Գլխացավ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գլխացավ
Cruikshank - The Head Ache.png
Տեսակ ախտանիշ
Ենթադաս նյարդաբանական խանգարում և ցավ
Բուն պատճառ C34661
Բժշկական մասնագիտություն նյարդաբանություն
ՀՄԴ-9 339 և 784.0
ՀՄԴ-10 R51
MeSHID D006261 և D020773
NCI Thesaurus C34661
Headaches Վիքիպահեստում

Գլխացավը գլխի և/կամ պարանոցի շրջանում ցավի զգացողության առկայությունն է։ Այն հանդիպում է միգրենի (սուր, բաբախող ցավ), լարվածության գլխացավի և փնջային գլխացավերի և այլ տեսակների ժամանակ[1]։ Հաճախակի գլխացավերը կարող են բացասական ազդեցություն ունենալ միջանձնային հարաբերությունների և աշխատունակության վրա[1]։ Ծանր ընթացք ունեցող գլխացավերի դեպքում մեծ է նաև դեպրեսիայի առաջացման ռիսկը[1]։

Գլխացավեր կարող են առաջանալ բազմաթիվ պատճառներից, որոնք կառող են լինել և՛ լուրջ, և՛ ոչ այնքան։ Կան գլխացավերի տարբեր դասակարգումներ։ Առավել տարածված և ընդունված է Գլխացավի միջազգային ասոցիացիայի դասակարգումը։ Գլխացավի պատճառ կարող են հանդիսանալ հոգնածությունը, քնի սահմանափակումը, սթրեսը, տարբեր դեղորայքներ, թմրանյութեր, ինֆեկցիաներ, աղմուկը, մրսածությունը, գլխի վնասվածքները, շատ սառը սննդի կամ հեղուկների կտրուկ ընդունումը, մի շարք խնդիրներ՝ կապված ատամների կամ քթի հարակից խոռոչների հետ։

Գլխացավի բուժումը կախված է դրա հիմքում ընկած պատճառից, սակայն հիմնականում ընդգրկում է ցավազրկող դեղամիջոցներ։ Գլխացավերը ֆիզիկական դիսկոմֆորտ առաջացնող պատճառներից ամենահաճախ հանդիպողն են։

Չափահաս բնակչության մոտ կեսը վերջին մեկ տարվա ընթացքում ունենում է գոնե մեկ գլխացավի դրվագ[1]։ Լարվածության գլխացավերը ամենատարածվածն են, որոնք ընդգրկում են մոտ 1.6 միլիարդ բնակչություն (երկրի բնակչության 21.8%)։ Երկրորդ տեղում միգրենն է՝ 848 միլիոն (11,7%) բնակչությամբ[2]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն գլխացավերի ավելի քան 200 տեսակ։ Դրանց մի մասը հարաբերականորեն անվնաս են, մյուսները՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում բուժում պահանջող։ Գլխացավի նկարագրությունը և նյարդաբանական զննման ժամանակ հայտնաբերված նշանները հուշում են, թե արդյոք լրացուցիչ հետազոտությունների կարիք կա, և որն է լավագույն բուժման տարբերակը[3]։

Առաջնային և երկրորդային գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբերում ենք «առաջնային» և «երկրորդային» գլխացավեր և «գանգուղեղային ցավոտ նեյրոպաթիաներ, այլ դիմային ցավեր և գլխացավեր»[4][5]։ Առաջնային գլխացավերը բարորակ ընթացք ունեն և այլ հիվանդության կամ կառուցվածքային շեղումների հետևանք չեն։ Օրիանակ՝ միգրենը հանդիսանում է առաջնային գլխացավ։ Չնայած առաջնային գլխացավերը կարող են արտայատվել ամենօրյա ցավերով և տկարությամբ, դրանք վնասակար չեն։ Երկրորդային գլխացավերի հիմքում ընկած է որևէ առաջնային հիվանդություն, ինչպիսիք են վարակները, գլխի վնասվածքները, անոթային հիվանդությունները, արյունազեղումները կամ ուռուցքները։ Երկրորդային գլխացավերը կարող են լինել ինչպես անվնաս, այնպես էլ բավական վտանգավոր։ Որոշակի «կարմիր դրոշակներ» կամ նախազգուշացնող նշաններ կարող են հուշել երկրորդային գլխացավերի վտանգավորության մասին[6]։

Առաջնային գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխացավերի 90%-ը առաջնային են։ Առաջնային գլխացավերը առավել հաճախ առաջին անգամ լինում են 20-40 տարեկան հասակում[7]։ Առաջնային գլխացավերի առավել հաճախ հանդիպող տեսակներն են միգրենը և լարվածության գլխացավը[7]։ Դրանք միմյանցից տարբերվում են ցավի բնորոշիչներով։

  • Տիպիկ միգրենին բնորոշ է միակողմանի ուժեղ բաբախող գլխացավ, սրտխառնոց, ֆոտոֆոբիա (լուսավախություն) և ֆոնոֆոբիա (ձայնավախություն)։
  • Լարվածության գլխացավերին բնորոշ է գլխի ոչ բաբախող, «գոտենման», երկկողմանի ճնշման զգացում, որը չի ուղեկցվում այլ ախտանիշներով[8]։ Մյուս՝ առավել հազվադեպ հանդիպող առաջնային գլխացավերի տեսակներն են[6].
  • Տրիգեմինալ վեգետատիվ գլխացավեր - այս խմբին բնորոշ հատկանիշ է կայունությունը ցավազրկողների նկատմամբ և ցավերի թեթևացումը ինդոմետացին ընդունելիս։ Այս խմբի մեջ ներառված են.
    • փնջային գլխացավեր: խիստ ուժեղ գլխացավերի կարճատև դրվագներ (15–180 րոպե), սովորաբար մեկ աչքի շուրջ տեղակայված, ուղեկցվող վեգետատիվ նշաններով (փսխում, աչքերի կարմրություն, քթի փակվածություն), որը առաջանում է ամեն օր նույն ժամին։ Կլաստերային գլխացավերը կարող են բուժվել տրիպտաններով և կանխարգելվել պրեդնեզոլոնով, էրգոտամինով կամ լիթիումով։
    • Պարոքսիզմալ հեմիկրանի
    • Միակողմանի կարճատև նևրալգիանման գլխացավերի գրոհներ (SUNCT, SUNA)
    • այլ հազվադեպ հանդիպող տեսակներ
  • Այլ առաջնային գլխացավեր

Երկրորդային գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխացավերի պատճառ կարող են հանդիսանալ գլխի կամ պարանոցի շրջանում այլ հիվանդություններ։ Դրանց մի մասը առանձնապես վտանգավոր չեն, օրինակ՝ պարանոցային գլխացավերը (ցավը առաջանում է պարանոցի մկաններում)։ Դեղորայքային գերդոզավորումը նույպես կարող է բերել գլխացավերի, հատկապես ցավազրկողների առատ երկարատև ընդունումը, հակադարձորեն կարող է բերել գլխացավերի ուժեղացման[3]։

Երկրորդային գլխացավերի տեսակներն են.

  • Վնասվածքային
  • Անոթային
  • Ոչ անոթային ներգանգային հիվանդություններից
  • Տարբեր նյութերի (դեղորայք, թմրանյութեր և այլն) չարաշահումից կամ կտրուկ հանումից
  • Վարակային
  • Հոմեոստազի խանգարումներից
  • Գլխի և պարանոցի շրջանում գտնվող այլ ստրուկտուրաների վնասումից (աչքեր, քիթ, հարակից խոռոչներ, ատամներ և այլն)
  • Հոգեբուժական

Առավել վտանգավոր երկրորդային գլխացավերի թվին են դասվում[6].

  • Մենինգիտ՝ գլխուղեղի թաղանթերի բորբոքումը, որն ուղեկցվում է ջերմությամբ և մենինգեալ նշաններով (օրինակ՝ պարանոցային կարկամություն)
  • Ներգանգային արյունազեղումներ
  • Ենթաոստայնային արյունազեղումներ (սուր, ուժգին գլխացավ, պարանոցային կարկամություն առաց ջերմության)
  • Պատռված անևրիզմա, անգիոնևրեզ մալֆորմացիաներ, ներուղեղային արյունազեղումներ (միայն գլխացավ)
  • Գլխուղեղի ուռուցքներ - բութ ցավ, որը վատթարանում է լարվածության ժամանակ և փոփոխվում դիքից կախված։ Ուղեկցվում է սրտխառնոցով և փսխմամբ։ Հաճախ դրանք սկվում են գլխացավից մի քանի շաբաթ շուտ։
  • Քունքային արտերիտ (զարկերակաբորբ) - մեծահասակներին (70 տ. և ավել) բնորոշ զարկերակների բորբոքային հիվանդություն, որը ուղեկցվում է ջերմության բարձրացմամբ, գլխացավով, քաշի կորստով, ծամելու դժվարությամբ, ռևմատիկ պոլիմիալգիայով (բազմամկանացավ)։
  • Սուր փակ-անկյունային գլաուկոմա (ներակնային ճնշման բարձրացում) - գլխացավ, որը սկվում է ներակնային ցավով, մշուշոտ տեսողությամբ, սրտխառնոցով և փսխմամբ։ Զննման ժամանակ հայտնաբերվում է կարմրած աչքը և ֆիքսված միջին լայնության բիբը։
  • Հետցնցումային գլխացավ

Ստամոքս-աղիքային հիվանդությունները նույնպես կարող են բերել գլխացավերի առաջացման։ Օրինակ՝ հելիկոբակտերային վարակ, ցելիակիա, այլ գլուտենային անտանելիություններ, գրգռված աղու համախտանիշ, աղիների բորբոքային հիվանդություններ, ստամոքսի պարեզ, լյարդ-լեղապարկային խնդիրներ[9][10][11]։ Հիմնական հիվանդության բուժումը կարող է բերել գլխացավերի հետզարգացման կամ լիակատար ապաքինման[11]։

Գանգուղեղային ցավոտ նեյրոպաթիաներ, այլ դիմային ցավեր և գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս խմբի մեջ մտնում են գանգուղեղային և վերին պարանոցային նյարդերի վնասվածքների հետևանքով առաջացող գլխի և դեմքի շրջանի ցավերը, մի շարք այլ ցավային համախտանիշներ և չդասակարգված ու չպարզաբանված ցավեր։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղը ինքնին ընկալունակ չէ ցավի նկատմամբ, քանի որ այն չունի ցավային ընկալիչներ։ Այնուամենայնիվ, գլխի և պարանոցի որոշակի անատոմիական կառույցներ ունեն ցավային ընկալիչներ և դրանց շնորհիվ կարող են ընկալել ցավը։ Այդ կառույցներին են պատկանում արտագանգային զարկերակները, միջին ուղեղային զարկերակը, խոշոր տրամաչափի երակները, երակային ծոցերը, գանգուղեղային և ողնուղեղային նյարդերը, գլխի և պարանոցի մկանները, ուղեղաթաղանթները , ուղեղի մանգաղը ինչպես նաև ուղեղաբնի որոշակի հատվածները, աչքերը, ականջները, ատամները և բերանի խոռոչը[12][13]։ Նրբենու զարկերակները, ավելի հազվադեպ նաև նրբենու երակները կարող են ցավի առաջացման պատճառ լինել[6]։

Գլխացավը հաճախ կարող է առաջանալ ուղեղի թաղանթների և անոթների ձգումից կամ գրգռումից։ Ցավային ընկալիչները կարող են դրդվել նաև գլխի տրավմաներից ու ուռուցքներից։ Անոթային սպազմն, անոթների լայնացումն, ուղեղաթաղանթների բորբոքումն կամ վարակներն, ինչպես նաև մկանային ձգվածությունը կարող են դրդել ցավային ընկալիչներն ու ցավի առաջացման պատճառ դառնալ[13]։ Ցավային ընկալիչների դրդումը բերում է վերել նյարդաթելերով ազդակի փոխանցում դեպի ուղեղի նյարդային բջիջներ, որով նրանց հաղորդվում է մարմնի որևէ հատվածի վնասման մասին։

Առաջնային գլխացավերը ի տարբերություն երկրորդայինների շատ ավելի դժվար է հասկանալ։ Միգրենի, լարվածության և փնջային գլխացավերի առաջացման հստակ պատճառն անհայտ է։ Տարբեր ժամանակներում առաջարկվել են տարբեր տեսություններ, որոնցով փորձել են բացատրել ուղեղում առաջացող փոփոխությունները որոնք դառնում են գլխացավերի պատճառ։

Նախկինում համարվում էր, որ միգրենի առաջացման առաջնային պատճառը ուղեղային անոթների դիսֆունկցիան է[14]։ Անոթային տեսությունը առաջարկվել էր Վոլֆի կողմից 20-րդ դարում և համարում էր, որ միգրենի ժամանակ առաջացող աուրայի պատճառը ներգանգային անոթների սպազմն է (գլխի ներսում գտնվող անոթներ), իսկ գլխացավը՝ որպես այդպիսին առաջանում է արտագանգային անոթների (գլխից դուրս գտնվող անոթներ) լայնացման հետևանքով, քանզի նրանք լայնանալով բերում են հարակից նյարդերի ցավային ընկալիչների դրդման և ցավի առաջացման։ Անոթային տեսությունը ներկայումս այլևս չի ընդունվում[15][16]։ Հետազոտությունները ցույց են տվել որ միգրենոզ գլխացավերը չեն ուղեկցվում արտագանգային անոթների լայնացմամբ և միայն հազվադեպ կարող է լինել թույլ արտահայտված ներուղեղային անոթների լայնացում[17]։

Ներկայումս շատ մասնագետներ համարում են որ միգրենի առաջացման առաջնային պատճառը ներուղեղային նյարդերի դիսֆունկցիան է[15]։ Համարվում է, որ աուրան առաջանում է գլխուղեղի կեղևի նեյրոններում առաջացող բարձր ակտիվության հետևանքով, որը հայտնի է կեղևի տարածվող դեպրեսիա անվամբ[18]։ Որոշ մարդիկ համարում են որ գլխացավերն առաջանում են զգացողական նյարդերի ակտիվության բարձրացման պատճառով, որի հետևանքով ձերբազատվում է սերոտոնին միջնորդանյութը, որն էլ բերում է անոթների, ուղեղի թաղանթների բորբոքման, ինչպես նաև որոշ չափով անոթալայնացման։ Տրիպտանները, որոնք կիրառվում են միգրենի բուժման ժամանակ պաշարում են սերոտոնինային ռեցեպտորներն և բերում անոթանեղացման[19]։ Առանց գլխացավերի միգրեն ունեցող մարդիկ հիմնականում ունենում են ընտանեկան անամնեզ կամ այն կանայք են, ովքեր ունեն հորմոնալ փոփոխություններ, ընդունում են հակաբեղմնավորիչ հաբեր կամ ստանում են հորմոն փոխարինող թերապիա[20]։

Լարվածության գլխացավերն առաջանում են գլխի և պարանոցի մկանները նյարդավորող ծայրամասային նյարդերի դրդման հետևանքով[21]։

Փնջային գլխացավերի ժամանակ դիտվում է եռվորյակ նյարդի և հիպոթալամուսի գերակտիվացում, բայց հստակ պատճառն անհայտ է[22]։

Ախտորոշիչ չափանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխացավերի տարբերակիչ ախտորոշում
Չափանիշներ Լարվածության գլխացավեր Նոր առաջացող ամենօրյա կայուն գլխացավ (NDPH) Փնջային գլխացավեր Միգրեն
ցավի ուժգնություն միջինից չափավոր ուժի բութ գլխացավ ուժգին ցավ չափավորից ուժգին ցավ
նոպայի տևողություն տևողությունը 30 րոպեից մի քանի ժամ ամենաքիչը 4 ժամ տևող 30 րոպեից մինչև 3 ժամ 4 ժամից մինչև 3 օր
նոպաների հաճախություն 15 օրից մինչև 3 ամիս օրական բազմակի նոպաներ մի քանի ամիսների ընթացքում պարբերական կրկնումներ ամիսը մի քանի անգամից մինչև տարին մեկ անգամ
գլխացավի տեղակայումը սեղմող կամ ճնշող բնույթի գլխի շուրջը (գոտենման) միա- կամ երկ-կողմանի գլխացավ միակողմանի է, տեղակայված աչքի շուրջը կամ քունքային շրջանում առավել հաճախ միակողմանի, եչբեմն նաև երկկողմանի
ցավի բնութագիրը բութ, ճնշող, սեղմող կայուն ցավ սուր կամ ծակող բաբախող (պուլսացնող)
սրտխառնոց, փսխում բացակայում է խիստ բնորոշ է
աուրայի առկայություն ոչ ոչ բնորոշ է
այլ ախտանիշներ ոչ միշտ, թույլ արտահայտված գերզգայունություն լույսի և ձայինի նկատմամբ կակող է ուղեկցվել քթահոսությամբ, արցունքահոսությամբ և կախված կոպի ախտանիշով, առավել հաճախ միայն ցավի կողմում բարձր զգայունություն շարժման, լույսի և ձային նկատմամբ
զուգակցումը այլ գլխացավերի հետ կարող է ուժեղանալ պարացետամոլի և ՈՍՀԲԴ-ների երկարատև կիրառումից կարող է զուգակցել լարվածության գլխացավերի հետ[23]

Գլխացավերի մեծամասնությունը կարող են ախտորոշվել միայն հիվանդության պատմությամբ[6]։ Եթե պացիենտի ներկայացրած ախտանիշները վտանգավոր են թվում, ապա կարող է լրացուցիչ հետազոտությունների կարիք առաջանալ, օրինակ՝ ՄՌՏ, գոտկային պունկցիա։ Էլեկտրաուղեղագիրությունը սովորաբար կիրառելի չէ գլխացավերի ժամանակ[24]։

Գլխացավերի ախտորոշման առաջին քայլը պետք է լինի հասկանալ արդյոք գլխացավը նոր է, թե՝ հին[25]։ «Նոր գլխացավ» է համարվում այն գլխացավը, որն առաջացել է վերջերս կամ տեղի է ունեցել քրոնիկ գլխացավի բնույթի կամ ուժի փոփոխություն[25]։ Օրինակ, եթե երկկողմանի ճնշող բութ ցավին հանկարծակի գումարվել է սուր միակողմանի բաբախող ցավ։

«Կարմիր դրոշակներ»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ կարևոր է տարբերակել բարձր և ցածր ռիսկայնությամբ գլխացավերը։ Դրանց ախտանիշները իրար շատ նման են[26]։ Գլխացավերը, որոնք կարող են վտանգավոր լինել, լրացուցիչ լաբորատոր և գործիքային հետազոտությունների կարիք ունեն։

Անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկների ամերիկյան քոլեջի (American College for Emergency Physicians) հրատարակել է ցածր ռիսկայնության գլխացավերի չափորոշիչները[27].

  • 30-ից ցածր տարիք
  • առաջնային գլխացավերի տիպիկ պատկեր
  • նմանատիպ գլխացավերի նախկին պատմություն
  • նյարդաբանական հետազոտության ժամանակ չի հայտնաբերվել որևէ այլ խնդիր
  • բնորոշ պատկերի փոփխություն չկա
  • չկա ուղեկցող որևէ բարձր ռիկայնությամբ հիվանդություն (օրիանկ՝ ՄԻԱՎ)
  • անամնեստիկ կամ ֆիզիկալ հետազոտությամբ չի հայտնաբերվել որևէ նոր տվյալներ

Մի շարք չափորոշիչներ կարող են վկայել այն մասին, որ գլխացավն ունի ավելի վտանգավոր երկրորդային բնույթ և ավելի երկարատև բուժման կարիք։ Այս «կարմիր դրոշակները» հուշում են, որ պացիենտը լրացուցիչ հետազոտման կարիք ունի[7]։

Սովորաբար, եթե պացիենտն առաջին անգամ է ներկայացնում ուժեղ գլխացավի գանգատ, նեյրովիզուալիզացիայի (ՀՏ, ՄՌՏ) կարիք կա[7]։ Նեյրովիզուալիզացիայի կարիք ունեն նաև հարաճուն գլխացավերով (նորագոյացությունների, արյունահոսությունների կասկածի դեպքում) և նյարդաբանական հետազոտությամբ հայտնաբերցած ախտանիշներով (օրինակ՝ թուլություն որևէ վերջույթ(ներ)ում) պացիենտները[26]։

Գլխացավերի ամերիկյան ասոցիացիան (The American Headache Society) խորհուրդ է տալիս օգտագործել "SSNOOP" (ՀՍՆ-ՀՍՆ) համակարգը, մնեմոնիկ արտահայտություն, որը օգնում է ավելի հեշտ հիշել:[25]

  • Համակարգային ախտանիշներ (ջերմություն, քաշի կորուստ) - Systemic symptoms
  • Սիստեմային հիվանդություններ (ՄԻԱՎ, չարորոկ նորագոյացություններ) - Systemic disease
  • Նյարդաբանական ախտանիշներ կամ նշաններ - Neurologic symptoms or signs
  • Հանկարծակի սկիզբ (կայծակնայաին գլխացավ) - Onset sudden
  • Սկիզբը 40-ն անց տարիքում - Onset after age 40 years
  • Նախկին գլխացավերի պատմություն (առաջին անգամ, ուժեղացող, փոփոխված) - Previous headache history

Այլ «կարմիր դրոշակներ» են հանդիսանում[7][25][26][28].

«Կարմիր դրոշակ» Հավանական պատճառ Կապը «կարմիր դրոշակի» և հավանական պատճառի միջև Ախտորոշիչ հետազոտություններ
Նոր առաջացող գլխացավ 50-ն անց տարիքում
  • Քունքային արտերիտ
  • ներուղեղային ծավալային գոյացություն
Քունքային արտերիտը քունքային շրջանի զարկերակներ բորբոքումն է, որը հանդիպում է մեծահասակ տարիքում։ Կարող է բերել նաև քունքային շրջանում ցավոտության և ծամելու դժվարության։

Ուռուցքային գոյացությունների մեծամասնությունը հանդիպում են մեծահասակների մոտ։

Հանկարծակի սկսվող գլխացավ (կայծակնային գլխացավ) Ներուղեղային արյունահոսությունները գրգռում են ուղեղաթաղանթները և բերում ցավի և մենինգիզմի առաջացման։

Հիպոֆիզի ապոպլեքսիան հաճախ ուղեկցվում է երկտեսությամբ կամ դեսադաշտի մասնակի կամ ամբողջական կորստով, քանի որ հիպոֆիզը գտնվում է տեսողական խաչվածքի (տեսողական ներվ) հարևանությամբ։

  • Նեյովիզուալիզացիա
  • Գոտկային պունկցիա (եթե ՀՏ պատկերը ոչինչ չի հայտնաբերում)
Նախկին գլխացավի հաճախության կամ սրության աճ
  • Ծավալային գոյացություն
  • Ենթակարծրենային արյունահոսություն
  • Դեղորայքային գերդոզավորում
Ծավալային գոյացությունների աճին զուգնըթաց, կամ ենթակարծրենային արյունահոսության ժամանակ շրջական հյուսվածքները ավելի ու ավելի են սեղմվում, ինչը բերում է ցավի ուժեղացման։

Գլխացավերի բուժման համար կիրառվող դեղորայքները կարող են բերել գլխացավի ուժեղացմ, ինչը ստիպում է պացիենտին ավելի բարձրացնել դեղամիջոցի դեղաչափը, որն էլ ավելի է ուժեղացնում գլխացավը։

  • նեյրովիզուալիզացիա
  • կիրառվող դեղորայքի հսկողություն
Նոր սկսվող գլխացավ ՄԻԱՎի կամ ուռուցքի կասկածով պացիենտի մոտ ՄԻԱՎ վարակակիր կամ չարորակ նորագոյացություններ ունեցող անձինք ունեն ցախր իմունիտետ, ինչի պատճառով շատ մեծ է տարբեր վարակներով գլխուղեղի ախտահարման հավանականությունը։ Բացի այդ, չարորակ նորագոյացությունները շատ հաճառ մետաստազներ են տալիս, այդ թվում նաև գլխուղեղում։
  • Նեյովիզուալիզացիա
  • Գոտկային պունկցիա (եթե Նեյովիզուալիզացիան պատկերը ոչինչ չի հայտնաբերում)
Գլխացավ, որ ուղեկցվում է մարմնական այլ ախտանիշներով (ջերմության բարձրացում, պարանոցային կարկամություն, ցանավորում) Պարանոցային կարկամությունը, կամ պարանոցում ուժգին ցավի պատճառով գլուխը առաջ թեքելու անկարողությունը, վկայում է ուղեղաթաղանթների բորբոքման մասին։ Այլ համակարգային գանգատները վկայում են այլ վարակային պրոցեսների մասին։
  • Նեյովիզուալիզացիա
  • Գոտկային պունկցիա
  • Շճաբանական անալիզներ (տարբեր ինֆեկցիաներ հայտնաբերելու նպատակով)
Տեսողական սկավառակի այտուց Ներգանգային ճնշման բարձրացումը «սեղմում» է աչքերը ներսից, ինչը բերում է տեսողական սկավառակի այտուցի։
  • Նեյովիզուալիզացիա
  • Գոտկային պունկցիա
Ուժգին գլխացավ, գանգուղեղային տրվմայից հետո
  • ներգանգային արյունահոսություն (ներուղեղային, ենթակարծրենային, վերկարծրենային),
  • հետվնասվածքային գլխացավ
Գանգուղեղային վնասվածքները կարող են պատճառ հանդիսանալ տարբեր ներգանգաըին արյունահոսությունների՝ բերելով հետվնասվածքային գլխացավերի առաջացման։
  • Գլխուղեղի, գանգի ոսկրերի, ողնաշարի / ողնուղեղի պարանոցային հատվածի ճառագայթային հետազոտություններ։
Վերջույթների շարժման անկարողություն
  • Զարկերակ-երակային մալֆորմացիաներ
  • Կոլագենոզներ
  • Ներգանգային ծավալուն գոյացություններ
Տեղային նյարդաբանական նշանները վկայում են վկայում են այդ շրջանը նյարդավորող նյարդերի կամ դիանց կետրոնական բաժինների որևէ գոյացությամբ սխխման մասի։
  • Նեյովիզուալիզացիա
  • Արյան հետզոտություն կոլագենոզների նկատմամբ
Անձի, գիտակցության կամ այլ բարձրագույն նյարդային պրոցեսների խանգարումներ։
  • ԿՆՀ ինֆեկցիաներ
  • Ներգանգային արյունահոսություններ
  • Ծավալային գոյացություններ
Նշված խանգարումների պատճառ կարող են հանդիսանալ ներուղեղային զանգվածային ախտահարումները (օր. վարակ, բորբոքում) կամ ուղեղաբնի սեղմումը։
  • Նեյովիզուալիզացիա
  • Արյան հետզոտություն
  • Գոտկային պունկցիա
Հազով, լարվածությամբ կամ սեռական ակտիվությամբ հարուցված գլխացավեր
  • ներգանգային արյունահոսություն (ներուղեղային, ենթակարծրենային, վերկարծրենային),
  • Ծավալային գոյացություններ
Նշված վիճակները բերում են ներգանգային ճնշման բարձրացման և գլխացավի առաջացման։
  • Նեյովիզուալիզացիա
  • Արյան հետզոտություն
  • Գոտկային պունկցիա

Հին գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին գլխացավերը սովորաբար առաջնային են և անվտանգ։ Դրանց հիմնական պատճառներն են միգրենը և լարվածության գլխացավը։ Միգրենը կարող է լինել աուրայով (տեսողական ախտանիշներ, թմրածություն, ծակծկոց) կամ առանց աուրայի։ Աուրան սկսվում է ցավը սկսվելուց 30–60 րոպե առաջ, նախազգուշացնելով գլխացավի սկման մասին[28]։ Լարվածության գլխացավերը սովորաբար երկկողմանի են, գոտենման ճնշող բնույթի, առանց սրտխառնոցի կամ փսխման։ Այնուամենայնիվ որոշ ախտանիշներ կարող են ծածկվել մեկը մյուսով և խառնել հիվանդության պատկերը։ Այդ պատճառով շատ կարևոր է տարբերակել գլխացավի տեսակը՝ բուժման ճիշտ ալգորիթմ ընտրելու նպատակով[28]։

Հետևյալ սխեման օգնում է տարբերակել միգրենը լարվածության գլխացավից.

  • Բաբախող ցավ
  • 4–72 ժամ տևողությամբ
  • Միակողմանի
  • Սրտխառնոցով և փսխմամբ ուղեկցվող
  • Տկարության հասցնող ուժգնության[8]։

Որոշ աղբյուրներ նշում են, որ նշված չափանիշներից 4–5-ի առկայության դեպքում միգրենի առկայությունը 24 անգամ ավելի հավանական է քան՝ լարվածության գլխացավինը (հավանականության գործակիցը՝ 24): 3 չափանիշների առկայության դեպքում հավանականության գործակիցը հավասար է 3-ի[8]։ 2 չափանիշի առկայության դեպքում հավանականության գորշակիցը հավասար է 0.41-ի, այսինքն լարվածության գլխացավի առկայությունը ավելի հավանական է։ Մեկ այլ աղբյուրի համաձայն, ստորև նշված գործոնները միմյանցից անկախ բարձրացնում են միգրենի առկայության հավանականությունը։ Այդ գործոններն են. սրտխառնոց, լուսավախություն, ձայնավախություն, սրացումը ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից, միակոմանիություն, բաբախող բնույթ, շոկոլադը որպես գլխացավի հարուցող գործուն, պանիրը որպես գլխացավի հարուցող գործոն[29]։

Փնջային գլխացավերը հանդիպում են ավելի հազվադեպ քան նախորդները (1–3 դեպք 10,000 բնակչությունից) և ավելի հաճախ հանդիպում են տղամարդկանց մոտ։ Դրանք արտահայտվում են հանկարծակի սկսվող պայթյունանման ցավով մեկ աչքի շուրջը և ուղեկցվում են վեգետատիվ ախտանիշներով (արցունքահոսություն, քթահոսություն, աչքի կարմրություն)[6]։

Քունք-ստործնոտային ցավեր (քրոնիկ ցավեր հոդավորման շրջանում), և պարանոցածին ցավերը (գլխացավեր, որոնք առաջանում են պարանոցային մկանների լարվածությունից) նույնպես ախտորոշման տարբերակներ են[25]։

Քրոնիկ չբացահայտված գլխացավերի դեպքում շատ օգտակար է ցավային օրացույցի վարումը, որը օգնում է հետևել ցավի զարգացման ընթացքին, հրահրող գործեններին, ինչպիսիք են դաշտանային ցիկլը, մարզումները կամ սնունդը։ Չնայած բջջային էլեկտրոնային օրագրեը գնալով աելի մեծ համբավ են ձեռք բերում, այնուամենայնիվ, ըստ վերջին ակնարկերի, դրանց մեծամասնությունը չունեն բավարար ապացուցված և գիտական հիմքեր[30]։

Նոր գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր առաջացած գլխացավերը առավել հաճախ լինում են վտանգավոր երկրորդային գլխացավեր։ Սակայն չի բացառվում, որ դրանք կարող են լինել քրոնիկ առաջնային գլխացավերի առաջին նոպա։

Մասնագետների մի մասը խորհուրդ են տալիս դրանք հետազոտել հետևյալ սկզբունքով[31].

  • եթե առկա է որևէ վտանգավոր «կարմիր դրոշակ» (տեսողության կորուստ, ցնցումներ կամ այլ նյարդաբանական նշաններ), ապա հարկավոր է իրականացնել նեյրովիզուալիզացի, որոշ դեպքերում նաև գոտկային պունկցիա։
  • եթե գլխացավեը ունեցել է հանկարծակի սկիզբ (կայծակնային գլխացավ), համակարգչային շերտագրության (ՀՇ, ՀՏ) իրականացումը պարտադիր՝ ներգանգային արյունահոսությունները բացառելու նպատակով։ Քանի որ ՀՏ-ն կարող է տալ կեղծ բացասական արդյունք, ապա արյունազեղման նշաններ չհայտնաբերելու դեպքում, հարկավոր է կատարել գոտկային պունկցիա գլխուղող-ողնուղեղային հեղուկում արյան հետքեր հայտնաբերելու նպատակով։
  • Եթե առկա են վարակային նշաններ (ջերմություն, ցան, պարանոցային կարկամություն) Գոտկային պունկցիան պարտադիր է գլխուղեղ-ողնուղեղային հեղոկում հնարավոր վարակի հարուցիչները հայտնաբերելու նպատակով։
  • Եթե առկա է ծամելու դժվարություն և սկալպի (գլխի մազածածկ հատվածի մաշկը ստորադիր փափուկ հյուսվածքների հետ միասին) ցավոտություն մեծահասակտ պացիենտի մոտ, ապա հարկավոր է կասկածել քունքային արտերիտ և որքան հնարավոր է շուտ սկսել բուժումը։

Նեյրովիզուալիզացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ գլխացավերի կոնսորցիումը մշակել է ուղեցույց ոչ սուր գլխացավերի դեպքում նեյրովիզուալիզավիայի իրականացման մասին[32]։ Հին, քրոնիկ գլխացավերի մեծամասնությունը նեյրովիզուալիզացիայի կարիք չունեն։ Եթե պացիենտի մոտ առկա են միգրենին բնորոշ ախտանիշներ, ապա խիստ անհավանական է ներգանգային որևէ շեղման առկայությունը, հետևաբար նեյրովիզուալիզացիայի կարիք հիմնականում չկա[33]։ Եթե առկա են մի շարք նյարդաբանական ախտանիշներ, ապա նեյրովիզուալիզացիան պարտադիր է։

Նոր գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրաքանչյուր ոք, ում մոտ հայտնաբերվում են «կարմիր դրոշակներից» որևէ մեկը, պարտադիր պետք է լրացուցիչ հետազոտվեն[28]։ հետազոտության տեսակի ընտրությունը վիրելի գործընթաց է[7]։ Առանց կոնտրաստի համակարգչային շերտագրությունը սովորաբար առաջին հետազոտությունն է, քանի որ այն առկա ք համարյա բոլոր շտապ օգնության բաժանմունքերում և ավելի մատչելի է քան ՄՆՏ հետազոտությունը։ Այս հետազոտությունը լավագույն ընտրությունն է ներգանգային թարմ արյունահոսությունների հայտնաբերման համար։ Մագնիսա-ռեզոնանսային շերտագությունը (տոմոգրաֆի) (ՄՌՇ, ՄՌՏ) լավագույն տարբերակն է գլխուղեղի ուռուցքների, հետին գանգափոսում առկա խնդիրների հայտնաբերման համար[7]։ ՄՌՏ-ն շատ զգայուն է ուղողահյուսվածքոի տարբեր, նույնիսկ չնչին, փոփոխությունների նկատմամբ, սակայն դրանք կարող են ընդհանրապես կապ չունենալ առկա գլխացավի հետ[7]։

Ռադիոլոգիայի ամերիկյան քոլեջը առաջարկել է նեյրովիզուալիզացիայի տարբեր տեսակներ ընտրության հետևյալ սխեման[34]։

Կլինիկական վիճակ Խորհուրդ տրվող հետազոտություն
Իմուն անբավարարությամբ անձանց գլխացավեր (ուռուցք, ՄԻԱՎ վարակ) Գլխի ՄՌՏ կոնտրաստով կամ առանց դրա
60-ն անց անձանց մոտ գլխացավ, քունքային արտերիտի կասկածով Գլխի ՄՌՏ կոնտրաստով կամ առանց դրա
Գլխացավ սպասվող մենինգիտի դեպքում ՀՏ կամ ՄՌՏ առանց կոնտրասի
Սուր գլխացավ հղիության ընթացքում ՀՏ կամ ՄՌՏ առանց կոնտրասի
Սուր միակողմանի գլխացավ, որի առաջացման հավանական պատճառը քնային կամ այլ զարկերակների պատռումն է Գլխի ՄՌՏ կոնտրաստով կամ առանց դրա, գլխի և պարանոցի ՄՌ անգիոգրաֆիա կամ ՀՏ անգիոգրաֆիաշ
Հակարծակի սկսված գլխացավ, կամ կյանքում առաջին անգամ ուժգին գլխացավ ՀՏ կամ ՄՌՏ առանց կոնտրասի, գլխի և պարանոցի ՄՌ անգիոգրաֆիա կամ ՀՏ անգիոգրաֆիաշ

Գոտկային պունկցիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոտկային պունկցիան միջամտություն է, որի ժամանակ ասեղի միջոցով գլխուղեղ-ողնուղեղային հեղուկ (ԳՈՀ) է վերցվում ողնուղեղային խողովակից։ Այս հետազոտությունը անհրաժեշտ է ԳՈՀ մեջ վարակի կամ արյան նշաններ հայտնաբերելու համար։ Գոտկային պունկցիայով կարելի է գնահատել նաև ԳՈՀ-ի ճնշումը ողնուղեղային խողովակում, ինչը կարող է օգտակար լինել իդիոպաթիկ ներգանգային հպերտենզիան (սովորաբար երիտասարդ, գեր կանանց մոտ, ովքեր ունեն բարձր ներգանգային ճնշում) կամ ներգանգային ճնշման բարձրացման այլ պատճառները հայտնաբերելու համար։[6]

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առավել տարածված և ընդունելի է համարվում Գլխացավերի միջազգային ասոցիացիայի (International Headache Society) կողմից առաջարկված Գլխացավերի միջազգային դասակարգումը (International Classification of Headache Disorders (ICHD))։ Ներկայիս գործող երրորդ հրատարակությունը (ICHD-3) լույս է տեսել 2018թ. հունվարի 25-ին։ Առաջին հրատարակությունը լուս է տեսել դռևս 1988թ. իսկ եչկրորդ հրատարակությունը՝ 2004-ին[35]։ Այս դասակարգումը ընդունված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) կողմից[36]։

Այլ դասակարգումներ նույնպես գոյություն ունեն։ Առաջիններից մեկը լույս է տեսել 1951թ.[37]։ ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտի կողմից նույնպես առաջարկվել է դասակարգում 1962-ին[38]։

Գլխացավերի միջազգային դասկարգում - 3[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս դասակարգումը իրենից ներկայացնում է խորը աստիճանական դասակարգում, իր մեջ ներառելով գլխացավերի ախտորոշման հստակ չափանիշներ։ Այս պարունակում է թվային կոդեր։ Առաջին աստիճանի մեկ թվից կազմված կոդերով գլխացավերը դասակարգվում են 14 հիմնական խմբերի մեջ։ Դրանցից առաջին 4-ը ընդգրկում են առաջնային գլխացավերը։ Հաջորդ 8-ը՝ երկրորդային գլխացավերը, իսկ վերջին երկուսը՝ գանգուղեղային ցավոտ նեյրոպաթիաներ, այլ դիմային ցավեր և գլխացավեր[39]։

  • Մաս առաջին. Առաջնային գլխացավեր

1. Միգրեն

1.1.  Միգրեն առանց աուրայի

1.2.  Միգրեն աուրայով

1.3.  Քրոնիկ Միգրեն

1.4.  Բարդացած միգրեն

1.5.  Հավանական միգրեն

1.6.  Էպիզոդիկ համախտանիշեր, որոնք կարող են կապված լինել միգրենի հետ

2. Լարվածության գլխացավ (ԼԳ)

2.1.  Ոչ հաճախ, էպիզոդիկ ԼԳ

2.2.  Հաճախ, էպիզոդիկ ԼԳ

2.3.  Քրոնիկ ԼԳ

2.4.  Հավանական ԼԳ

3. Եռվորյակ վեգետատիվ գլխացավեր

3.1.  Փնջային գլխացավեր

3.2.  Նոպայաձև հեմիկրանիա

3.3.  Կարճատև միակողմանի նյարդացավանման գլխացավերի գրոհներ

3.4.  Երկարատև հեմիկրանիա

3.5.  Հավանական եռվորյակ վեգետատիվ գլխացավեր

4. Այլ առաջնային գլխացավեր

  • Մաս երկրորդ. Երկրորդային գլխացավեր

5. Գլխի և պարանոցի վնասվածքներով [null պայմանավորված գլխացավեր]

6.  Գլխի և ողնաշարի անոթների հիվանդություններով պայմանավորված գլխացավեր

7.  Ոչ անոթային ներգանգային հիվանդություններով պայմանավորված գլխացավեր

8.  Մի շարք նյութերի ընդունմամբ կամ հանմամբ պայմանավորված գլխացավեր

9. Վարակներով պայմանավորված գլխացավեր

10. Նյութափոխանակության խանգարումներով պայմանավորված գլխացավեր

11. Գանգի, պարանոցի, աչքերի, ականջների, քթի, հարակից խոռոչների, ատամների, բերանի կամ այլ դիմային կամ պարանոցային ստրուկտուրաների խանգարումներով պայմանավորված գլխացավեր կամ դիմային ցավեր

12. Հոգեկան խանգարումներով պայմանավորված գլխացավեր

  • Մաս երրորդ.  Գանգուղեղային ցավոտ նեյրոպաթիաներ, այլ դիմային ցավեր և գլխացավեր

13. Գանգուղեղային նյարդերի ցավոտ ախտահարումներ և այլ դիմային ցավեր

14. Այլ գլխացավեր

Գլխացավերի վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցավազրկող դեղորայքը գովազդող հին պաստառ

Առաջնային գլխացավերն ունեն բուժման բազմաթիվ տարբերակներ։ Քրոնիկ գլխացավերի բուժման ժամանակ երկարատև օփիոիդների կիրառումը կարող է ավելի շատ վնասներ առաջացնել[40]։

Միգրեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենսակերպի փոփոխությունները կարող են դրական ազդեցություն ունենալ միգրենոզ գլխացավերի վրա, բայց դեպքերի մեծամասնությունում դեղորայքի կիրառման անհրաժեշտություն է առաջանում[6]։ Դեղորայք կիրառվում է կամ միգրենոզ գլխացավի առաջացումն կանխելու, կամ էլ արդեն իսկ առաջացած ախտանշանները մեղմելու նպատակով։

Միգրենոզ գլխացավերի առաջացումը կանխարգելող դեղորայքի կիրառումը հիմնականում խորհուրդ է տրվում այն դեպքերում, երբ գլխացավերը առաջանում են ավելի քան չորս անգամ մեկ ամսում, տևում են 12 ժամից երկար կամ, երբ այդ գլխացավերի հետևանքով առաջանում է արտահայտված տկարություն[6][41]։ Բուժման նպատակով կիրառվող դեղորայքային խմբերից են՝ բետտա֊պաշարիչներ, հակադեպրեսանտներ, հակացնցումային դեղեր, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ (ՈՍՀԲԴ)[41]։ Կանխարգելիչ դեղորայքի խումբն ընտրվում է հաշվի առնելով նաև այն լրացուցիչ ախտանիշները, որն ունի հիվանդը։ Օրինակ, եթե բացի գլխացավից առկա է նաև ուղեկցող դեպրեսիա, ապա ընտրության տարբերակ կարող են լինել հակադեպրեսանտները։

Թեթև և միջին ծանրության միգրենի բուժման ժամանակ օգտագործվող դեղորայքը կարող է կիրառվել բերանացի, իսկ ծանր դեպքերում նաև՝ ներերակային կամ ներմկանային։ Թեթև և միջին արտահայտվածության գլխացավերի դեպքում որպես առաջին ընտրության միջոց կարող է լինեն ացետամինոֆենը (պարացետամոլ) կամ ՈՍՀԲԴ-ները, օրինակ՝ իբուպրոֆեն։ Սրտխառնոցի կամ փսխման հետ համակցման դեպքում կարող է ավելացվել բուժմանը հակափսխեցուցիչ դեղորայք, օրինակ՝ մետոկլոպրամիդ։ Միջին և ծանր ուժգնության գլխացավերը կարող են բուժվել տրիպտանով, որն իր ազդեցությամբ նմանակում է սերոտոնինի էֆեկտներին և առաջացնում է անոթասեղմում։ Որոշ լրացուցիչ և այլընտրանքային տարբերակներ նույնպես կարող են էֆեկտիվ լինել միգրենի ժամանակ։ Ամերիկյան նյարդաբանության ակադեմիան, իր 2000 թվականի միգրենի վարման ուղեղեցույցներում, բացի դեղորայքային բուժումից խորհուրդ է տալիս նաև ռելաքսացիոն թերապիա, կոգնիտիվ-վարքային թերապիա[42]։

Լարվածության գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լարվածության գլխացավերը կարող են վարվել ՈՍՀԲԴ֊ներով (իբուպրոֆեն, նապրոքսեն, ասպիրին) կամ ացիտամինոֆենով[6] ։ Տրիպտաններն էֆեկտիվ չեն լարվածության գլխացավերի ժամանակ, եթե չկա նաև միգրենոզ գլխացավ։ Քրոնիկ լարվածության գլխացավերի դեպքում ամիտրիպտիլինը եզակի դեղորայքներից է, որի էֆեկտիվությունն ապացուցված է[6][43][44]։ Ամիտրիպտիլինը՝ որպես դեղ, կիրառվում է դեպրեսիաների բուժման, ինչպես նաև ցավի բուժման մեջ։ Ամիտրիպտիլինի ազդեցությունը պայմանավորված է սերոտոնինի և նորադրենալինի հետզավթումն ընկճելու, ինչպես նաև մկանային ցավն ընկճելու իր առանձին աշխատող մեխանիզմի առկայությամբ[43]։ Հետազոտություններն ասեղնաբուժության արդյունքների էֆեկտիվության վերաբերյալ եղել են տարակարծիք[45][46][47][48][49]։ Ընդանրացված, այդ հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տվել որ ասեղնաբուժությունն էֆեկտիվ չէ լարվածության գլխացավերի ժամանակ։

Փնջային գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փնջային գլխացավերի բուժման պլանում կարող են ներառված լինել ենթամաշկային (մաշկի տակ) սումատրիպտանի ներարկումներ և տրիպտանի քթային սփրեյներ։ Թթվածնով հոսքային թերապիան նույնպես կարող է թեթևացնել կլինիկական նշանները[6]։

Ձգձգվող կլաստերային գլխացավեր ունեցող անձանց կարող է կարիք լինել անցկացնել կանխարգելիչ բուժում։ Այս դեպքում վերապամիլն հանդիսանում է առաջին ընտրության դեղորայք։ Լիթիումը նույնպես կարող է էֆեկտիվ լինել։ Կարճ տևող գլխացավի ժամանակ կարող է կիրառվել պրեդնիզոլոնի կարճատև կուրս։ Էրգոտամինը էֆեկտիվ է, եթե կիրառվում է ցավի առաջացումից 1֊2 ժամ առաջ։

Երկրորդային գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

երկրորդային գլխացավերի բուժումը կայանում է այն հիմնական հիվանդության բուժման մեջ, որը հանդիսացել է գլխացավի պատճառ։ Օրինակ, մենինգիտով պացիենտին ակնկալվում է անցկացնել հակամանրէային բուժում, կամ գլխուղեղի ուռուցքների ժամանակ կարող է առաջանալ վիրահատական միջամտության, քիմիոթերապևտիկ կամ ճառագայթային բուժման անհրաժեշտություն։

Նեյրոմոդուլյացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծայրամասային նեյրոմոդուլյացիան էֆեկտիվ է եղել առաջնային գլխացավերի վարման պլանում՝ ներառյալ փնջային գլխացավերն ու քրոնիկ միգրենը[50]։

Համաճարակաբանություն (Էպիդեմիոլոգիա)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդկության մոտավորապես 64–77%-ը իր կյանքում գոնե մեկ անգամ ունեցել է գլխացավ։ Մարդկության 46-53%-ը ամեն տարի ունենում է գոնե մեկ գլխացավի դրվագ[51][52]։ Այս գլխացավերի մեծամասնությունը վտանգավոր չեն։ միայն մարդկանց 1-5%. ովքեր դիմում են գլխացավի կապակցությամբ ունենք որևէ լուրջ, վտանգավոր խնդիր[53]։

Գլխացավերի մոտ 90%-ը առաջնային բնույթ ունեն[54]։ Այս դեպքերի մեծամասնությունը լարվածության գլխացավեր են[52]։ ԼԳ մեծ մասը էպիզոդիկ (անցողիկ) բնույթ ունեն և միայն 3.3% դեպքերում է մեծահասակների մոտ հանդիպքում քրոնիկ ԼԳ, որոնք տևում են մեկ ամսվա ընթացքում ավելին քան 15 օր[52]։

Միգրենով տառապում են մարդկության 12–18%[52]։ Այն ավելի տարածված է կանանց մոտ։ Եվրոպայում և հյուսիսային ամերիկայում տղամարդկանց մոտ միգրենի տարածվածությունը կազմում է 5–9%, իսկ կանանց մոտ՝ 12–25%[51]։

Փնջային գլխացավերը հանդիպում են ավելի հազվադեպ։ Տարածվածությունը կազմում է 0.2-0.3%։ 3 անգամ ավելի հաճախ հանդիպում է տղամարդկան մոտ[52]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխացավերի առաջին գրանցված դասակարգումը տրվել է անտիկ հունահռոմեացի բժիշկ ֊ գիտնական Արեթեոս Կապադովկիացու կողմից։ Նա տարբերակում էր գլխացավերի 3 տեսակ՝ 1) ցեֆալգիա, որով նա նշում էր կարճատև, թույլ գլխացավերը 2) ցեֆալեա, որն օգտագործվում էր քրոնիկ գլխացավերի համար 3) հետերոկրանիա, որը կիրառվում էր միակողմանի, նոպայաձև գլխացավերի համար։

Գլխացավերի ժամանակակից դասակարգմանը մոտ դասակարգում տրվել է Թոմաս Վիլլիսի կողմից, 1672 թվականին։ 1787 թվականին Քրիստիան Բորը գլխացավերը բաժանեց 2 հիմնական խմբի՝ իդիոպաթիկ (առաջնային գլխացավեր) և սիմպտոմատիկ (երկրորդային) և ընդհանուր առամբ տարբերակում էր 84 կատեգորիա [55]։

Մանկական գլխացավեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր առմամբ երեխաների մոտ հանդիպում են գլխացավերի նույն տեսակներն, ինչ որ մեծահասակների մոտ, բայց նրանց մոտ ախտանիշները կարող են որոշ չափով տարբերվել։ Ախտորոշման մոտեցումները այս դեպքում չեն փոխվում։ Փոքր երեխաները շատ հաճախ չեն կարողանում բառերով նկարագրել ցավը[56] , և եթե դառնում են դժգոհող առանց պատճառի, դա կարող է լինել նաև գլխացավի պատճառով[57]։

Երեխաների անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունք դիմելու դեպքերի մոտավորապես 1% ֊ի պատճառը գլխացավերն են[58][59]։ Մեծամասամբ այդ գլխացավերն անվտանգ են։ Անհետաձգելի բուժօգնության բաժանմունքում ամենից հաճախ հանդիպողը՝ ցրտից առաջացող գլխացավի տեսակն է (28.5%): Այս բաժանմունքում հաճախ հանդիպող մյուս գլխացավերից են՝ հետվնասվածքայինը (20%), վենտրիկուլոպերիտոնեալ շունտից առաջացող խնդիրները (սարքավորում, որը տեղադրվում է ուղեղում գլխից հավելյալ ուղեղ ֊ ողնուղեղային հեղուկը հեռացնելու և ներգանգային ճնշումն իջեցնելու նպատակով) (11.5%) և միգրենը (8.5%)[59][60] ։ Երեխաների մոտ ամենահաճախ հանդիպող վտանգավոր գլխացավերի պատճառներն են՝ ներգանգային արյունազեղումները ( ենթակարծրենային հեմատոմա, վերկարծրենային հեմատոմա) , ուղեղի թարախակույտերը, մենինգիտները և վետրիկուլոպերիտոնեալ շունտի ֆունկցիայի խանգարումները։ Գլխացավ ունեցող երեխաների 4–6.9% ֊ն է, որ ունենում է գլխացավի լուրջ պատճառ[57]։

Ինչպես մեծահասակների, այնպես էլ երեխաների մոտ գլխացավերի մեծ մասը վտանգավոր չեն, սակայն, եթե գլխացավն ուղեկցվում է բացի ցավից այլ նշաններով՝ խոսքի խանգարումներ, մկանային թուլություն, տեսողության խանգարումներ, կամ այդ գլխացավն առաջանում է սուր և ուժգնությամբ նման չէ իր ունեցած նախկին գլխացավերին, ապա գլխացավի հիմքում կարող է ընկած լինել այլ որևէ լուրջ խնդիր՝ հիդրոցեֆալիա, մենինգիտ, էնցեֆալիտ, ուղեղի թարախակույտ, արյունազեղում, ուռուցք, գլխի տրավմա և այլ պաթոլոգիաներ։ Նման դեպքերում անհրաժեշտություն է առաջանում կատարել համակարգչային շերտագրություն կամ մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիա՝ կենտրոնական նյարդային համակարգի հնարավոր կառուցվածքային խնդիրներն հայտնաբերելու նպատակով[61] ։ Ուղեցույցներում պնդվում է, որ այն երեխաներն, որոնց մոտ նյարդաբանական զննման ժամանակ հայտնաբերվում են ախտաբանական նշաններ, շփոթվածություն, ցնցումներ կամ կյանքում առաջին անգամ նման ուժգնության գլխացեր, կամ գլխացավի տեսակի փոփոխություն, ապա նման դեպքերում պետք է անցնեն նեյրովիզուալիզացիոն հետազատություն [57]։

Երբ երեխաներն ունենում են գլխացավի գանգատ, շատ ծնողներ առաջինը սկսում են մտահոգվել ուղեղի հնարավոր ուռուցքներից։ Գլխուղեղի ծավալային գոյացություններն ընդհանուր առմամբ բնորոշվում են իրենց առավել տկարեցնող և սրտխառնոցի հետ զուգակցման պատկերով[57]։ Հետազոտություններից մեկի համաձայն երեխաների մոտ գլխուղեղի ուռուցքների հետ ասոցացվող նշաններից են՝ 6 ամսից ավել տևողությամբ գլխացավերի առկայությունը, քնի հետ կապված գլխացավերը, սրտխառնոցը, փսխումը, շփոթվածությունը առանց տեսողական երևույթների, միգրենով չծանրաբեռնված ընտանեկան անամնեզն՝ նյարդաբանական քննության ժամանակ հայտնաբերվող ախտաբանական նշաններով[62]։

Որոշ միջոցառումներ կարող են օգնել կանխարգելել գլխացավերը երեխաների մոտ։ Օրվա ընթացքում մեծ քանակությամբ ջրի օգտոգարծումը, կոֆեինի սահմանափակումը, բավարար և կարգավորված քունը, բալանսավորված սսնդի ընդունումը,սթրեսի սահմանափակումը և ակտիվ կենսակերպը կարող են կանխարգելել գլխացավերի առաջացումը երեխաների մոտ[63]։ Երեխաների մոտ գլխացավերի բուժումը նման է մեծահասակների բուծմանը, սակայն պետ է հաշվի առնել, որ ոչ բոլոր դեղորայքներն են թուլատրված օգտագործել երեխաների մոտ[57]։

Եթե երեխայի մոտ առկա է գլխացավ, դա չի նշանակում, որ նա հետագա կյանքում նույնպես պետք է ունենա գլխացավեր։ Համաձայն մի հետազոտության 100 գլխացավով երեխաներից ԼԳ-ով տառապողների 44%-ը և միգրենով տառապողների 28%-ը ութ տարի անց այլևս չեն ունեցել որևէ գլխացավ[64]։ Մեկ այլ հետազոտությամբ պարզ է դարձել, որ ամենօրյա քրոնիկ գլխացավով տառապող անձանց 75%-ը ազատվել են ցավերից 2 տարի անց, 88%-ը՝ 8 տարի անց[65]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 «Headache disorders Fact sheet N°277»։ October 2012։ Արխիվացված օրիգինալից 16 February 2016-ին։ Վերցված է 15 February 2016 
  2. Global Burden of Disease Study 2013 Collaborators (22 August 2015)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.»։ Lancet 386 (9995): 743–800։ PMC 4561509։ PMID 26063472։ doi:10.1016/s0140-6736(15)60692-4 
  3. 3,0 3,1 Scottish Intercollegiate Guideline Network (November 2008)։ Diagnosis and management of headache in adults։ Edinburgh: NHS Quality Improvement Scotland։ ISBN 978-1-905813-39-1։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-04-19-ին 
  4. Cecilia B Young (3 January 2012)։ «The Johns Hopkins Headache Center - Primary Exertion Headache»։ hopkinsmedicine.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 May 2014-ին 
  5. «Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS) The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition»։ Cephalalgia: An International Journal of Headache 38 (1): 1–211։ January 2018։ ISSN 1468-2982։ PMID 29368949։ doi:10.1177/0333102417738202 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 Goadsby PJ, Raskin NH. Chapter 14. Headache. In: Longo DL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Jameson J, Loscalzo J. eds. Harrison's Principles of Internal Medicine, 18e. New York, NY: McGraw-Hill; 2012.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 «Clinch C. Chapter 28. Evaluation & Management of Headache - CURRENT Diagnosis & Treatment in Family Medicine, Third Edition (Lange Current Series): Jeannette E. South-Paul, Samuel C. Matheny, Evelyn L. Lewis:»։ McGraw-Hill։ 2011։ ISBN 9780071624367։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-04-03-ին 
  8. 8,0 8,1 8,2 Detsky ME, McDonald DR, Baerlocher MR, McDonald, Baerlocher, Tomlinson, McCrory, Booth (2006)։ «Does this patient with headache have a migraine or need neuroimaging?»։ JAMA 296 (10): 1274–1283։ PMID 16968852։ doi:10.1001/jama.296.10.1274 
  9. «The neurology of coeliac disease in childhood: what is the evidence? A systematic review and meta-analysis»։ Dev Med Child Neurol (Systematic review and meta-analysis) 52 (8): 700–7։ 2010։ PMID 20345955։ doi:10.1111/j.1469-8749.2010.03647.x։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-04-25-ին  հրապարակում բաց հնարավորություն
  10. «The spectrum of noncoeliac gluten sensitivity»։ Nat Rev Gastroenterol Hepatol (Review) 12 (9): 516–26։ Sep 2015։ PMID 26122473։ doi:10.1038/nrgastro.2015.107 
  11. 11,0 11,1 «Gastrointestinal disorders associated with migraine: A comprehensive review»։ World J Gastroenterol (Review) 22 (36): 8149–60։ 2016։ PMC 5037083 ։ PMID 27688656։ doi:10.3748/wjg.v22.i36.8149 
  12. Edlow J.A., Panagos P.D., Godwin S.A., Thomas T.L., Decker W.W. (October 2008)։ «Clinical policy: Critical issues in the evaluation and management of adult patients presenting to the emergency department with acute headache»։ Annals of Emergency Medicine 52 (4): 407–36։ PMID 18809105։ doi:10.1016/j.annemergmed.2008.07.001 
  13. 13,0 13,1 Greenberg DA, Aminoff MJ, Simon RP. eds. (2012)։ «Chapter 6. Headache & Facial Pain in Clinical Neurology»։ amazon.com (8th ed.)։ McGraw-Hill։ ISBN 9780071759052։ Արխիվացված օրիգինալից -ին 
  14. Goadsby P.J. (January 2009)։ «The vascular theory of migraine--A great story wrecked by the facts»։ Brain 132 (Pt 1): 6–7։ PMID 19098031։ doi:10.1093/brain/awn321։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-06-13-ին 
  15. 15,0 15,1 Cutrer, FM, Bajwa A, Sabhat M. Pathophysiology, clinical manifestations and diagnosis of migraine in adults. In: UpToDate, Post TW (Ed), UpToDate, San Francisco, CA. (Accessed on April 23, 2014.)
  16. Charles A (2013)։ «Vasodilation out of the picture as a cause of migraine headache»։ Lancet Neurol 12 (5): 419–420։ PMID 23578774։ doi:10.1016/s1474-4422(13)70051-6 
  17. Amin FM, Asghar MS, Anders H և այլք: (2013)։ «Magnetic resonance angiography of intracranial and extracranial arteries in patients with spontaneous migraine without aura: a cross sectional study»։ Lancet Neurol 12 (5): 454–461։ PMID 23578775։ doi:10.1016/S1474-4422(13)70067-X 
  18. HADJIKHANI N, SANCHEZ DEL RIO M, WU O, Bakker Dick, Fischl Bruce, Kwong Kenneth K., Cutrer F. Michael, Rosen Bruce R., Tootell Roger B. H., Sorensen A. Gregory, Moskowitz Michael A. (2001)։ «Mechanisms of migraine aura revealed by functional MRI in human visual cortex»։ Proc Natl Acad Sci U S A 98 (8): 4687–92։ Bibcode:2001PNAS...98.4687H։ PMC 31895։ PMID 11287655։ doi:10.1073/pnas.071582498 
  19. «Denny CJ, Schull MJ. Chapter 159. Headache and Facial Pain. In: Tintinalli JE, Stapczynski J, Ma O, Cline DM, Cydulka RK, Meckler GD, T. eds. Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide, 7e. New York, NY: McGraw-Hill; 2011»։ mhmedical.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-05-31-ին 
  20. «Migraine Without Headache»։ Neurobalance։ Արխիվացված օրիգինալից 8 January 2015-ին։ Վերցված է 16 July 2014 
  21. Loder E, Rizzoli P, Rizzoli (2008)։ «Tension-type headache»։ BMJ 336 (7635): 88–92։ PMC 2190284։ PMID 18187725։ doi:10.1136/bmj.39412.705868.ad 
  22. Leroux E, Ducros A, Ducros (2008)։ «Cluster headache»։ Orphanet J Rare Dis. 3 (1): 20։ PMC 2517059։ PMID 18651939։ doi:10.1186/1750-1172-3-20 
  23. «Using the triptans to treat: Migraine headaches: Comparing effectiveness, safety, and price»։ Consumer Reports Best Buy Drugs (Consumers Union of US): 8։ March 2013։ Արխիվացված օրիգինալից 20 March 2013-ին։ Վերցված է 18 March 2013 
  24. Gronseth G.S., Greenberg M.K. (July 1995)։ «The utility of the electroencephalogram in the evaluation of patients presenting with headache: A review of the literature»։ Neurology 45 (7): 1263–7։ PMID 7617180։ doi:10.1212/WNL.45.7.1263 
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 Smetana GW. Chapter 9. "Headache." In: Henderson MC, Tierney LM, Jr., Smetana GW. eds. The Patient History: An Evidence-Based Approach to Differential Diagnosis. New York, NY: McGraw-Hill; 2012 Archived 2015-05-31 at the Wayback Machine.
  26. 26,0 26,1 26,2 Abrams BM (2013)։ «Factors that cause concern»։ Med Clin N Am 97 (2): 225–242։ PMID 23419623։ doi:10.1016/j.mcna.2012.11.002 
  27. American College of Emergency Physicians (2002)։ «Clinical policy: critical issues in the evaluation and management of patients presenting to the emergency department with acute headache»։ Ann Emerg Med 39 (1): 108–122։ PMID 11782746։ doi:10.1067/mem.2002.120125 
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 Hainer BL, Matheson EM, Matheson (2013)։ «Approach to acute headache in adults»։ American Family Physician 87 (10): 682–687։ PMID 23939446 
  29. Smetana GW (2000)։ «The diagnostic value of historical features in primary headache syndromes. A comprehensive review»։ Arch Intern Med 160 (18): 2729–2737։ PMID 11025782։ doi:10.1001/archinte.160.18.2729 
  30. Hundert AS, Huguet A, McGrath PJ, Stinson JN, Wheaton M, Huguet, McGrath, Stinson, Wheaton (2014)։ «Commercially available mobile phone headache diary apps: a systematic review»։ JMIR Mhealth Uhealth 2 (3): e36։ PMC 4147710։ PMID 25138438։ doi:10.2196/mhealth.3452։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-08-24-ին 
  31. Chapter 18. "I Have a Patient with Headache. How Do I Determine the Cause?" In: Stern SC, Cifu AS, Altkorn D. eds. Symptom to Diagnosis: An Evidence-Based Guide, 2e. New York, NY: McGraw-Hill; 2010 Archived 2015-05-31 at the Wayback Machine.
  32. Consortium US Headache: Evidence-based guidelines in the primary care setting: Neuroimaging in patients with nonacute headache, 2000.
  33. American Headache Society (September 2013)։ «Five Things Physicians and Patients Should Question»։ Choosing Wisely։ American Headache Society։ Արխիվացված օրիգինալից 6 December 2013-ին։ Վերցված է 10 December 2013 , which cites
  34. Strain JD, Strife JL, Kushner DC, et al. "Headache. American College of Radiology. "ACR appropriateness criteria." Radiology 2000; 215(suppl):855–860.
  35. Website The International Headache Classification (ICHD-3). Retrieved 29. August 2016.
  36. Olesen et al., 2005
  37. Brown M.R. (1951)։ «The classification and treatment of headache»։ Medical Clinics of North America 35 (5): 1485–93։ PMID 14862569 
  38. Ad Hoc Committee on Classification of Headache (1962)։ «Classification of Headache»։ JAMA 179 (9): 717–8։ doi:10.1001/jama.1962.03050090045008 
  39. «Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS) The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition»։ Cephalalgia: An International Journal of Headache 38 (1): 1–211։ January 2018։ ISSN 1468-2982։ PMID 29368949։ doi:10.1177/0333102417738202 
  40. Franklin G. M., American Academy Of Neurology (29 September 2014)։ «Opioids for chronic noncancer pain: A position paper of the American Academy of Neurology»։ Neurology 83 (14): 1277–1284։ PMID 25267983։ doi:10.1212/WNL.0000000000000839 
  41. 41,0 41,1 Bajwa ZH, Sabahat A. Preventive Treatment of Migraine in Adults. In: UptoDate. Swanson JW (Ed), UpToDate, San Francisco, CA. (Accessed on April 24, 2014).
  42. Silberstein SD (2000)։ «Practice parameter: evidence-based guidelines for migraine headache (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology»։ Neurology 55: 754–62։ PMID 10993991։ doi:10.1212/wnl.55.6.754 
  43. 43,0 43,1 Taylor R. Tension type headaches in adults: Preventive treatment. In: UpToDate. Swanson JW (Ed). UpToDate, San Francisco, CA. Accessed on April 24, 2014
  44. Jackson JL, Shimeall W, Sessums L և այլք: (2010)։ «"Tricyclic antidepressants and headaches " systematic review and meta-analysis»։ BMJ 341: c5222։ PMC 2958257։ PMID 20961988։ doi:10.1136/bmj.c5222 
  45. Davis MA, Kononowech RW, Rolin SA, Spierings EL, Kononowech, Rolin, Spierings (2008)։ «Acupuncture for tension-type headache: a meta-analysis of randomized, controlled trials»։ J Pain 9 (8): 667–677։ PMID 18499526։ doi:10.1016/j.jpain.2008.03.011 
  46. Linde K, Allais G, Brinkhaus B, et al. Acupuncture for tension-type headache. Cochrane Database Syst Rev 2009; :CD007587.
  47. Hao XA, Xue CC, Dong L, Zheng Z, Xue, Dong, Zheng (2013)։ «Factors associated with conflicting findings on acupuncture for tension-type headache: qualitative and quantitative analyses»։ J Altern Complement Med 19 (4): 285–297։ PMID 23075410։ doi:10.1089/acm.2011.0914 
  48. Melchart D, Streng A, Hoppe A և այլք: (2005)։ «The acupuncture randomised trial (ART) for tension-type headache--details of the treatment»։ Acupunct Med 23 (4): 157–165։ PMID 16430123։ doi:10.1136/aim.23.4.157 
  49. «Acupuncture in patients with tension-type headache: randomised controlled trial»։ BMJ 331 (7513): 376–382։ 2005։ PMC 1184247։ PMID 16055451։ doi:10.1136/bmj.38512.405440.8f 
  50. Reed KL (January 2013)։ «Peripheral neuromodulation and headaches: history, clinical approach, and considerations on underlying mechanisms»։ Current Pain and Headache Reports 17 (1): 305։ PMC 3548086։ PMID 23274677։ doi:10.1007/s11916-012-0305-8 
  51. 51,0 51,1 Manzoni G C, Stovner L J (2010)։ «Epidemiology of headache»։ Handbook of Clinical Neurology։ Handbook of Clinical Neurology 97: 3–22։ ISBN 978-0-444-52139-2։ PMID 20816407։ doi:10.1016/s0072-9752(10)97001-2 
  52. 52,0 52,1 52,2 52,3 52,4 Stovner LJ, Andree C (2010)։ «Prevalence of headache in Europe: a review for the Eurolight project.»։ Journal of Headache Pain 11 (4): 289–299։ PMC 2917556։ PMID 20473702։ doi:10.1007/s10194-010-0217-0 
  53. Mattu Amal, Goyal Deepi, Barrett Jeffrey W., Broder Joshua, DeAngelis Michael, Deblieux Peter, Garmel Gus M., Harrigan Richard, Karras David, L'Italien Anita, Manthey David (2007)։ Emergency medicine: Avoiding the pitfalls and improving the outcomes։ Malden, MA: Blackwell / BMJ Books։ էջ 39։ ISBN 1-4051-4166-2 
  54. Kunkel Robert S. (2010-08-01)։ «Headache»։ Disease Management Project: Publications։ Cleveland Clinic։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-05-11-ին։ Վերցված է 2010-08-06 
  55. Levin et al., 2008
  56. Rothner AD (Jun 1995)։ «The evaluation of headaches in children and adolescents.»։ Seminars in pediatric neurology 2 (2): 109–18։ PMID 9422238։ doi:10.1016/s1071-9091(05)80021-x 
  57. 57,0 57,1 57,2 57,3 57,4 «130: Headaches in Children»։ Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (7th ed.)։ New York, NY: McGraw-Hill։ 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-12-23-ին 
  58. Scagni P, Pagliero R, Pagliero (Apr 2008)։ «Headache in an Italian pediatric emergency department»։ J Headache Pain 9 (83): 83–7։ PMC 3476181։ PMID 18250964։ doi:10.1007/s10194-008-0014-1 
  59. 59,0 59,1 Kan L, Nagelberg J, Maytal J, Nagelberg, Maytal (2000)։ «Headaches in a pediatric emergency department: etiology, imaging and treatment»։ Headache 40 (1): 25–9։ PMID 10759899։ doi:10.1046/j.1526-4610.2000.00004.x 
  60. «Headache etiology in a pediatric emergency department»։ Pediatr Emerg Care 13 (1)։ 1997 
  61. «What Causes Headaches in Children and Adolescents?»։ WebMD։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-05-11-ին։ Վերցված է 2010-06-30 
  62. Medina LS, Kuntz KM, Pomeroy S, Kuntz, Pomeroy (2001)։ «Children with headache suspected of having a brain tumor: a cost-effectiveness analysis of diagnostic strategies»։ Pediatrics 108 (2): 255–63։ PMID 11483785։ doi:10.1542/peds.108.2.255 
  63. «Headaches in Children»։ achenet.org։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-05-16-ին։ Վերցված է 2010-06-30 
  64. Guidetti V, Galli F, Fabrizi P և այլք: (1998)։ «Headache and psychiatric comorbidity: clinical aspects and outcome in an 8-year follow-up study»։ Cephalalgia 18 (7): 455–462։ PMID 9793697։ doi:10.1046/j.1468-2982.1998.1807455.x 
  65. Wang SJ, Fuh JL, Lu SR, Fuh, Lu (2009)։ «Chronic daily headache in adolescents: an 8-year follow-up study»։ Neurology 73 (6): 416–422։ PMID 19605771։ doi:10.1212/wnl.0b013e3181ae2377