Էպիլեպսիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Էպիլեպսիա
Դասակարգում և լրացուցիչ տվյալներ

ԷԷԳ-ի ալիքները գեներալիզացված նոպայի ժամանակ
ՀՄԴ-10 G40-G41
ՀՄԴ-9 345
Հիվանդությունների բազա 4366
MedlinePlus 000694
eMedicine neuro/415
MeSH D004827

Էպիլեպսիա (հին հուն.՝ επιλαμβνειν բայից, որը նշանակում է «հարկադրել, տիրել, տանջել», լատ.՝ epilepsia կամ caduca) գլխուղեղի քրոնիկ հիվանդություն է, որն ունենում է տարբեր ծագումնաբանություն և բնութագրվում է կրկնվող էպիլեպտիկ նոպաներով, որոնք ուղեկցվում են շարժողական, զգայական, վեգետատիվ, մտածական և կամ հոգեկան գործառույթների խանգարումներով, որոնք առաջանում են գլխուղեղի կեղևում նյարդային գերլարման առաջացման արդյունքում [1]։ Ախտանշանների արտահայտվածության աստիճանը տատանվում է գիտակցության լրիվ կորստից մինչև շշմածություն, ընդհանրացված ցնցումներից մինչև առանձին մկանախմբերի անկառավարելի, ինքնաբեր շարժումներ[2]։

Բովանդակություն

Վիճակագրական տվյալներ[խմբագրել]

Համաշխարհային վիճակագրության համաձայն էպիլեպսիայով հիվանդ է ողջ բնակչության 0,5 - 0,9 %-ը։ Ըստ Ա.Ի. Լոժկինի՝ հիվանդների քանակը կտրուկ աճում է պատերազմներից և ծանր ցնցումներից՝ «վնասվածքային համաճարակներից» հետո։ Մինչև 5 տարեկան երեխաների 6 - 7 %-ի մոտ հանդիպում են մեկից մի քանի էպիլեպտիկ նոպաներ [3]։ Հիվանդությունը կարող է զարգանալ ցանկացած տարիքում, սակայն դեպքերի 75%-ում այն սկսում է մինչև 20 տարեկանը։ Տղամարդկանց և կանանց մոտ էպիլեպսիան հանդիպում է միևնույն հաճախականությամբ։ Հիվանդների նվազագույնը 30%-ի մոտ ժամանակի ընթացքում առաջանում են հոգեկան խանգարումներ և ամենից հաճախ էպիլեպսիայի ախտանշային ձևերի դեպքում [4]։

Մեկական կամ պատահական նոպաները չեն համարվում էպիլեպսիա. դրանք հանդիսանում են նորմայի սահմաններում գտնվող ռեակցիաներ, որոնք որոշակի պայմաններում կարող են առաջանալ ցանկացած մարդու մոտ, երբ գլխուղեղի կեղևի ցնցումային շեմը ցածր է [4]։ Ըստ Վ. Ս. Չուդնովսկու և Ն. Ֆ. Չիստյակովի բերած տվյալների հիվանդությունների քառորդ մասը սահմանափակվում է միայն պարոքսիզմալ վիճակներով, որոնց դեպքում սուր և քրոնիկական հոգեկան խանգարումները բացակայում են [3]։

Մանկական տարիքում էպիլեպտիկ նոպաները հանդիպում են 6-8 անգամ ավելի հաճախ, քան մեծահասակների մոտ։ Երեխաների մոտ առաջացման տարատեսակ ցնցումների տարածվածությունը, ըստ որոշ հեղինակների, հասնում է 1000-ից մոտ 15-20-ի։ Ընդ որում նյարդահոգեկան հիվանդություններով երեխաների մոտ դրանք հանդիպում են 10-15% դեպքերում, ինչը մի կողմից բացատրվում է երեխայի նյարդային համակարգի անատոմաֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով, մյուս կողմից՝ նրա հիվանդության բնույթով։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել]

Էպիլեպտիկ դրևսրումների անմիջական պատճառ հանդիսանում է գլխուղեղի կեղևում և խորքային բաժիններում նյարդային բջիջների բարձր գրգռողականությունը։ Նկատելի է գրգռման գեներալիզացման միտումը, որի արդյունքում ներգրավվում են վնասված բջիջներից նաև բավական հեռու գտնվող նեյրոններ։

Էպիլեպսիայի առաջացման պատճառները տարբեր են։ Ներկայումս դրա ծագման ամենահաճախ հանդիպող պատճառների շարքին են դասվում ժառանգական գործոնը, նյութափոխանակության և սնման խանգարումները, նյարդային համակարգի տրավմատիկ վնասվածքները՝ պերինատալ, նատալ և պրենատալ, թունավորումները, միջին և տարեց հասակում մեծ դեր են խաղում գանգուղեղային վնասվածքները, ուղեղի անոթային և դեգեներատիվ հիվանդությունները, ուռուցքները [1]։ Այս գործոնները հաճախ հանդես են գալիս համակցված, և ինչքան ավելի արտահայտված է դրանցից մեկը, այնքան ավելի թույլ լրացուցիչ ազդակ է պահանջվում էպիլեպսիայի առաջացման համար։

Ախտորոշման մեջ կարևորվում է էպիլեպսիայի առաջացման տարիքը, որը որոշ չափով մատնանշում է հիվանդության առաջացման հնարավոր պատճառը։ Սեռական հասունացման տարիքում սկսվող էպիլեպսիան ամենայն հավանականությամբ գենուինային է, այսինքն՝ ունի ներքին, չբացահայտված պատճառ, հետևաբար՝ հիվանդության զարգացման կանխատեսումները անբարենպաստ են։ Եթե էպիլեպսիան սկսվում է մինչև 5 տարեկանը, ապա երբեմն գրանցում են բուժման դեպքեր։ Ընդհանուր առմամբ՝ ինչքան ուշ է սկսվում էպիլեպսիան, այնքան շատ հիմքեր կան համարելու, որ այն ախտանշային ծագում ունի [5]։ Ախտանշային էպիլեպսիայի դեպքում (էպիլեպտիկ համախտանիշ) ժառանգական նախատրամադրվածությունը էպիլեպսիայի առաջացման հավանականությունը բարձրացնող գործոն է, իսկ անմիջական պատճառը որևէ վնասվածք է կամ հիվանդություն։

Հ. Գաստաուտի տվյալների համաձայն գլխուղեղի օրգանական վնասվածք բացահայտվում է էպիլեպսիայով հիվանդների 46%-ի մոտ, սակայն Ա. Գուբերմանի ներկայացրած տվյալների համաձայն կենտրոնական նյարդային համակարգի կառուցվածքային փոփոխություններ առկա են դեպքերի 26%-ում։

Ա. Ի. Լոժկինը նշում է ժառանգականության մեծ դերը էպիլեպսիայի առաջացման մեջ՝ նշելով, որ այն առկա է էպիլեպսիայով հիվանդների 1/3-ի մոտ, սակայն անմիջական՝ դոմինանտ ժառանգականությունը պատահում է միայն դեպքերի 1/6-ի մոտ։ Դրա հետ մեկտեղ էպիլեպսիայի առաջացմանը մեծապես նպաստում է գլխուղեղի համապատասխան բաժիններում տարատեսակ պաթոլոգիկ օջախների և կառուցվածքային փոփոխությունների առաջացումը՝ զարգացման անոմալիաներ կամ սպիեր, անոթային, բորբոքային, ուռուցքային, մակաբուծային և այլ գործընթացներ։

Նոպաների տեսակներ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Էպիլեպտիկ նոպա


Էպիլեպտիկ նոպաները միևնույն հիվանդի մոտ կարող են տարբեր լինել հիվանդության տարբեր փուլերում։ Դա կախված է էպիլեպտիկ օջախի տեղադրությունից, պաթոլոգիական գործընթացի դինամիկայից, լրացուցիչ պաթոլոգիական ազդեցություններից, տարիքից և այլ գործոններից։

Հանդիպում են ֆոկալ կամ պարցիալ (օջախային) էպիլեպտիկ նոպաներ, որոնց բնույթը պայմանավորված է էպիլեպտիկ օջախի լոկալիզացիայով։ Պարզ պարցիալ նոպաների ժամանակ գիտակցության խանգարում չի դիտվում, բնութագրվում են առանձին շարժողական, զգայաշարժողական (տեսողական, լսողական, հոտառական, համային զգայություններ, գլխապտույտ), վեգետատիվ (գունատություն, քրտնարտադրություն, դեմքի կարմրություն, բբերի լայնացում) կամ հոգեկան (բարձրագույն հոգեկան գործառույթների խանգարում՝ դեժա վու, կոգնիտիվ ՝ ժամանակի զգացման խանգարում, քնանման վիճակներ, աֆեկտիվ խանգարումներ՝ վախ, ջղայնություն, պատրանքներ, կառուցվածքային ցնորքներ՝ երաժշտություն, պատկերներ) ախտանիշներով, կամ դրանց համադրությամբ [1]։

2, 5 ամսականից 4 տարեկան երեխաների համար բնորոշ են «կայծակնային» նոպաները, որոնք ընթանում են դողի ու հանկարծակի ցնցումների, գլխի և իրանի համաչափ վեր ու վար շարժումների տեսքով, հայացքը կանգ է առնում, դեմքը գունատվում։ Չորս տարեկանից հետո ի հայտ են գալիս փոքր նոպաները, որոնք բնորոշվում են գիտակցության կարճատև՝ մի քանի վայրկյանից մի քանի րոպե տևող բացակայությամբ, որը չի ուղեկցվում ցնցումներով [3]։ Փոքր նոպաները, որոնք տևում են վարկյաններ, երեխաների մոտ կարող են լինել օրական տասնյակից հարյուր անգամներ։ Երբեմն դրանք աննկատ են անցնում ինչպես շրջապատի, այնպես էլ հիվանդների համար։

Բարդ պարցիալ նոպաները ուղեկցվում են գիտակցության խանգարմամբ։ Սրանք իրենց հերթին կարող են սկսվել որպես պարզ պարցիալ նոպաներ, ապա վերածվել բարդի կամ ուղղակի սկսվել գիտակցության խանգարումներով՝ կորստով կամ ավտոմատիզմներով։

Երբեմն պարցիալ նոպաները վերաճում են գեներալիզացված նոպաների, որոնց ցուցանիշը գիտակցության կորուստն է, ի հակադրություն գիտակցության փոփոխությունների, որոնք առկա են բարդ պարցիալ նոպաների ժամանակ [4]։ Երկրորդային գեներալիզացված նոպաները, որոնց բնորոշ են նշանակալի վեգետատիվ դրսևորումներ, լինում են ցնցումային և առանց ցնցումների։ Գեներալիզացված նոպաների մի տարատեսակը աբսանսներն են։ Աբսանսները կարող են ընթանալ գիտակցության խանգարումով, կլոնիկ, ատոնիկ, տոնիկ բաղադրիչներով, ավտոմատիզմներով և/կամ վեգետատիվ ախտանիշներով։ Գեներալիզացված նոպաների մյուս տեսակներն են՝ միոկլոնիկ, կլոնիկ, տանիկ, տոնիկո-կլոնիկ և ատոնիկ նոպաները։

1rightarrow.png  Տես նաև Էպիլեպտիկ կարգավիճակ 

Էպիլեպտիկ կարգավիճակը կայուն էպիլեպտիկ վիճակ է, որը բնութագրվում է անընդհատ կրկնվող նոպաներով, որոնք հաջորդում են մեկը մյուսին, ամեն հաջորդ նոպան առաջանում է այն ժամանակ, երբ դեռ պահպանված են նախորդի առաջացրած գիտակցության խանգարումները, և դրանց միջև եղած դադարների ընթացքում հիվանդը չի կարողանում լիովին հասնել իր նորմալ հոգեկան և նյարդաբանական վիճակին [4]։

Դասակարգում[խմբագրել]

Ըստ Էպիլեպսիայի դեմ համաշխարհային լիգայի 1989 թվականի դասակարգման՝

  1. լոկալիզացիայով պայմանավորված (ֆոկալ կամ պարցիալ) էպիլեպսիաների և սինդրոմների շարքին են դասվում էպիլեպսիայի իդեոպաթիկ ձևերը, որոնց դեպքում նոպաների առաջացումը կապված է տարիքի հետ, ախտանշային, որոնք հանդես են գալիս որպես այլ տրավմայի կամ հիվանդության ախտանիշ, և կրիպտոգեն (անորոշ) ձևերը։
  1. Գեներալիզացված նոպաներով էպիլեպսիայի և սինդրոմի տեսակներն են իդեոպաթիկ, կրիպտոգեն, ախտանշային, յուրահատուկ էպիլեպսիաները։
  1. Էպիլեպսիայի տեսակներ, որոնց պատկանելությունը ֆոկալ կամ գեներալիզացված ձևերին անորոշ է, ինչպես նաև հատուկ համախտանիշներ, որոնք ներառում են իրավիճակային կամ պատահական նոպաները և մեկուսացված ցնցումները կամ մեկուսացված էպիլեպտիկ կարգավիճակ [1]։

Հոգեկան խանգարումներ[խմբագրել]

Ըստ որոշ հեղինակների (Բոլդիրյով, Կարլով, Պետուխին) էպիլեպսիայով հիվանդների մոտ հոգեկանի խանգարումները կազմում են ինքնուրույն համախտանիշ, որի արտահայտվածության աստիճանը պայմանավորված է մի շարք գործոններով՝ էպիլեպտիկ օջախի տեղակայմամբ և տարածականությամբ, հիվանդության սկզբի տարիքով և տևականությամբ, ցնցումների բնույթով և հաճախականությամբ, ժառանգական գործոններով, հիվանդությանը նախորդող հոգեկան վիճակով, դաստիարակության, կենսագործունեության, սոցիալական պայմաններով և այլն [6]։

Էպիլեպսիայով հիվանդների ախտաբանական ուսումնասիրությունների ժամանակ բացահայտվում են մտածողություն, խոսքի, հիշողության, անձնային առանձնահատկությունների բնորոշ փոփոխություններ։ Առավել նշանակալի հոգեկան փոփոխություններ գրանցվում են էպիլեպսիայի ձախ կիսագնդային և քունքային ձևերի ժամանակ [7]։

Էպիլեպտիկ հոգեկան խանգարումների մեջ տարբերակում են էպիզոդիկ հոգեկան խանգարումներ, էպիլեպտիկ փսիխոզներ և անձի քրոնիկական խանգարումներ[3]։ Ըստ Ա. Յ. Ֆեդոտովի հոգեկան գործունեության պրոգրեսիվող քրոնիկական խանգարումները՝ անձի, բնավորության, ինտելեկտի փոփոխությունները, էպիլեպսիայի ժամանակ կարող են հանդես գալ որպես նոպաներին համարժեք երևույթներ։

Էպիզոդիկ հոգեկան խանգարումները արտահայտվում են մթագնած վիճակների և դիսֆորիաների տեսքով։ Մթագնած վիրճակները դրսևորվում են գիտակցության անսպասելի նեղացումով՝ ընկալվում են հիվանդին տվյալ պահին հուզականորեն առնչվող երևույթներն ու առարկաները, շրջապատը հաճախ ընկալվում է որպես ոչ իրական է, առաջանում է դեժա վու կամ ժամե վու։ Վարքը դառնում է անիմաստ և աննպատակ, ինչը տևում է մի քանի ժամ, որից հետո սկսվում է լիակատար կամ գրեթե ամբողջական ամնեզիա։ Մտքերը կորցնում են կապակցվածությունը, հաճախ դրսևորվում են պարզ ցնորքներ, զառանցանք, վախի զգացում ագրեսիվ ցնորքներից, որոնք երբեմն ագրեսիվ գործողությունների պատճառ են դառնում։ Քնի ժամանակ երեխաների մոտ կարող է լուսնոտություն առաջանալ, որը սովորաբար վախի զգացմամբ և տեսողական ցնորքներով է ուղեկցվում։

Դիսֆորիաները տրամադրության անսպասելի և առանց պատճառի փոփոխություններն են՝ տրամադրության անկման և դյուրագրգռության նոպաներ։ Հիվանդները դիսֆորիաների ժամանակ մռայլ են, ամեն ինչից դժգոհ, փնթփնթան, դյուրագրգիռ, հաճախ են հիպոխոնդրիական բողոքներ ներկայացնում, երբեմն այդ հիպոխոնդրիան վերածվում է զառանցական մտքերի սեփական առողջության վերաբերյալ։ Ավելի հազվադեպ է պատահում մանիակալ աֆեկտը՝ հեքիաթային-կրոնական բովանդակության ցնորքներով[3]։ Հիշողությունը պահպանվում է, սակայն սեփական վարքը չի ընկալվում որպես հիվանդագին կամ ոչ նորմալ։ Դիսֆորիաները կարող են տևել մի քանի ժամից մինչև մի քանի օր։

Էպիլեպտիկ փսիխոզները առավել երկարատև են, քան էպիզոդիկ խանգարումները, և կարող են առաջանալ մեկ կամ մի շարք նոպաներից հետո, այլ դեպքերում դրանց սկիզբը կարող է աստիճանական լինել և ժամանակային առումով կապված չլինել պարոքսիզմալ խանգարումների հետ [3]։

Էպիլեպտիկ փսիխոզների ժամանակ դրսևորվում են տարաբնույթ հոգեկան խանգարումներ՝ ցնորքներ, զառանցանք, աֆեկտիվ և կատատոնիկ ախտանիշներ, գիտակցությունը տատանվում է նորմայից մինչև արտահայտված խլացում։ Հիվանդների բոլոր ապրումները հագեցած են զայրույթով, էքստազով։ Շատերի մոտ լինում են սուր հոգեշարժական գրգռվածության նոպաներ, որոնք ուղեկցվում են ագրեսիվ, դեստրուկտիվ վարքով։ Էպիլեպտիկ փսիխոզները կարող են տևել շաբաթներ, ամիսներ կամ տարիներ։

Ըստ Ն. Ուլկինայի ներկայումս տարբեր կարծիքներ գոյություն ունեն անձի փոփոխությունների մասին էպիլեպսիայի ժամանակ. մի կողմից՝ առկա է անձի փոփոխությունները՝ որպես էպիլեպսիայի առանձին ախտանիշ չառանձնացնելու միտում, մյուս կողմից՝ շատ հեղինակներ այդ երևույթի մասին խոսում են որպես էպիլեպսիայի պարտադիր կամ հաճախ հանդիպող ախտանիշի [8]։

Կլինիկական դիտարկումները ցույց են տվել, որ ինչքան վաղ է սկսվում էպիլեպսիան, այնքան ավելի արտահայտված են անձի քրոնիկական փոփոխությունները։

Տ. Յ.Գոգբերաշվիլիի, Յ. Վ. Միկադզեի ներկայացրած տվյալների համաձայն բարձրագույն նյարդային գործառույթների վիճակը էպիլեպտիկ երեխաների մոտ կարող է տատանվել հոգեկանի ծանր խանգարումներից մինչև իմացական գործընթացների մեկուսացված դեֆեկտներ՝ անվնաս ինտելեկտուալ ոլորտով։ Հեղինակները, ամփոփելով մի շարք հետազոտությունների տվյալներ, նշում են, որ հոգեկան գործընթացները ավելի տուժում են էպիլեպսիայի ախտանշային և կրիպտոգեն, քան իդեոպաթիկ ձևերի ժամանակ, ինչը կապված է իդեոպաթիկ էպիլեպսիաների դեպքում գլխուղեղի օրգանական վնասվածի բացակայության հետ [5]։

Լ. Ա. Տրոիցկայայի նեյրոհոգեբանական ուսումնասիրության արդյունքների համաձայն էպիլեպսիայի տարբեր ձևերի դեպքում առկա են հոգեբանական տարբեր, յուրահատուկ փոփոխություններ [7]։ Այս կամ այն ախտանիշի արտահայտվածության աստիճանը կախված է էպիլեպտիկ օջախի լոկալիզացիայից, սակայն ֆունկցիոնալ փոփոխությունները չեն սահմանափակվում միայն էպիլեպտիկ օջախով, այլ ազդում են գլխուղեղի ընդհանուր ամբողջական գործունեության վրա։ Մանկական տարիքում ԲՆԳ խանգարումների պատկերը բարդ է, քանի որ դրսևորվող ախտանշանները վերաբերում են ինչպես առաջնային ախտահարմանը, այնպես էլ երկրորդային խանգարումներին և ԲՀԳ փոխհատուցող փոփոխություններին։ Ըստ Վորոնկովայի, Պիլաևայի, Տրոիցկայի, Հերնանդեզի և այլ հեղինակների դիտարկումների էպիլեպսիայի պարցիալ ձևերի ժամանակ երեխաների մոտ առկա են պերցեպտիվ-տարածական ոլորտի՝ պրոեկտիվ և կոորդինացիոն, խոսքի խանգարումներ, կամածին ծրագրավորման և վերահսկման թուլացում, երբեմն՝ րիգիդություն [5]։

Հոգեկան գործառույթների խանգարումները առավել արտահայտված են ձախ կիսագնդում էպիլեպտիկ օջախի տեղակայության դեպքերում։ Ախտաբանական գործընթացում ճակատաքունքային բաժինների ներգրավումը կարող է ցերեբրալ դեմենցիայի՝ պարզագույն ծրագրերի և նպատասաուղղված առարկայական գործունեության փլուզման, վարքի խանգարման հանգեցնել։ Գագաթաքունքային էպիելեպսիայով երեխաների մոտ առաջանում են կառուցողական պրաքսիսի և տեսողական-տարածական գնոզիսի խանգարման, ինչպես նաև կարալ և գրել սովորելու դժվարություններ։

Մանկական տարիքում էպիլեպսիայի առաջացման արդյունքում երեխաները դառնում են չափազանց սենտիմենտալ, հույզերն արտահայտում են չափազանցված ձևով, անընդհատ գգվում են ծնողներին։ Միաժամանակ նրանց բնորոշ են կասկածամտությունը և հիշաչարությունը, պեդանտությունը տան կարգուկանոնի և առողջության հանդեպ։ Սուր արտահայտված է բոլոր հոգեկան գործընթացների իներտությունը և աֆեկտների կայունությունը, «պայթյունությունը»։ Ուշադրությունը դժվարությամբ է տեղափոխվում մի օբյեկտից մյուսին։ Գերակշռում է մռայլ տրամադրությունը։ Էպիլեպսիայի ծանր դեպքերում երեխաները դառնում են ոխակալ, դաժան, հաճախ են ունենում զայրույթի նոպաներ։ Տ. Յ. Ասկոչենսկայան նշում է հիվանդության սկզբնական փուլերում զգայաշարժողական ոլորտում թերությունների առաջացման մասին, որոնք սրվում են էպիլեպսիայի երկարատև ընթացքի դեպքում [7]։ Շարժումները սովորաբար դանդաղեցված են, դիմախաղը աղքատ, միանման։

Տարբեր խոսքային խանգարումների վրա ազդեցություն են թողնում հիվանդության վաղ սկիզբը (մինչև 1 տարեկան), աջ կիսագնդյան պարցիալ նոպաների առկայությունը, էպիլեպտիկ օջախի ճակատային լոկալիզացիան։ Էպիլեպտիկ երեխաների մոտ դիտվող խոսքային խանգարումներն են խոսքի դանդաղեցումը, խոսքերն ու նախադասությունները կրկնվում են, հաճախ են օգտագործվում ստերեոտիպ արտահայտություններ, մտածողությունն ու խոսքը չափազանց հանգամանալից են [3]։ Հաճախ են օգտագործում փաղաքշական խոսքեր՝ հատկապես մեծահասակները։ Այս երևույթը բացատրում են մտածողության դադարները լցնելու համար բառերը երկարաձգելու անհրաժեշտությամբ։ Ըստ Ա. Ն. Բերնշտեյնի էպիլեպսիայով հիվանդների մոտ հիմնական և առավել բնորոշ խոսքային խանգարումը օլիգոֆազիան է [5]։ Էպիլեպտիկների մոտ տարբերակում են հետցնցումային և մշտական օլիգոֆազիա։ Անմիջապես նոպայից հետո գիտակցության խանգարման դեպքում հիվանդների մոտ դիտվում է ասիմբոլիա՝ առարկան և դրա նշանակությունը ճանաչելու կարողության խանգարում։ Գիտակցության վերականգնմանը զուգընթաց ասիմբոլիան վերանում է և սկսում է դրսևորվել սուր հետցնցումային օլիգոֆազիա, որն արտահայտվում է առարկաների անվանումների մոռացությամբ, այն դեպքում, երբ դրանց գործառությների և որակների ճանաչումը պահպանված է։ Էպիլեպսիայի ընթացքը ուղեկցվում է հիշողության կայուն պրոգրեսիվող թուլացմամբ։ Ինչպես նշում են Օ. Բումկեն և Ի. Շիպկովենսկին սկզբնական շրջանում բացահայտվում է կամածին վերարտադրաման, ապա՝ մտապահման և պահպանման ֆունկցիաների խանգարում [5]։ Թուլանում են հիշողության տարբեր տեսակները՝ վերբալ, տեսողական, ինչին նպաստող գործոններ են համարվում հիվանդության երկարատևությունը, նոպաների հաճախականությունը, ինչպես նաև դեղամիջոցների վնասակար ազդեցությունը։ Որոշ հետազոտությունների համաձայն հիշողության խանգարումները առավել վառ են արտահայտվում պարցիալ քունքային էպիլեպսիայի ժամանակ [5]։

Նմանատիպ հոգեկան խանգարումներ նկատվում են նաև հասուն տարիքում. հոգեկան գործընթացները բնութագրվում են պրոգրեսիվող րիգիդությամբ, դանդաղկոտությամբ, մտածողության միակողմանիությամբ։ Աստիճանաբար իջնում է շրջապատի փոփոխվող պայմանների հանդեպ հարմարվողականությունը։

Էպիլեպսիայի չարորակ և երկարատև ընթացքը հանգեցնում է թուլամտության (էպիլեպտիկ թուլամտություն), որի արդյունքում նեղանում է հետաքրքրությունների շրջանակը, դրանք կենտրոնանում են հիմնականում սեփական առողջության շուրջ։

Հիշողության թուլացման արդյունքներից է բառապաշարի աղքատացումը։ Գերակշռում է հուզական-պատկերավոր մտածողությունը, թուլանում է վերացարկվելու կարողությունը՝ գլխավորը երկրորդայինից տարբերակելու կարողությունը։ Դատողությունները տարբերվում են պարզունակությամբ, արտացոլում են ընդունված կարծրատիպերը։ Մտածողության րիգիդությունը հաճախ հանգեցնում է սեփական հայացքները վերանայելու անկարողության և ֆանատիզմի, ինչը իր արտահայտումն է գտնում կրոնամոլության մեջ։ Ակնառու մեծամտության, նորմայից բարձր ինքնագնահատականի, ինքնապաշտպանության ընդգծված բնազդի հետ մեկտեղ կարող են նկատվել թատերական, խաղարկվող մարդամոտություն, «հիպերսոցիալականություն» ցուցադրական բարություն, միամտություն փաղաքշականություն[8]։

Ծանր թուլամտության զարգացման դեպքերում լիովին բացակայում է սեփական վարքը քննադատականորեն գնահատելու ունակությունը։ Վարքի մեջ գերակշռում են գերսեռականությունը, ագրեսիվությունը, սադիստական հակումները, դաժանությունը։

«Էպիլեպտիկ բնավորության» ձևավորումը ոչ միշտ է զուգակցվում ցածր ինտելեկտի և թույլ ստեղծագործական կարողությունների հետ; ընդհակառակը՝ հազվադեպ չեն հիվանդների օժտվածության դեպքերը, երբ վերջիններս դրսևորում են արտասովոր մասնագիտական որակներ[3]։

Տեսակներ[խմբագրել]

Բարորակ մանկական էպիլեպսիա՝ գագաթներով ԷԷԳ-ի կենտրոնական-քունքային մասում[խմբագրել]

Էպիլեպսիայի այս տեսակը կազմում է երեխաների մոտ հանդիպող էպիլեպսիաների մոտ 15-30%-ը, հիվանդների մեջ գերակշռում են տղաները [4]։ Սկիզբը գրանցվում է 3-12 տարեկանում, իսկ զարգացման գագաթնակետին է հասնում սովորաբար 9-10 տարեկանում։ Նոպաները հազվադեպ են, 70-80% դեպքերում ունեն պարզ պարցիալ բնույթ՝ երբեմն երկրորդային գեներալիզացիայով։ Նոպաների 75%-ը տեղի է ունենում քնի ժամանակ։ Մինչև 5 տարեկանը հանդիպում են ավելի ծանր նոպաներ, որոնք ուղեկցվում են գիտակցության խանգարմամբ, գլխապտույտով, փորի շրջանում ցավերով, տեսողական ֆենոմեններ։ Հինգ տարեկանից հետո նոպաները լինում են ավելի հաճախ, սակայն ավելի թեթև են ընթանում, ուղեկցվում են գլխացավով կամ միգրենով (62%)։

Հոգեկանը, որպես կանոն, փոփոխություններ չի կրում։ Երեխաների մոտ նկատվում է ուշադրության խանգարում և գերակտիվություն, հիշողության և վարքային խանգարումներ, տեսողական-շարժողական կոորդինացիայի չափավոր ֆունկցիոնալ խանգարումներ, կակազություն, դիսլեքսիա, էնուրեզ, ցածր դպրոցական առաջադիմություն։

Պուբերտատային տարիքում հիվանդները լիովին առողջանում են։ Առողջացումից հետո նոպաների վերսկսման դեպքերը կազմում են 1-2%։ Ինչքան շուտ է սկսվում էպիլեպսիան, այնքան ավելի տևական է դրա ընթացքը։

Սամոխվալովան նշում է, որ այս տեսակի էպիլեպսիայով հիվանդ այն երեխաները, ովքեր դաստիարակվում են կենտրոնանալով սահմանափակումների վրա, արդյունքում ձեռք են բերում անլիարժեքության բարդույթ, առաջանում են սոցիալական հարմարման խնդիրներ, հաճախ զարգանում է հակասոցիալական վարք։ Իսկ առանց հատուկ սահմանափակումների դաստիարակված անհատները լինում են հավասարակշռված և ունենում են կյանքի ակտիվ դիրք [4]։

Մանակական էպիլեպսիա՝ պարոքսիզմալ ակտիվությամբ ԷԷԳ-ի ծոծրակային մասում[խմբագրել]

Ֆունկցիոնալ էպիլեպսիայի տարատեսակներից է, հավանական պատճառներն են սոմատիկ նախատրամադրվածությունը և կենտրոնական նյարդային համակարգի վնասվածքը ծննդաբերության ժամանակ։ Ըստ առաջացման հաճախականության երկրորդն է երեխաների մոտ հանդիպող էպիլեպսիաներից (10-13%)։ Էպիլեպտիկ նոպաների սկզբի տարիքը 15 ամսականից 17 տարեկանն է, ախտանիշների դրսևորման գագաթնակետը 5-7 տարեկանը։

Նոպաները և դրանց սկիզբը ունեն երկու տարատեսակ.

  1. վաղ սկիզբ (2-7 տ.), հազվադեպ գիշերային նոպաներ, որոնք ուղեկցվում են գիտակցության խանգարմամբ, փսխումներով։
  2. ուշ սկիզբ (7 տարեկանից հետո), տեսողության ժամանակավոր խանգարումներ (65%), տարրական տեսողական (50%) և պատկերային (14%) ցնորքներ, գիտակցությունը պահպանված է, նոպաները սկսվում են ցերեկային ժամերին, նոպային հաջորդում է միգրեն (33%), սրտխարնոց, փսխուկ (17%)։

Հոգեկանը ախտաբանական փոփոխություններ չի կրում, երբեմն պատահում են հուզական խանգարումներ, իդեոմոտոր ապրոքսիայի դրսևորումներ, տուժում է տեսողական հիշողությունը [4]։

Եթե նոպաները սկսվում են մինչև 10 տարեկանը, հետագա զարգացման կանխատեսումը ավելի դրական է։ Եթե հիվանդության սկիզբը վաղ տարիքում է լինում, ապա սովորաբար 12 տարեկանին մոտ բացարձակ ռեմիսիա է դիտվում։

Լոկալ ախտանշային էպիլեպսիա և էպիլեպտիկ համախտանիշ՝ պարզ և բարդ պարցիալ ցնցումային նոպաներով[խմբագրել]

Բարդ պարցիալ նոպաները հաճախ հաջորդում են պարզ պարցիալ նոպաներին։ Հիվանդների մոտ խախտված է իրականության գիտակցման և ազդակներին ադեկվատ պատասխան տալու կարողությունը։ Առկա են կոգնիտիվ գործառույթների խանգարման ախտանշաններ։ Հաճախ են նկատվում կպչուն մտքեր, ժամանակի ընկալման պատրանքներ, դերեալիզացիայի-դեպերսոնիալիզացիայի ախտանիշներ (դեժա վու)։


Ճակատային բաժնի (ֆրոնտալ) էպիլեպսիա[խմբագրել]

Առաջանում է օջախային ատրոֆիայի, տրավմաների, նեյրովարակների, ուռուցքների արդյունքում։ Հաճախ է հանգեցնում էպիլեպտիկ կարգավիճակի։

Կազմում է էպիլեպսիայի ախտանշային ձևերի 15-20%-ը։ Կարող է սկսվել ցանկացած տարիքում։ Նոպաները հաճախակի են, մեծամասամբ քնի ընթացքում, անկանոն դադարներով։ Հաճախ են հանդիպում ժեստերի ավտոմատիզմները, որոնք տևում են 30 վրկ, հուզականորեն երանգավորված բառային ավտոմատիզմները։ Բնորոշ է «շարժողական փոթորիկը», որը սեռականապես հագեցած է և հիշեցնում է հիստերիկ նոպա [4]։ Հազվադեպ են անորոշ աուրաները կամ տաքության, քամու, սարդոստայնի, փափուկ հպման զգայության ձևով պարցիալ սոմատիկ նոպաները։

Հիվանդների մոտ նկատելի են անձնի «ճակատային» փոփոխություններ, բնորոշ են էքսցենտրիկություն և իներտ վարք, առկա են սոցիալական հարմարման դժվարությունները, ապաարգելակվածություն, քննադատականության անկում։ Տուժում են հոգեկան գործընթացները։ Էպիլեպտիկ նոպայից հետո գիտակցությունը բացակայում է կամ աննշան խանգարումներ են նկատվում։

Հիվանդության զարգացումը սովորաբար անբարենպաստ է։

Քունքային էպիլեպսիա[խմբագրել]

Պատճառներն են պերինատալ տրավման և հիպոքսեմիան, էնցեֆալիտին հաջորդող փոփոխությունները, նյարդային համակարգի տրավմաները, գանգլիոմաները, ուղեղային ինֆարկտից հետո մնացած рубцы, ցերեբրալ-անոթային փոփոխությունները ուշ տարիքում։ Քունքային էպիլեպսիան ախտանշային լոկալիզացված էպիլեպսիաներից ամենից հաճախ հանդիպող տեսակն է (50-60%)[4]։

Կարող է առաջանալ ցանկացած տարիքում, սակայն ամենից հաճախ սկիզբը գրանցվում է կամ մանկական տարիքում, կամ կյանքի երկրորդ տասնամյակում։

Բնորոշ են պարզ և բարդ ֆոկալ նոպաներ, որոնք երբեմն գեներալիզացվում են։ Նոպաները հստակ չեն ավարտվում, դրանց հաջորդում է գիտակցության աղոտություն, ամնեզիա։ Նոպաները հաճախ կրկնվող են։ Առկա են ցնորքներ, պատրանքներ, վեգետատիվ ախտանիշներ, ավտոմատիզմներ։

Հաճախ են նկատվում ուսուցման դժվարություններ, հիշողության խանգարումներ, պերսեվերացիաների առաջացման միտում, էգոցենտրիզմ, հանգամանալիություն, պեդանտիզմ, սրված պարտքի զգացում, կոնֆլիկտայնություն, հուզական լաբիլություն։

Հիվանդության զրագացման կանխատեսումները ընդհանուր առմամբ անբարենպաստ են, սակայն հիվանդների 30-40%-ի մոտ արդյունավետ թերապիայի անցկացման դեպքում հնարավոր է լինում հասնել նոպաների վերացման, կայուն դեղորայքային ռեմիսիաների։

Ծոծրակային և գագաթային էպիլեպսիա[խմբագրել]

Գագաթային էպիլեպսիան հնադիպում է նեյրովարակների, գանգուղեղային տրավմաների, ուռուցքների ժամանակ։ Ծոծրակային էպիլեպսիան առաջանում է գլխուղեղի կեղևի քայքայիչ խանգարումների ժամանակ, տարեցների մոտ պատճառը ավելի հաճախ ուռուցքներն են։ Գագաթային էպիլեպսիան ավելի տարածված է, քան ծոծրակայինը[4]։

Քունքային և ծոծրակային էպիլեպսիաները կարող են առաջանալ ցանկացած տարիքում։

Հիվանդների մեծամասնության մոտ գագաթային էպիլեպսիան սկսվում է 16 տարեկանից հետո։ Այն հազվադեպ է գրանցվում մինչև 6 տարեկանը (ի տարբերություն ծոծրակային էպիլեպսիայի)։ Գագաթային էպիլեպսիայի նոպաները պարզ պարցիալ զգայական են՝ ծակոցներ, թմրածություն, էլեկտրականացման զգայություն։ Մարմնի դիրքը փոխելու ցանկություն կամ մարմնի մասի շարժման զգայություն է առաջանում։ Երբեմն առաջանում են սրտխառնոց, շնչակտուրության, խեղդվելու զգայություններ, գունազարդ տեսողական խանգարումներ, մետամորֆոպսիաներ, ծանր գլխապտույտներ, խոսքի խանգարումներ։

Ծոծրակային էպիլեպսիայի ժամանակ գերակշռում են պարզ, տեսադաշտում լոկալիզացված տեսողական ախտանիշները, ընկալման պատրանքները, ցնորային նոպաներ։ Էպիլեպտիկ նոպաները կարող են ընթանալ առանց տեսողական ախտանշանների՝ գլխի կամ աչքերի կոնտրավերսիա, կոպերի ջղաձգություն, աչքերի կամ ողջ մարմնի դողի զգացում, գլխապտույտ, միգրեն։

Ծոծրակային և գագաթային էպիլեպսիաները ունենում են երեք տիպի ընթացք.

  1. ծանրության և հաճախականության արագացմամբ
  2. հարաբերական կայունությամբ
  3. բարորակ՝ նոպաների աստիճանական թուլացում և հաճախականության նվազում [4]։

Գեներալիզացված իդեոպաթիկ էպիլեպսիա և էպիլեպտիկ համախտանիշ[խմբագրել]

Գեներալիզացված իդեոպաթիկ էպիլեպսիայի առաջացումը կապված է տարիքի հետ։ Նոպաները սկսվում են նորմալ վիճակի ֆոնի վրա, գեներալիզացիան առաջնային է։ Առկա է նշանակալի գենետիկական նախատրամադրվածություն և բացահայտ էթիմոլոգիան բացակայում է։ Երբեմն զուգակցվում է նյարդաբանական փոփոխությունների, մտավոր զարգացման հապաղման հետ։

Գեներալիզացված ախտանշային էպիլեպսիան ավելի հաճախ է հանդիպում նորածնության և մանկական տարիքում։ Դրանք հիմնականում միատեսակ չեն՝ միոկլոնիկ ցնցումներ, տոնիկ և ատոնիկ նոպաներ, գիտակցության ատիպիկ փոփոխություններ։

Մանկիկության տարիքի բարորակ միոկլոնիկ էպիլեպսիա[խմբագրել]

Իդեոպաթիկ էպիլեպսիայի տարատեսակներից է, որի ժամանակ առկա է ցնցումների կամ էպիլեպսիայի ընտանեկան անամնեզ։ Էպիլեպսիայի հազվադեպ տեսակներից է, 70% դեպքերում հանդիպում է տղաների մոտ։ Առաջացման տարիքը 1-2 տարեկանն է։ Նոպաները կարճատև գեներալիզացված միոլկլոնիաներ են։

Հոգեկանը հիմնականում անվնաս է, սակայն երբեմն գրանցվում է հոգեկան զարգացման հապաղում։

Հիվանդության ընթացքը լիովին դրական է, սակայն դեռահասության տարիքում կարող են վերսկսվել գեներալիզացված տոնիկո-կլոնիկական նոպաները։

Էպիլեպսիայի նեոնատալ կամ ընտանեկան նոպաներ[խմբագրել]

Էպիլեպսիայի հազվադեպ հանդիպող տեսակներից է, որը գրանցվել է առավելագույնը 200 անգամ։ Համարվում է, որ այն փոխանցվում է ժառանգման աուտոսոմ-դոմինանտ ձևով և հավասարապես արտահայտվում է երկու սեռերի մոտ։ Բոլոր նոպաները սկիզբ են առնում նորածնության տարիքում։ Նոպաների սկիզբը գրանցվել է կյանքի 1-7-րդ օրերին։ Նոպաների կրկնման հաճախականությունն է 3-6 անգամ օրվա ընթացքում, որոնք տևում են 1-8 րոպե։ Առավել հաճախ նոպաները սկսվում են քնի ժամանակ։ Նոպաները ֆոկալ բնույթ են կրում՝ տոնիկ, աչքերի կամ օռալ ավտոմատիզմներ։

Նոպաները ինքնաբերաբար ավարտվում են մի քանի շաբաթից (68% - 6 շաբաթ անց) առանց որևիցե հետևանքների։ Երեխաների մի մասի մոտ նոպաները կրկնվում են 3-4 ամսականում, դեպքերի 10-15%-ում վերափոխվում են էպիլեպսիայի [4]։

Մանկական էպիլեպտիկ աբսանս[խմբագրել]

Դրսևորվում է վառ արտահայտված գենետիկ նախատրամադրվածությամբ մյուս բոլոր առումներոով նորմալ երեխաների մոտ։ Առավել հաճախ հանդիպում է աղջիկների մոտ (1, 5-2 անգամ)։ Մանկական էպիելպտիկ աբսանսների թվին են դասվում պիկնոլեպսիաները։

Երեխաների և դեռահասների մոտ նոպաների ամենից հաճախ հանդիպող տեսակն է և կազմում է էպիլեպսիայի գեներալիզացված ձևերի 50%-ը։

Սկիզբը գրանցվում է 5/8-10 տարեկանում։ Նոպաները պարզ աբսանսներ են, սերիական և կարող են չափազանց հաճախ կրկնվել՝ օրական 50 անգամ և ավել։ Նոպաները սկսվում են հանկարծակի, առանց աուրայի, ընթանում են գիտակցության կարճատև անջատումով և նույնպես անսպասելի ավարտվում են։ Նոպաներից հետո հոգեկան խանգարումների նշաններ չեն մնում, հիվանդները շարունակում են անավարտ թողած գործունեությունը։

Դեպքերի 1/4-ում պարզ աբսանսները տևում են վարկյաններ, որոնք ընդանում են հիվանդի «դատարկ հայացքով»՝ ուղղված վերև կամ հաճախակի թարթելով, մինիմալ շարժողական կամ վեգետատիվ բաղադրիչներով, ֆոկալ ֆենոմեններով։ Միևնույն անհատի մոտ կարող են լինել աբսանսների տարբեր տեսակներ։ Հիվանդների մի մասի մոտ աբսանսները արտահայտվում են մեծ գեներալիզացված ցնցումային նոպաների հետ համատեղ արթուն ժամանակ։ 7-25% դեպքերում զարգանում է աբսանսների կարգավիճակ (գագաթ-ալիքային ստուպոր)։

Լարված մտավոր աշխատանքը կամ ձանձրույթը, քնի պակասը, ֆոտոստիմուլյացիան և հիպերվենտիլյացիան կարող են խթանել նոպաների առաջացումը։

Սխալ բուժման արդյունք կարող են հանդիսանալ կոնգիտիվ գործառույթների խանգարումները։ Ինտելեկտուալ խանգարումներ գրանցվում են երեխաների միայն 5%-ի մոտ և առավել հաճախ են հանդիպում ատիպիկ աբսանսների ժամանակ։ Երեխաների 25%-ի մոտ առկա է հիեպերակտիվություն և ուշադրության դեֆիցիտ [4]։

Նոպաները վերանում են սեռական հասունացման ժամանակաշրջանում դեպքերի 60%-ում։ Որոշ երեխաների մոտ նոպաները սակավանում են, վերածվում են այլ ձևերի կամ դրանց ավելանում են գեներալիզացված ցնցումային նոպաներ։ Լիակատար թերապևտիկ ռեմիսիա ձեռք է բերվում 80% հիվանդների մոտ։ Հիվանդության ընթացքը բարենպաստ է վաղ բուժման և ադեկվատ թերապիայի դեպքում։

Մեծ ցնցումային նոպաներով էպիլեպսիա[խմբագրել]

Ենթադրվում է, որ առաջանում է չբուժված կամ թերի բուժում ստացած մանկական պիկնոլեպսիաներից կամ յուվենիլային էպիլեպսիայից։ Բոլոր հիվանդների մոտ բացահայտվել է հստակ էպիլեպտիկ նախատրամադրվածություն՝ ընտանիքի անդամներից 4-12%-ի մոտ արտահայտված են էպիլեպտիկ նոպաները։

Մեծ ցնցումային նոպաներով էպիլեպսիան հանդիսանում է «մեծ նոպաներով» բոլոր էպիլեպսիաների 25%-ը։

Հիվանդության սկիզբը հիմնականում գրանցվում է կյանքի 2-րդ տասնամյակին, առավել հաճախ՝ սեռական հասունացման ժամանակաշրջանում։ 90% դեպքերում նոպաները սկսվում են արթնանալուց հետո 1-1, 5 ժամի ընթացքում՝ անկախ ժամանակից։ Օրվա ընթացքում երկրորդ անգամ նոպայի առաջացման հավանականությունը բարձանում է երեկոյան ժամերին, հանգստի ժամանակ։

Նոպան ընթանում է գիտակցության հանկարծակի կորստով և տոնիկ ցնցումներով․ մարմինը պրկվում է, ձգվում, այնուհետև կլոնիկ ցնցումներով, որոնք ուղեկցվում են վերջույթների և իրանի ծալիչ ու տարածիչ մկանների կծկումներով՝ առաջացնելով ռիթմիկ ցնցումներ։ Դեպքերի 50%-ի ժամանակ ջղաձգային նոպային նախորդում է նախանշանների կարճատև (2-3-ից մինչև 10 վարյկան) շրջանը՝ աուրան, որը ունի տարբեր դրսևորումներ. թույլ, սառը քամու զգացողության ձևով, գլխապտույտի, սարսուռի, ջերմության, մաշկի վրա «մրջյունների սողալու» զգացողության, սրտագդալի շրջանում տհաճ զգացման, սրտի զարկերի հաճախացման, տեսողական, լսողական և հոտառական ցնորքների ձևով, ինչպես նաև ստերեոտիպ շարժումների տեսքով։

Լեզվի վնասվածքը էպիլեպտիկ ցնցումից հետո (ծնոտային մկանների ակամա կծկման արդյունքում)

Տոնիկ ցնցումների ժամանակ ծնոտներն ամուր սեղմվում են, և հիվանդը կարող է կծել լեզուն, բերանից հոսում է փրփրանման, հաճախ արյունախառն թուք։ Շնչառական մկանունքի կծկման հետևանքով շնչառությունը դադարում է, առաջանում է մաշկի կապտություն։ Ցնցումների սկզբում հիվանդը կորցնում է գիտակցությունը և վայր ընկնում դեմքի վրա։ 20-30 վայրկյան անց մարմնի ողջ ծալող և տարածող մկանների կծկումները փոխարինվում են կլոնիկ ցնցումներով։ Կլոնիկ ցնցումները տևում են 1-2 րոպե։ Երբեմն լինում են ակամա միզարձակում և կղում։ Ցնցումները դադարելիս գիտակցությունը վերականգնվում է աստիճանաբար։ Սկզբում հիվանդի գիտակցությունը մշուշված է, նա չի կողմնորոշվում ժամանակի և տարածության մեջ։ Հաճախ նոպայից հետո առաջանում է խոր քուն, որը տևում է 2-3 ժամից մեկ օր [2]։

Յուվենիլային միոկլոնիկ էպիլեպսիա[խմբագրել]

Գեներալիզացված իդեոպաթիկ էպիլեպսիայի տեսակներից է, որն արտահայտվում է բարձր գենետիկական նախատրամադրվածությամբ, գենետիկական դեֆեկտով։ Յուվենիլային էպիլեպսիան կազմում է դեռահասության տարիքում սկսվող էպիլեպսիաների մեկ երրորդ մասը և էպիլեպսիայի բոլոր տեսակների 11-12%-ը։

Սկսվում է հիմնականում 12-20 տարեկանում։ Նոպաները կարճատև սիմետրիկ միոկլոնիաներ են, երբեմն հանկարծակի անկումով սկսվող, որոնց մեջ գերակշռում են պահպանված գիտակցությամբ դեպքերը։ Երբեմն նոպաները իրար հաջորդում են կարճատև ընդհատումներով։ Անքնությունը նպաստում է նոպաների առաջացմանը։ Սովորաբար յուվենիլային էպիլեպսիայի նոպաները համակցվում են գեներալիզացված նոպաների հետ, որոնք տեղի են ունենում արթնանալուց կամ երեկոյան («աշխատանքային օրվա ավարտի էպիլեպսիա») [4]։

Յուվենիլային էպիլեպսիայով հիվանդների մոտ ձևավորվում են որոշակի բնավորության առանձնահատկություններ, որոնք բնութագրվում են անկայունությամբ, մակերեսայնությամբ, անբավարար քննադատականությամբ, հիվանդության թերագնահատմամբ։

Համապատասխան թերապիայի և կարգավորված ապրելակերպի դեպքում հիվանդության զարգացման վերաբերյալ կանխատեսումները դրական են, սակայն բուժման դադարեցումից հետո նոպաները վերսկսվում են։ Հասուն տարիքում յուվենիլային էպիլեպսիան կարող է վերաճել մեծ գեներալիզացված նոպաների։

Միոկլոնիկ աբսանսներով էպիլեպսիա[խմբագրել]

Պատկանում է կրիպտոգեն էպիլեպսիաների դասին։ Հանդիպում է չափազանց հազվադեպ, հիմնականում տղաների մոտ։

Էպիլեպտիկ նոպաների սկիզբը համարվում է 4-9 տարեկանը։ Նոպաները ընթանում են աբսանսների նմանությամբ գիտակցության խանգարմամբ, որոնք ուղեկցվում են երկկողմանի ռիթմիկ ծանր կլոնիկ ցնցումներով։ Նոպաները սովորաբար կրկնվում են մի քանի անգամ օրվա ընթացքում, որոնց ժամանակ գիտակցությունը կարող է պահպանվել։

Հոգեշարժողական զարգացումը հիմնականում համապատասխանում է տարիքին, սակայն հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց հնարավոր է զարգացման հապաղում։

Հնարավոր է միոկլոնիկ աբսանսների վերաճում էպիլեպսիայի այլ տեսակների։ Հաճածխ միոկլոնիաները բուժման ենթակա չեն։

Միոկլոնիկ-աստատիկ նոպաներով էպիլեպսիա[խմբագրել]

Էպիլեպսիայի այս տեսակի առաջացման հիմքում հաճախ ընկած է գենետիկական նախատրամադրվածությունը։ Հիվանդների 37%-ի մոտ այն բացահայտվում է այս տիպի որևէ ընտանեկան հիվանդություն։ Հազվադեպ է հանդիպում, ավելի տարածված է տղաների մոտ, քան աղջիկների։

Հիվանդության սկիզբը գրանցվում է 7 ամսականից 6 տարեկան հասակում, ամենից հաճախ՝ 2-5 տարեկանում։ Նոպաները անցնում են նորմալ հոգեշարժական զարգացման ֆոնի վրա։ Հաճախ նոպաները ընթանում են կարգավիճակային սերիաների ձևով։ Նոպաների 36%-ը ընթանում է առանց ցնցումների։ Նոպաների մեջ առկա է տոնիկ բաղադրիչը կամ դրանք ընթանում են միայն տոնիկ նոպաների ձևով (հիմնականում ուշ փուլերում և անբարենպաստ դեպքերում)։

Դեպքերի 50%-ի ժամանակ հոգեշարժական զարգացումը համապատասխանում է տարիքին։

Ֆեբրիալ ցնցումներ[խմբագրել]

Ծագումնաբանությունը անհայտ է։ Ֆեբրիալ ցնցումները հանդիպում են ողջ բնակչության 15%-ի և «առանց պատճառի» մանկական ցնցումներ ունեցած երեխաների 55%-ի մոտ։ Ֆեբրիալ ցնցումներ ունեցած երեխաների միայն 27%-ի մոտ է դիտվում էպիլեպսիա։ Համարվում է, որ ֆեբրիալ ցնցումների պատճառը պերինատալ պաթոլոգիաներն են, վարակները, տրավմաները և այլն։

Առաջնային գեներալիզացիայով նոպաները ընթանում են տոնիկո-կլոնիկ ցնցումների ձևով և սերտորեն կապված են տարիքի հետ, քանի որ ինքնաբերաբար ավարտվում են 4-5 տարեկանում և հետագայում զարգանում են միայն բարձր ջերմաստիճանի դեպքում։ Նոպաները տևում են ոչ ավել, քան 3 րոպե և երեխաների մոտ դիտվում են ըդնամները 4-5 անգամ։ Առկա է ֆոկալ էպիլեպսիայի զարգացման վտանգ, երբ գրանցվում են 5-ից ավելի նոպաներ։

Երեք տարեկանում առաջին դրսևորումների ժամանակ ռեցիդիվները շատ հազվադեպ են հանդիպում։ Ֆեբրիալ ցնցումներով երեխաների 30%-ի մոտ հետագայում զարգանում է էպիլեպսիա [4]։

Լենոկս-Գաստոյի համախտանիշ[խմբագրել]

Բազմաթիվ գործոնների արդյունքում ձևավորվող էպիլեպսիա է, որը դասվում է կրիպտոգեն և ախտանշային էպիլեպսիաների շարքին։

Էպիլեպտիկ դրսևորումնրի սկիզբը համարվում է 2-8 տարեկանը, առավել հաճախ նախադպրոցական տարիքը։ Դեպքերի 30%-ը զարգանում են Ուեստի համախտանիշից։

Լենոկս-Գաստոյի համախտանիշի ուշ ձևերի սկիզբը գրանցվում է 10-12 տարեկան հասակում։ Նկատվում է սերիական տարատեսակ նոպաների միտում, որոնք ընթանում են հիվանդի մոտ ստուպորային վիճակում և աննկատ կարող են վերածվել էպիլեպտիկ կարգավիճակի։ Նոպաների ընթացքին բնորոշ են ատիպիկ աբսանսներ, կայծակնային, գլխի վեր ու վար շարժման ռեֆլեքսներ, հանկարծակի անկումներ, տոնիկ նոպաներ [4]։

Տվյալ համախտանիշով հիվանդ անհատները ունենում են ծանր դեմենցիայի աստիճանի հասնող մտավոր հետամնացություն, հոգեօրգանական խանգարումներ։ Դեպքերի 80%-ը զուգակցվում է ծանր կոգնիտիվ և անձնային խանգարումներով։

Հիվանդների 75%-ը անընկալունակ է թերապիայի հանդեպ։ Տարիքի հետ հնարավոր է նոպաների վերափոխում լայնածավալ ցնցումային նոպաների։ Առկա է կարգավիճակի առաջացման միտում։

Ախտանշային վաղ միոկլոնիկ էնցեֆալոպաթիա[խմբագրել]

Ախտանշային գեներալիզացված էպիլեպսիա ոչ յուրահատուկ ծագմամբ։ Հաճախ են հանդիպում ընտանեկան անամնեզում։ Էպիլեպսիայի հազվադեպ հանդիպող տեսակներից է, որը նկարագրվել է 1976 թվականին։

Ախտանշանները սկսվում են դրսևորվել կյանքի առաջին ամիսներին՝ որպես հաճախակի մասնակի միոկլոնուսներ, ապա ձևափոխվում են պարցիալ նոպաների, տոնիկ սպազմերի կամ լայնատարած միոկլոնուսների։

Հիվանդության զարգացման կանխատեսումները անբարենպաստ են։ 4-6 ամսականում նոպաները վերածվում են Ուեստի համախտանիշի, որն ընթանում է շատ ծանր, արագորեն հանգեցնում է հոգեշարժական զարգացման դադարի, և կյանքի առաջին տարում հիվանդը կարող է մահանալ։

Ուեսթի համախտանիշ[խմբագրել]

Բազմաթիվ գործոններից առաջացող էպիլեպսիա է, որը համարվում է գեներալիզացված կրիպտոգեն և ախտանշային էպիլեպսիաների տեսակ։

Ուեսթի համախտանիշը ընդունված է բաժանել 2 խմբի.

  1. ախտանշային, որին բնորոշ է մտավոր հետամնացությունը, նյարդաբանական փոփոխությունները և այլ տիպի նոպաներ,
  2. իդեոպաթիկ, որը ավելի սակավաթիվ է։

Ուեսթի համախտանիշը առաջ է գալիս երեխաների մոտ 3-7 ամսական հասակում և առավել հաճախ է գրանցվում տղաների մոտ։

Համախտանիշի ախտորոշման հիմքում ընկած են երեք գործոն՝ մանկական սպազմեր, հոգեկան զարգացման հապաղում, հիպսարտիա։ Որոշ դեպքերում այս երեք գործոններից որևէ մեկը կարող է բացակայել։

Նոպաներին բնորոշ են ծալվող կամ արտածող սպազմեր, առավել հաճախ՝ խառը։ Նոպաները սկսվում են հանկարծակի՝ գեներալիզացված միոկլոնուսով, գլխի բարձրացումով, կայծակնային միոկլոնիկ ցնցումներով, երբեմն անկումով ծնկների վրա։ Երբեմն հանդիպում են գլխի կարճ, սակայն սերիական վեր ու վար շարժումներ, որոնք հազվադեպ դանդաղեցված են։ Առկա է ցնցումների կրկնման և կարգավիճակի աննկատ առաջացման միտում։

Ընթերցանության առաջնային էպիլեպսիա[խմբագրել]

Իդեոպաթիկ ֆոկալ էպիլեպսիայի հազվադեպ հանդիպող տեսակներից է։ Ենթադրվում է, որ էպիլեպտիկ օջախը գտնվում է գլխուղեղի խոսքի համար պատասխանատու կիսագնդի գագաթ-քունքային մասում։ Դեպքերի 40%-ը բացահայտում են ընտանեկան ժառանգում։

Ամենից հազվադեպ հանդիպող էպիլեպտիկ համախտանիշերից է։ Հանդիպման հաճախականությունը փոփոխական է տարբեր ազգերի մոտ՝ ըստ գրի համակարգերի, մաքսիմալ է տառային գրերի, մինիմալ՝ հիերոգլիֆների դեպքում։ Հիվանդների շարքում գերակշռում են տղամարդիկ (2։1)։ Ընթերցանության առաջնային էպիլեպսիան որպես կանոն սկսվում է պուբերտատային տարիքից կամ ավելի ուշ։ Հազվադեպ հանդիպում է վաղ դպրոցական տարիքի երեխաների մոտ։ Նոպաները գրեթե միշտ սկսվում են կարդալու, մասնավորապես՝ բարձրաձայն ընթերցանության, ընթացքում։ Դա բացատրում են իրավիճակի անհատական առանձնահատկություններով՝ նյութի բովանդակությունը, արտասանման բնույթը, լուսավորությունը։ Նոպաները առավել հաճախ ընթանում են ծնոտի և ծամելիքի մկանների կլոնիկ ցնցումների, դժվարացած շնչառության զգայության, զգայական խանգարումների՝ հիմնականում լղոզվող պատկերների, ձևով [4]։ Ընթերցանության չընդհատման դեպքում հնարավոր է մեծ նոպայի առաջացում։

Հոգեկանում որևիցե փոփոխություններ չեն նկատվում և հիվանդության զարգացման վերաբերյալ կանխատեսումները, ընդհանուր առմամբ, դրական են։

Բուժում[խմբագրել]

Ժամանակակից բժշկությունը էպիլեպսիայի բուժման բավականաչափ միջոցներ ունի։ Շատ դեպքերում հաջողվում է նկատելիորեն կրճատել նոպաների հաճախությունը և լրիվ դադարեցնել դրանք, կասեցնել հիվանդության մյուս ախտանշանների զարգացումը։ Բուժումը պետք է սկսել որքան հնարավոր է վաղ և պահպանել դրա անընդհատությունը։ Բուժման հանկարծակի ընդհատումն առաջացնում է հիվանդության սրացում։ Անհրաժեշտ է նաև պահպանել ռեժիմը, սահմանափակել աղերի և հեղուկների ընդունումը, հրաժարվել ալկոհոլից, խուսափել արևահարությունից, տեսողական և լսողական ուժեղ, ռիթմիկ գրգռիչներից։ Հիվանդները չպետք է վարեն տրանսպորտի միջոցներ, աշխատեն կրակի, տաք հեղուկների, շարժվող մեխանիզմների հետ, լողան, քանի որ այդ իրադրություններում նոպան վտանգավոր է և՛ իրենց, և՛ շրջապատոդների համար[2]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Блейхер В.М., И.В. Курк, С.Н. Боков Практическая патопсихология - Ростов-н/Д., Феникс, 1996
  2. 2,0 2,1 2,2 DOCTORS.am էպիլեպսիա
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Алейникова Т.В. Возрастная психофизиология - Ростов-на-Дону, 2002
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 Абрамович Г.Б., Харитонов Р.А. Эпилептические психозы у детей и подростков - Л., Медицина, 1979
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Болдырев А.И. Эпилептические синдромы - М., «Медицина», 1976
  6. Детская патопсихология. Хрестоматия. Сост. Белопольская Н.Л. - М., «Когито-Центр», 2001
  7. 7,0 7,1 7,2 Психиатиря. Под. ред. В.П. Самохвалова - Ростов н/Д., Феникс, 2002
  8. 8,0 8,1 Гогберашвили Т. Ю., Микадзе Ю.В. Нарушения высших психических функций у детей с парциальными формами эпилепсии // Вестник Московского университета, Серия 14. Психология - 2008, №3
Commons-logo.svg