը չի պատկանում հղիության ընթացքում առաջացող հիվանդություններին, ապա, ըստ գրականության տվյալների հղիությունը չի վատացնի հիվանդության ընթացքը, ինչպես նաև, հնարավոր է որոշ վիճակների բարելավում[53][54]։ Սակայն, նկարագրվում են կլինիկական ընթացքի տարբեր դրսևորումներ տարբեր հղիների մոտ, և անգամ նույն հղիի տարբեր հղիությունների ժամանակ[53]։ Մյուս կողմից, հատկանշական է այն, որ Բեխչետի հիվանդությունը մեծացնում է հղիության ընթացքում առաջացող բարդությունների հավանականությունը, վիժման վտանգը, և ոչ պլանային կեսարյան ծննդալուծման հավանականությունը[54]։

Բեխչետի հիվանդությունը կարող է առաջացնել տղամարդու անպտղություն։ Այն առաջանում է որոշ դեպքերում հիվանդության հետևանքով, որոշ դեպքերում դեղորայքի, ինչպիսին է Կոլխիցինը, բացասակն ազդեղությունների հետևանքով։ Կոլխիցինը հայտնի է, որ իջեցնում է սպերմատոզոիդների քանակը[55]

Պատմական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության առաջին նկարագրությունը առաջին պաշտոնական նկարագրություն տրվել է Հ․ Պլանների և Ֆ․ Րեմենովսկիի կողմից։ Նրանք հիվանդությունը նկարագրել են Դերմատոլոգիայի և Սիֆիլիսի մասին հրատարակությունթում (Archiv für Dermatologie und Syphilis), որը տպագրվել է 1992 թվականին[56]։ Բեխչետի հիվանդությունը ստացել է իր անցանումը թուրք մաշկաբան Հուլուսի Բեխչետի անունից։ Նա եղել է առաջին գիտնականը, ով նկարագրել է հիվանդության հիմնական երեք ախտանիշները իր հիվանդի մոտ։ Նա իր հետազոտությունների արդյունքները հրապարակել է Մաշկի և սեռական օրգանների հիվանդություններ գրքում 1936 թվականին[56][57]։ Հիվանդության անվանումը (Morbus Behçet) 1947 թվականին ֆորմալ կերպով որդեգրվել է Ժնևում տեղի ունեցած Մաշկաբանության միջազգային կոնգրեսի ընթացքում։ Հիվանդության նշանները և ախտանշանները նկարագրվել են Հիպոկրատեսի կողմից 5-րդ դարում ՄԹԱ իր Էպիդեմիոն գրքում[58]։

Որոշ աղբյուրներ օգտագործում են Ադամանտիդիասի համախտանիշ կամ Ադամանտիդիաս-Բեխչետի համախտանիշ, ի պատիվ Բենեդիկտոս Ադամանտիդիասի կատարած աշխատանքի[59]։ Ինչևէ, ներկայումս Առողջապահության միջազգային կազմակերպությունը ՀՄԴ-10 կետում հիվանդությունը ներկայացրել է որպես Բեխչետի հիվանդություն։ 1991 թվականին, Սաուդյան Արաբիայում, բժիշկները նկարագրել են նեյրո Բեխչետ հիվանդությունը[60], որի դեպքում Բեխչետի հիվանդությունը ընթանում է ԿՆՀ ախտահարումով, և այն համարվում է որպես ծանր ընթացքով հիվանդություն[61]։ Նեյրոբեխչետի առաջացման մեխանիզմը կամ իմունմիջնորդված է կամ թրոմբով անոթի խցանման հետևանքով[62]։ Տերմինը առաջին անգամ հիշատակվել է 1990 թվականին[63]։

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 http://www.worldcat.org/title/rheumatology-medical-knowledge-self-assessment-program-mksap-15/oclc/818341134&referer=brief_results
  5. 5,0 5,1 5,2 INTERNATIONALSTUDYGROUPFORBEHC Criteria for diagnosis of Behcet's disease // Lancet / R. HortonElsevier, 1990. — Vol. 335, Iss. 8697. — ISSN 0140-6736; 1474-547Xdoi:10.1016/0140-6736(90)92643-V
  6. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3074751/
  7. P Kaklamanis, Sfikakis P. P., Theodossiadis P. G. et al. Effect of infliximab on sight-threatening panuveitis in Behçet's disease. // Lancet / R. HortonElsevier, 2001. — Vol. 358, Iss. 9278. — P. 295–296. — ISSN 0140-6736; 1474-547Xdoi:10.1016/S0140-6736(01)05497-6
  8. Yilmaz E. Interferon alfa-2a in the treatment of Behçet disease: a randomized placebo-controlled and double-blind study. // JAMA DermatologyAmerican Medical Association, 2002. — Vol. 138, Iss. 4. — P. 467–471. — ISSN 0003-987X; 1538-3652doi:10.1001/ARCHDERM.138.4.467
  9. I Kötter Human recombinant interferon alfa-2a for the treatment of Behçet's disease with sight threatening posterior or panuveitis // Br. J. Ophthalmol.BMJ, 2003. — Vol. 87, Iss. 4. — P. 423–31. — ISSN 0007-1161; 1468-2079doi:10.1136/BJO.87.4.423
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 «Behçet's Syndrome»։ NORD (National Organization for Rare Disorders)։ 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 11 February 2017-ին։ Վերցված է 29 May 2017 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 11,8 Fleming Ray (November 2014)։ «Fast Facts About Behçet's Disease»։ www.niams.nih.gov (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից 13 May 2017-ին։ Վերցված է 29 May 2017 
  12. Ball Gene V., Fessler Barri J., Jr Bridges (2014)։ Oxford Textbook of Vasculitis (անգլերեն) (3 ed.)։ OUP Oxford։ էջ 491։ ISBN 9780191667022։ Արխիվացված օրիգինալից 10 September 2017-ին 
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 Bolster MB (2009)։ MKSAP 15 Medical Knowledge Self-assessment Program: Rheumatology։ Philadelphia, Pa: American College of Physicians։ ISBN 1-934465-30-5 
  14. Eye (7 January 2011)։ «Access : A case of anterior ischemic optic neuropathy associated with Behçet's disease : Eye»։ Nature.com։ Արխիվացված օրիգինալից 29 July 2011-ին։ Վերցված է 3 August 2011 
  15. 15,0 15,1 «Dural sinus thrombosis in Behçet's disease--a case report»։ Jpn. J. Ophthalmol. 38 (4): 411–6։ 1994։ PMID 7723211 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 «Posterior segment involvement in ocular Behçet's disease»։ Eur J Ophthalmol 12 (5): 424–31։ 2002։ PMID 12474927 
  17. «Optic neuropathy in Behçet's disease»։ J Clin Neuroophthalmol 9 (4): 277–80։ December 1989։ PMID 2531168 
  18. 18,0 18,1 18,2 Hatemi G, Seyahi E, Fresko I, Hamuryudan V (2012) Behçet's syndrome: a critical digest of the recent literature. Clin Exp Rheumatol
  19. Adam C. Ring։ Steven S. Agabegi, Elizabeth Agabegi, eds.։ Step-up to medicine (3rd ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 266։ ISBN 978-1-60913-360-3 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Genadiev Genadi Georgiev, Mortola Lorenzo, Arzedi Roberta, Deiana Giuseppe, Spanu Francesco, Camparini Stefano (2017)։ Surgical Treatment of Angio‐Behçet (անգլերեն)։ InTech։ doi:10.5772/intechopen.68664։ Արխիվացված օրիգինալից 10 July 2017-ին 
  21. «Behcet Disease: Overview – eMedicine Dermatology»։ Արխիվացված օրիգինալից 16 February 2009-ին։ Վերցված է 28 March 2009 
  22. Direskeneli H. (2013)։ «Innate and Adaptive Responses to Heat Shock Proteins in Behcet's Disease»։ Genetics Research International 2013։ ISSN 2090-3154։ PMC 3893747։ PMID 24490075։ doi:10.1155/2013/249157 
  23. Tanaka T., Yamakawa N., Koike N., Suzuki J., Mizuno F., Usui M. (June 1999)։ «Behçet's disease and antibody titers to various heat-shock protein 60s»։ Ocular Immunology and Inflammation 7 (2): 69–74։ ISSN 0927-3948։ PMID 10420201։ doi:10.1076/ocii.7.2.69.4018 
  24. «Genome-wide association study identifies GIMAP as a novel susceptibility locus for Behcet's disease.»։ Annals of the Rheumatic Diseases 72 (9): 1510–6։ 1 September 2013։ PMID 23041938։ doi:10.1136/annrheumdis-2011-200288 
  25. «Close association of HLA-Bw51 with Behçet's disease»։ Arch. Ophthalmol. 100 (9): 1455–8։ September 1982։ PMID 6956266։ doi:10.1001/archopht.1982.01030040433013 
  26. «The genetics of Adamantiades–Behcet's disease»։ Semin Ophthalmol 23 (1): 73–9։ 2008։ PMID 18214795։ doi:10.1080/08820530701745264 
  27. «SUMO4 gene polymorphisms in Chinese Han patients with Behcet's disease»։ Clin. Immunol. 129 (1): 170–5։ October 2008։ PMID 18657476։ doi:10.1016/j.clim.2008.06.006 
  28. «Human leukocyte antigen B27 and B51 double-positive Behçet uveitis»։ Arch. Ophthalmol. 125 (10): 1375–80։ October 2007։ PMID 17923546։ doi:10.1001/archopht.125.10.1375 
  29. «Role of IL-12B promoter polymorphism in Adamantiades-Behcet's disease susceptibility: An involvement of Th1 immunoreactivity against Streptococcus Sanguinis antigen»։ J. Invest. Dermatol. 126 (7): 1534–40։ July 2006։ PMID 16514412։ doi:10.1038/sj.jid.5700203 
  30. 30,0 30,1 International Study Group for Behçet's Disease (May 1990)։ «Criteria for diagnosis of Behçet's disease»։ Lancet 335 (8697): 1078–80։ PMID 1970380։ doi:10.1016/0140-6736(90)92643-V 
  31. «Interventions for the management of oral ulcers in Behçet's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 9 (9): CD011018։ 25 September 2014։ PMID 25254615։ doi:10.1002/14651858.CD011018.pub2 
  32. CMDT (Current Medical Diagnosis & Treatment) 2007, Chapter 20, page 872
  33. «Effect of infliximab on sight-threatening panuveitis in Behcet's disease»։ Lancet 358 (9278): 295–6։ 2001։ PMID 11498218։ doi:10.1016/S0140-6736(01)05497-6 
  34. Sfikakis PP (2002)։ «Behçet's disease: a new target for anti-tumour necrosis factor treatment»։ Ann Rheum Dis։ 61 Suppl 2 (Suppl 2): ii51–3։ PMC 1766720։ PMID 12379622։ doi:10.1136/ard.61.suppl_2.ii51 
  35. «Short-term trial of etanercept in Behcet's disease: a double blind, placebo controlled study»։ J Rheumatol 32 (1): 98–105։ 2005։ PMID 15630733 
  36. «Interferon alfa-2a in the treatment of Behcet disease: a randomized placebo-controlled and double-blind study»։ Arch Dermatol 138 (4): 467–71։ 2002։ PMID 11939808։ doi:10.1001/archderm.138.4.467 
  37. «Human recombinant interferon alpha-2a for the treatment of Behçet's disease with sight-threatening posterior or panuveitis»։ Br J Ophthalmol 87 (4): 423–31։ 2003։ PMC 1771623։ PMID 12642304։ doi:10.1136/bjo.87.4.423 
  38. «Interferon alpha combined with azathioprine for the uveitis of Behcet's disease: an open study»։ Isr Med Assoc J 4 (11 Suppl): 928–30։ 2002։ PMID 12455182 
  39. «A double-blind trial of colchicine in Behcet's syndrome»։ Arthritis Rheum 44 (11): 2686–92։ 2001։ PMID 11710724։ doi:10.1002/1529-0131(200111)44:11<2686::AID-ART448>3.0.CO;2-H 
  40. «Thalidomide in the treatment of the mucocutaneous lesions of the Behcet syndrome. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial»։ Ann Intern Med 128 (6): 443–50։ 1998։ PMID 9499327։ doi:10.7326/0003-4819-128-6-199803150-00004 
  41. «Efficacy of rebamipide as adjunctive therapy in the treatment of recurrent oral aphthous ulcers in patients with Behcet's disease: a randomised, double-blind, placebo-controlled study»։ Drugs in R&D 4 (1): 19–28։ 2003։ PMID 12568631։ doi:10.2165/00126839-200304010-00002 
  42. «Dapsone in Behcet's disease: a double-blind, placebo-controlled, cross-over study»։ J Dermatol 29 (5): 267–79։ 2002։ PMID 12081158։ doi:10.1111/j.1346-8138.2002.tb00263.x 
  43. «Acute optic neuropathy in patients with Behçet's disease. Report of two cases»։ Ophthalmologica 220 (6): 400–5։ 2006։ PMID 17095888։ doi:10.1159/000095869 
  44. «Intravenous immunoglobulin therapy for resistant ocular Behçet's disease»։ Br J Ophthalmol 85 (11): 1287–8։ November 2001։ PMC 1723778։ PMID 11673289։ doi:10.1136/bjo.85.11.1287 
  45. «Optimal use of ivig in a patient with Behçet syndrome and common variable immunodeficiency»։ Ann. Allergy Asthma Immunol. 109 (1): 84։ July 2012։ PMID 22727170։ doi:10.1016/j.anai.2012.05.014 
  46. Beales IL (December 1998)։ «Gastrointestinal involvement in Behçet's syndrome»։ Am. J. Gastroenterol. 93 (12): 2633։ PMID 9860455։ doi:10.1111/j.1572-0241.1998.02633.x 
  47. «Behcet's Syndrome: MedlinePlus»։ nih.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 4 July 2016-ին։ Վերցված է 19 September 2016 
  48. Piga M, Mathieu A (2014)։ «The origin of Behçet's disease geoepidemiology: possible role of a dual microbial-driven genetic selection.»։ Clinical and experimental rheumatology 32 (4 Suppl 84): S123–9։ PMID 24447390 
  49. Choices N. H. S.։ «Behçet's disease – NHS Choices»։ www.nhs.uk։ Արխիվացված օրիգինալից 3 March 2016-ին։ Վերցված է 19 September 2016 
  50. «Number VII Behçet's disease (Adamantiades syndrome)»։ Oral Dis 12 (2): 78–84։ March 2006։ PMID 16476027։ doi:10.1111/j.1601-0825.2005.01144.x 
  51. 51,0 51,1 «Ocular involvement in Adamantiades-Behçet's disease in Berlin, Germany»։ Graefes Arch. Clin. Exp. Ophthalmol. 247 (5): 661–6։ May 2009։ PMID 18982344։ doi:10.1007/s00417-008-0983-4 
  52. «Behçet's syndrome: a critical digest of the 2012–2013 literature»։ Clin Exp Rheumatol 31 (3 Suppl 77): 108–117։ 2013։ PMID 24064024 
  53. 53,0 53,1 «The clinical course of Behçet's disease in pregnancy: A retrospective analysis and review of the literature»։ The Journal of dermatology 30 (7): 499–502։ 2003։ PMID 12928538։ doi:10.1111/j.1346-8138.2003.tb00423.x 
  54. 54,0 54,1 «Behcet's disease and pregnancy»։ Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica 84 (10): 939–944։ 2005։ PMID 16167908։ doi:10.1111/j.0001-6349.2005.00761.x 
  55. Behçet's disease – Treatment Archived 5 April 2014 at the Wayback Machine. from National Health Service. Page last reviewed: 22 August 2012
  56. 56,0 56,1 Կաղապար:WhoNamedIt
  57. Behçet H (1937)։ «Über rezidivierende, aphtöse, durch ein Virus verursachte Geschwüre am Mund, am Auge und an den Genitalien»։ Dermatologische Wochenschrift, Hamburg 105 (36): 1152–1163  Reproduced in «Behçet's disease»։ Grand Rounds 11: L1–L2։ 2011։ doi:10.1102/1470-5206.2011.L001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 January 2012-ին 
  58. «Behçet's disease: from Hippocrates to the third millennium»։ Br J Ophthalmol 87 (9): 1175–83։ 29 April 2003։ PMC 1771837։ PMID 12928293։ doi:10.1136/bjo.87.9.1175 
  59. B. Adamandiades. Sur un cas d'iritis à hypopyon récidivant. Annales d'oculistique, Paris, 1931, 168: 271–278.
  60. Malhotra Ravi (2004)։ «Saudi Arabia»։ Practical Neurology 4 (3): 184–185։ doi:10.1111/j.1474-7766.2004.03-225.x 
  61. Saleem S (2005)։ «Neuro-Behçet's Disease: NBD»։ Neurographics 4 (2): 1։ Արխիվացված օրիգինալից 16 March 2008-ին 
  62. «Neuro-Behçet's disease: epidemiology, clinical characteristics, and management»։ Lancet Neurol 8 (2): 192–204։ February 2009։ PMID 19161910։ doi:10.1016/S1474-4422(09)70015-8 
  63. «Neuro-Behçet's disease: report of three cases with a review of the literature»։ Gaoxiong Yi Xue Ke Xue Za Zhi 6 (3): 155–62։ March 1990։ PMID 2188002 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]