Էպիլեպսիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Էպիլեպսիա
Spike-waves.png
ԷԷԳ-ի ալիքները գեներալիզացված նոպայի ժամանակ
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս ուղեղախտություն[1]
Բուն պատճառ C3020[1] և C3020[2]
Բժշկական մասնագիտություն նյարդաբանություն և epileptology
Հիվանդությունների բազա 4366
MedlinePlus 000694
eMedicine 1184846
MeSHID D004827 և D004827
Disease Ontology DOID:1826 և DOID:1826
NCI Thesaurus C3020[1] և C3020[2]
Epilepsy Վիքիպահեստում

Էպիլեպսիա (հին հուն․՝ επιλαμβνειν բայից, որը նշանակում է «հարկադրել, տիրել, տանջել», լատ.՝ epilepsia կամ caduca) գլխուղեղի քրոնիկ հիվանդություն է, որն ունենում է տարբեր ծագումնաբանություն և բնութագրվում է կրկնվող էպիլեպտիկ նոպաներով, որոնք ուղեկցվում են շարժողական, զգայական, վեգետատիվ և հոգեկան գործառույթների խանգարումներով, որոնք առաջանում են գլխուղեղի կեղևում նյարդային գերլարման առաջացման արդյունքում[3]։ Ախտանշանների արտահայտվածության աստիճանը տատանվում է գիտակցության լրիվ կորստից մինչև շշմածություն, տարածուն ցնցումներից մինչև առանձին մկանախմբերի անկառավարելի, ինքնաբեր շարժումներ[4]։

Բովանդակություն

Ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիան բնութագրվում է ցնցումների կրկնման բարձր հաճախականությամբ: Ցնցումները կարող են ունենալ տարբեր դրսևորումներ՝ կախված գլխուղեղի ախտահարված հատվածից և հիվանդի տարիքից:

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Էպիլեպտիկ նոպա


Էպիլեպտիկ նոպա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Էպիլեպտիկ կարգավիճակ 

Էպիլեպտիկ նոպաները միևնույն հիվանդի մոտ կարող են տարբեր լինել հիվանդության տարբեր փուլերում։ Դա կախված է էպիլեպտիկ օջախի տեղակայումից, պաթոլոգիական գործընթացի դինամիկայից, լրացուցիչ ախտաբանական ազդեցություններից, տարիքից և այլ գործոններից։

Հանդիպում են ֆոկալ կամ պարցիալ (օջախային) էպիլեպտիկ նոպաներ, որոնց բնույթը պայմանավորված է էպիլեպտիկ օջախի լոկալիզացիայով։ Պարզ պարցիալ նոպաների ժամանակ գիտակցության խանգարում չի դիտվում, բնութագրվում են առանձին շարժողական, զգայաշարժողական (տեսողական, լսողական, հոտառական, համային զգայություններ, գլխապտույտ), վեգետատիվ (գունատություն, քրտնարտադրություն, դեմքի կարմրություն, բբերի լայնացում) կամ հոգեկան (բարձրագույն հոգեկան գործառույթների խանգարում՝ դեժա վու, կոգնիտիվ ՝ ժամանակի զգացման խանգարում, քնանման վիճակներ, աֆեկտիվ խանգարումներ՝ վախ, ջղայնություն, պատրանքներ, կառուցվածքային ցնորքներ՝ երաժշտություն, պատկերներ) ախտանիշներով, կամ դրանց համադրությամբ[3]։

2,5 ամսականից 4 տարեկան երեխաների համար բնորոշ են «կայծակնային» նոպաները, որոնք ընթանում են դողի ու հանկարծակի ցնցումների, գլխի և իրանի համաչափ վեր ու վար շարժումների տեսքով, հայացքը կանգ է առնում, դեմքը գունատվում։ Չորս տարեկանից հետո ի հայտ են գալիս փոքր նոպաները, որոնք բնորոշվում են գիտակցության կարճատև՝ մի քանի վայրկյանից մի քանի րոպե տևող բացակայությամբ, որը չի ուղեկցվում ցնցումներով[5]։ Փոքր նոպաները, որոնք տևում են վայրկյաններ, երեխաների մոտ կարող են լինել օրական տասնյակից հարյուր անգամներ։ Երբեմն դրանք աննկատ են անցնում ինչպես շրջապատի, այնպես էլ հիվանդների համար։

Բարդ պարցիալ նոպաները ուղեկցվում են գիտակցության խանգարմամբ։ Սրանք իրենց հերթին կարող են սկսվել որպես պարզ պարցիալ նոպաներ, ապա վերածվել բարդի կամ ուղղակի սկսվել գիտակցության խանգարումներով՝ կորստով կամ ավտոմատիզմներով։

Երբեմն պարցիալ նոպաները վերաճում են գեներալիզացված նոպաների, որոնց ցուցանիշը գիտակցության կորուստն է, ի հակադրություն գիտակցության փոփոխությունների, որոնք առկա են բարդ պարցիալ նոպաների ժամանակ[6]։ Երկրորդային գեներալիզացված նոպաները, որոնց բնորոշ են նշանակալի վեգետատիվ դրսևորումներ, լինում են ցնցումային և առանց ցնցումների։ Գեներալիզացված նոպաների մի տարատեսակը աբսանսներն են։ Աբսանսները կարող են ընթանալ գիտակցության խանգարումով, կլոնիկ, ատոնիկ, տոնիկ բաղադրիչներով, ավտոմատիզմներով և/կամ վեգետատիվ ախտանիշներով։ Գեներալիզացված նոպաների մյուս տեսակներն են՝ միոկլոնիկ, կլոնիկ, տոնիկ, տոնիկ-կլոնիկ և ատոնիկ նոպաները։

Էպիլեպտիկ կարգավիճակը կայուն էպիլեպտիկ վիճակ է, որը բնութագրվում է անընդհատ կրկնվող նոպաներով, որոնք հաջորդում են մեկը մյուսին, ամեն հաջորդ նոպան առաջանում է այն ժամանակ, երբ դեռ պահպանված են նախորդի առաջացրած գիտակցության խանգարումները, և դրանց միջև եղած դադարների ընթացքում հիվանդը չի կարողանում լիովին հասնել իր նորմալ հոգեկան և նյարդաբանական վիճակին[6]:

Հետնոպայական ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցնցման ակտիվ ֆազայի ավարտից հետո սովորաբար լինում է վերականգնման շրջան, որի ընթացքում հիվանդը դեռ շփոթված է, բայց գիտակցությունը աստիճանաբար վերականգնվում է։[7] Հիմնականում տևում է 3-15 րոպե, կարող է լինել ավելի երկարատև՝ մինչև մի քանի ժամ։ [8] [9] Այլ հաճախակի հանդիպող ախտանիշներից են հոգնածությունը, գլխացավերը, խոսելու դժվարացումը և ոչ սովորական վարքը։[9] Նոպայից հետո փսիխոզը հանդիպում է 6-10% դեպքերում։[10] Առավել հաճախ հիվանդները չեն հիշում այս շրջանը։[9] Լոկալիզացված թուլությունը, հայտնի որպես Թոդդի պարալիզ, տևում է մի քանի վայրկյան, հազվադեպ՝ մի քանի օր։ [11]

Հոգեսոցիալական խնդիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիան կարող է բացասաբար անդրադառնալ հիվանդի սոցիալական և հոգեսոցիալական վիճակի վրա։[12] Այդ անհատները կարող են մեկուսանալ հասարակությունից, իրենց վրա կրում են այդ խարանը ու մերժվում հասարակության կողմից։ [12]Այս ամենի պատճառով հիվանդություն ունեցող անձինք ավելի վատ են սովորում և հետագայում ավելի ցածր եկամուտներ ունենում։[12] ՈՒսուցման հետ կապված խնդիրները շատ հաճախ են հանդիպում, հատկապես՝ երեխաների մոտ։[12] Ստիգման՝ խարանը, տարածվում է նաև հիվանդի ընտանիքի վրա։[13]

Որոշակի ախտաբանական վիճակներ ավելի հաճախ են հանդիպում էպիլեպսիայով տառապող անձանց մոտ, մասամբ պայմանավորված հիվանդության ախտաֆիզիոլոգիայով։ Այդպիսիք են դեպրեսիան, տագնապը, օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումները և միգրենը։ [14] [15] Ուշադրության անբավարարության և գերակտիվության համախտանիշը(ՈՒԱԳՀ) 3-5 անգամ ավելի հաճախ է հանդիպում էպիլեպսիա ունեցող երեխաների մոտ։ [16] ՈՒԱԳՀ-ը և էպիլեպսիան ունեն զգալի ազդեցություն երեխայի վարքի, ուսուցման և զարգացման վրա։ Էպիլեպսիա ունեցողների մեջ աուտիզմով տառապեղների թիվը ևս բարձր է։[17]


Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայի զարգացման գործում կարևորվում է և՛ ժառանգականությունը, և՛ միջավայրի ազդեցությունը ու առավել հաճախ այս երկուսը հանդես են գալիս միասին։[18] Հաստատված ձեռքբերովի պատճառներից են գլխի վնասվածքները, ինսուլտը, ուռուցքները և ուղեղի հետվարակային փոփոխությունները։ 60% դեպքերում պատճառը այդպես էլ չի հաջողվում պարզել։ [18] [12][13] Էպիլեպսիան, որն առաջացել է գենետիկական, բնածին կամ զարգացման արատների հետևանքով ավելի հաճախ հանդիպում է երիտասարդների մոտ, իսկ գլխուղեղի ուռուցքները, ինսուլտը առավելապես մեծերի մոտ։[12]

Էպիլեպտիկ նոպայի պատճառ կարող են լինել նաև այլ առողջական խնդիրներ։ Երբ նոպաները զարգանում են կոնկրետ պատճառով, անմիջականորեն կապված են այդ ախտաբանության, օրինակ ուռուցքի, վարակի հետ, այս դեպքում խոսում են սուր ախտանշանային էպիլեպտիկ նոպայի մասին, որն ավելի ճիշտ է դասել նոպաներով ընթացող խանգարումների շարքին, քան բուն էպիլեպսիայի։ [19][20]

Ժառանգական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժառանգական պատճառները հայտնաբերվում են դեպքերի մեծամասնությունում։ Էպիլեպսիայի որոշ տեսակներ ունեն մոնոգենային ծագում, բայց ավելի մեծ մասը գեների և շրջակա միջավայրի փոխազդեցության արդյունք են։[21] Առանձին վերցրած մեկ գենի ախտահարումով առաջացող էպիլեպսիան խիստ հազվադեպ է, նկարագրված են այդպիսի մոտ 200 գեներ։[22] Մեծամասամբ դրանք իոնային անցուղիները կոդավորող գեներն են, կամ կապված են ֆերմենտների, ԳԱԿԹ-ի, G սպիտակուցի հետ։ [18][23]

Եթե միաձվանի երկվորյակներից մեկը ունի էպիլեպսիա, ապա 50-60% հավանականությամբ մյուսը ևս կունենա։[21] Ոչ միաձվանի երկվորյակնեի մոտ հավանականությունը 15% է։[21] Ռիսկը ավելի մեծ է գեներալիզացված նոպաների դեպքում։ Եթե երկու երկվորյակներն են ախտահարված, ամենայն հավանականությամբ ունեն նույն էպիլեպտիկ համախտանիշը։[21] Ընտանիքի մյուս անդամները և այլ մոտ հարազատներն 5 անգամ ավելի հաճախ են ախտահարվում։[24] Դաունի համախտանիշ ունեցողների 1-10%-ի և Անջելմանի համախտանիշ ունեցողների 90% -Ի մոտ զարգանու է էպիլեպսիա։ [24]

Ձեռքբերովի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիան կարող է զարգանալ նաև մի շարք այլ պատճառներից, որոնցից են՝ ուռուցքները, ինսուլտները, գլխի վնասվածքները, նախկինում տարած ԿՆՀ-ի վարակները, գենետիկական անոմալիաները և գլխի վնասումը ծննդաբերական ուղիներով անցնելիս։[25][13] Գլխուղեղի ուռուցք ունեցողների 30%-ն ունի էպիլեպսիա, ու կազմում է բոլոր էպիլեպսիայով հիվանդների 4%-ը։[24] Ռիսկը առավելագույնն է քունքային բլթի և դանդաղ պրոգրեսիվող ուռուցքների դեպքում։[24] Այլ ծավալային գոյացություններ, ինչպիսիք են ուղեղային կավերնոզ մալֆորմացիաները և զարկերակ-երակային մալֆորմացիաները ունեն 40-60% ռիսկ՝ էպիլեպսիայի զարգացման։ .[24] Ինսուլտ ունեցողների 2-4%-ի մոտ զարգանում է էպիլեպսիա։ [24][12][24] Էպիլեպսիայի դեպքերի 6-20%-ը վերագրում են գլխի վնասվածքներին, հատկապես եթե այն ստացվել է հրազենով։[24]

Որոշ փաստեր կապ են գտել էպիլեպսիայի և ցելիակիայի, ինչպես նաև այլ ոչ ցելիակային գլուտենային էնտերոպաթիաների հետ։ Գտնում են, որ կա հատուկ համախտանիշ որը ներառում է ցելիակիան, էպիլեպսիան և կալցիֆիկատներն ուղեղում։ [26][27] 2012թ․-ին կատարված մի հետազոտություն հայտնաբերել էր, որ էպիլեպսիա ունեցող անձանց 1-6%-ն ունի ցելիակիա, մինչդեռ ընդհանուր պոպուլյացիայում ցելիակիայի տարածվածությունը չի գերազանցում 1%-ը։ [27]

Մենինգիտից հետո էպիլեպսիա զարգանալու հավանականությունը 10%-ից քիչ է։[24] Հերպեսային էնցեֆալիտի ժամանակ էպիլեպտիկ նոպայի հավանականությունը մոտավորապես 50% է, իսկ հիվանդությունից հետո նոպայի զարգացման հավանականությունը 25% է ։[24] [28][29] Հատուկ ուշադրության է արժանի ցիստիցերկոզի ուղեղային ձևը՝ նեյրոցիստիցերկոզը, որը մակաբույծի տարածման էնդեմիկ օջախներում էպիլեպսիայի առաջացման առաջատար պատճառն է։[24] Էպիլեպսիա կարող է զարգանալ ուղեղի այնպիսի վարակային հիվանդություններից հետո, ինչպիսիք են ուղեղային մալարիան և տոքսոպլազմոզը։[24]Ալկոհոլի քրոնիկական օգտագործումը մեծացնում է էպիլեպսիայի ռիսկը։.[24] Այլ ռիսկի գործոններից են Ալցհայմերի հիվանդությունը, ցրված սկլերոզը, տուբերոսկլերոզը և աուտոիմուն էնցեֆալիտը։ Վակցինացիաները չեն բարձրացնում էպիլեպսիայի առաջացման ռիսկը։[24] Թերսնուցումը ռիսկի գործոն է զարգացող երկրների համար, բայց անմիջական մեխանիզմը դեռ անհայտ է։ [30] ՈՒղեղի կաթվածով մարդիկ ունեն էպիլեպսիայի ավելի բարձր ռիսկ և սպաստիկ կվադրիպլեգիայով կամ սպաստիկ հեմիպլեգիայով հիվանդների կեսը ունեն էպիլեպսիա։[31]

Մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխուղեղի էլէկտրական ակտիվությունը նորմայում ոչ սինխրոն է[32] և կարգավորվում է նեյրոնալ և բջջային բազմաթիվ գործոններով: Նյարդային բջիջները կարգավորում են իոնային անցուղիների քանակը, տեսակները, և տեղաբաշխումը, ինչպես նաև ընկալիչների զգայունությունը ու գեների էքսպրեսիան[33]: Միջբջջային հեղուկը իր կարգավորիչ գործառույթն իրականացնում է փոխելով իոնների կոնցենտրացիան, սինապսային ճկունությունը և գլիալ բջիջների կողմից նյարդամիջնորդանյութերի քայքայման արագությունը[34][35]:

Էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկարագրված են էպիլեպսիայի ժամանակ տեղի ունեցող բազմաթիվ բջջային և արտաբջջային փոփոխություններ: Սակայն այս փոփոխությունների մեխանիզմը դեռ վերջնական բացահայտված չէ և անհայտ է, թե ինչ գործոններից և ինչ պայմաններում է գլխուղեղը փոխում իր ակտիվությունը և դառնում հիպերսինխրոն[36][37][38]:

Այս հիվանդության ժամանակ դրդող նեյրոնների գրգռման շեմքը ու ռեզիստենտությունը իջած են[39]՝ իոնային անցուղիների կամ արգելակող նեյրոնների ոչ ճիշտ աշխատանքի պատճառով,[40] որը հանգեցնում է գլխուղեղում սպեցիֆիկ դաշտերի՝ ցնցումային օջախների ձևավորման: Մեկ այլ մեխանիզմ է գլխուղեղի վնասման հետևանքով դրդող նեյրոնալ շղթաների վեր կարգավորումը (up-regulation) կամ արգելակող շղթաների վար կարգավորումը (down-regulation)[41]: Արյուն-ուղեղային պատնեշի վնասումը հանգեցնում է տարբեր նյութերի և տոքսինների անցմանը գլխուղեղ և սա ևս կարող է հանդիսանալ երկրորդային էպիլեպսիայի պատճառ[42]:

Ցնցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան փաստեր, որ էպիլեպտիկ ցնցումները պատահական չեն լինում, այլ դրանց առաջացմանը նպաստում են այնպիսի գործոններ ինչպիսիք են սթրեսը, ալկոհոլային կախվածությունը, թարթող լույսը, քնի պակասը և այլն: Ցնցում եզրույթը օգտագործվում է այն դեպքում, երբ գրգիռները բավարար են ցնցումային նոպա առաջացնելու համար[43]:

Էպիլեպտիկ ցնցումների պարագայում մի խումբ նեյրոններ ակտիվանում են, դառնում ՝ հիպերսինխրոն և գերդրդված, ինչը առաջացնում է ապաբևեռացման մի ալիք՝ պարոքսիզմալ ապաբևեռացնող փոփոխություններ: Նորմայում, դրդող նեյրոնը գրգռվելուց հետո որոշ ժամանակ դառնում է ռեֆրակտեր, այսինքն ռեզիստենտ նոր դրդման ալիքի նկատմամբ: Այս երևույթի պատճառը արգելակող նեյրոններն են, դրդող նեյրոններում էլեկտրական պոտենցիալների փոփոխությունները և ադենոզինի բացասական ազդեցությունը:

Պարցիալ ցնցումները սկսվում են գլխուղեղի մի կիսագնդից և գեներալիզացվում են ընդգրկելով նաև մյուս կիսագունդը: Ցնցումների որոշ տեսակներ կարող են փոխել գլխուղեղի կառուցվածքը, մինչդեռ մյուսների ազդեցությունը չնչին է[44]: Գլիոզը, նյարդային բջիջների կորուստը և գլխուղեղի սպեցիֆիկ դաշտերի ատրոֆիան կապված են էպիլեպսիայի հետ, բայց դրանք պատճառ են, թե հետևանք` դեռ պարզ չէ[45]:

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԷԷԳ հետազոտություն

Ախտորոշումը հիմնականում դրվում է նոպայի ժամանակ հիվանդի զննումով և պատճառական գործոնի հայտնաբերմամբ: ԷԷԳ-ն կատարվում է ուղեղային ոչ նորմալ ալիքները, իսկ ԿՏ-ն և ՄՌՏ-ն՝ գլխուղեղի կառուցվածքային փոփոխությունները , հայտնաբերելու համար : Չնայած զննման ժամանակ փորձում են գտնել էպիլեպտիկ համախտանիշի սպեցիֆիկ բաղադրիչներ, դա ոչ միշտ է հաջողվում: Վիդեո և ԷԷԳ մոնիտորինգը կարող են օգտակար լինել բարդ դեպքերում[46]:

Սահմանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առանձնացնում ենք էպիլեպտիկ նոպաների և էպիլեպսիաների դասակարգումներ: Էպիլեպտիկ նոպաների դասակարգումը հիմնվում ե նոպայի ժամանակա տեղի ունեցող փոփոխությունների վրա, մինչդեռ էպիլեպսիայի դասակարգման հիմքում՝ առաջացման պատճառներն են: Երբ հիվանդը ընդունվում է հիվանդանոց էպիլեպտիկ նոպայից հետո՝ հիմնականում են ախտորոշում են նոպայի բնույթը (օրինակ տոնիկ-կլոնիկ) և հիմքում ընկած ախտաբանությունը (օրինակ հիպոկամպի սկլերոզ)[47]:

Ըստ Ընդդեմ Էպիլեպսիայի միջազգային լիգայի(International League Against Epilepsy) 1989թ.-ին առաջարկված դասակարգման Էպիլեսպաները լինում են[48]

  1. Տեղակայմամբ պայմանավորված էպիլեպսիաներ և համախտանիշեր
    1. Անհայտ ծագման (օր.՝ բարորակ մանկական էպիլեպսիա՝ գագաթներով ԷԷԳ-ի կենտրոնական-քունքային մասում)
    2. Ախտանշանային/կրիպտոգեն (օր.՝ քունքային էպիլեպսիա)
  2. Տարածուն
    1. Անհայտ ծագման (օր.՝ մանկական էպիլեպտիկ աբսանս)
    2. Ախտանշանային կամ կրիպտոգեն (օր.՝ Լենոկս-Գաստոյի համախտանիշ)
    3. Ախտանշանային (օր.՝ վաղ միոկլոնիկ էնցեֆալոպաթիա)
  3. Չդասակարգված էպիլեպսիաներ և համախտանիշեր
    1. Պարցիալ կամ տարածուն նոպաներով էպիլեպսիա
    2. Պարցիալ և տարածուն նոպաներով էպիլեպսիա
  4. Հատուկ համախտանիշեր

Այս դասակարգումը չնայած ունի լայն տարածում, ունի նաև թերություններ, մասնավորապես այն չի տալիս պատկերացում պատճառի մասին, որից կախված է բուժման մեթոդի ընտրությունը.[49]: Այս հարցը լուծվեց 2010թ.-ին, երբ առաջարկվեց առանձնացնել երեք ենթախմբեր՝ ժառանգական, կառուցվածքային/մետաբոլիկ և անհայտ, բայց 2011թ.-ին վերափոխվեց և բաժանվեց չորս խմբերի[50]:

  1. Անհայտ ծագման (հիմնականում ժառանգական կամ ժառանգական նախատրամադրվածությամբ)
    1. Մոնոգենային
    2. Բազմագենային
  2. Ախտանշանային (հիմնականում անատոմիակառուցվածքային շեղումներով պայմանավորված)
    1. Հիմնականում ժառանգական կամ բնածին
      1. Մանկական էպիլեպտիկ համախտանիշեր
      2. Պրոգրեսիվող միոկլոնիկ էպիլեպսիաներ
      3. Նյարդամկանային համախտանիշեր
      4. Այլ նյարդաբանական մոնոգեն հիվանդություններ
      5. Քրոմոսոմի ֆունկցիոնալ շեղումներ
      6. Ուղեղի հյուսվածքի զարգացման շեղումներ
    2. ՀԻմնականում ձեռքբերովի
      1. Հիպոկամպի սկլերոզ
      2. Պերինատալ և նորածնային պատճառներ
      3. Գլխուղեղի վնասվածք, ուռուցք կամ ինֆեկցիա
      4. ՈՒղեղարյունային խանգարումներ
      5. Գլխուղեղի իմուն խանգարումներ
      6. Դեգեներատիվ խանգարումներ
  3. Հրահրված (միջավայրի որևէ հատուկ գործոն ունի գերակշռող նշանակություն)
    1. Սադրիչ գործոններ
    2. Ռեֆլեքսային էպիլեպսիա
  4. Կրիպտոգեն [50]

Համախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախտորոշիչ մեթոդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԷԷԳ-ն ցույց է տալիս գլխուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը, ինչը կարող է օգնել գնահատելու էպիլեպտիկ նոպայի զարգացման ռիսկը: Սա խորհուրդ է տրվում անցկացնել այն հիվանդներին, ովքեր նախկինում ունեցել են էպիլեպտիկ ցնցումներ: ԷԷգ-ի առավելությունն այն է, որ այն օգնում է տարբերակել էպիլեպսիաների տարբեր տեսակները: Երեխաների մոտ երկրորդ նոպայից հետո է միայն կիրառվում: Այս մեթոդը չի կարելի կիրառել էպիլեպսիան բացառելու համար, միաժամանակ կարող է լինել կեղծ դրական արդյունք՝ հիվանդության բացակայության պայմաններում: Որոշ դեպքերում ԷԷԳ-ն անցկացվում է գիշերը, երբ հիվանդը քնած է:

Ախտորոշման այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսիք ԿՏ-ն(կոմպյուտերային տոմոգրաֆիա) և ՄՌՏ-ն(մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիա) կիրառվում են առաջին ոչ ֆեբրիլ նոպայից հետո՝ ուղեղի և շրջակա հյուսվածքների կառուցվածքային փոփոխությունները հայտնաբերելու համար: ՄՌՏ-ն սովորաբար ավելի զգայուն մեթոդ է տարբեր տեսակի ախտահարումները գտնելու համար, բայց ԿՏ-ն ավելի տեղեկատվական է արյունահոսության դեպքում և ավելի մատչելի է: Եթե հիվանդը, ով նոպայի ժամանակ դիմել է հիվանդանոց, արագ դուրս է գալիս այդ վիճակից, հետազոտությունները կարելի է իրականացնել ավելի ուշ: Եթե հիվանդին արդեն դրվել է էպիլեպսիա ախտորոշումը, ապա կրկնակի հետազոտությունն անիմաստ է, թեկուզ դիմած լինի հիվանդնաոց նոպայի պահին:

Մեծահասակների մոտ ստուգվում է նաև էլեկտրոլիտների քանակը, արյան գլյուկոզի և պլազմայի կալցիումի մակարդակը, այլ հիվանդությունները ժխտելու համար: ԷՍԳ-ն(էլեկտրասրտագրությունը) օգնում է բացահայտելու սրտի ռիթմի խանգարումները: Գոտկային պունկցիան կարող է իրականացվել կենտրոնական նյարդային համակարգի ինֆեկցիոն հիվանդությունները ժխտելու նպատակով, բայց իրականացվում է ոչ բոլոր դեպքերում: Երեխաների մոտ նյութափոխանակության շեղումները հայտնաբերելու համար պետք է անցկացնել լրացուցիչ թեստեր, ինչպես օրինակ միզանյութի մակարդակի որոշումը[51]:

Նոպային հաջորդող 20րոպեների ընթացքում արյան մեջ պրոլակտինի բարձր մակարդակը հաստատում է նոպայի էպիլեպտիկ ծագումը և ժխտում հոգեբանականը[52][53]: Պրոլակտինը նվազ արդյունավետ է պարցիալ նոպաները ախտորոշելու հարցում [54]: Պրոլակտինի մակարդակի անփոփոխությունը չի բացառում էպիլեպսիայի առկայությունը և չի տարբերում նոպան ուշագնացությունից[53][55]: Որպես էպիլեպսիայի ախտորոշման ստանդարտ մեթոդ, այն արդյունավետ չէ:

Տարբերակիչ ախտորոշումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայի ախտորոշումը կարող է լինել ոչ դյուրին: Մի շարք այլ հիվանդություններ և վիճակներ կարող են դրսևորվել նման ախտանիշերով՝ ուշացնացությունը, թոքերի գերօդափոխումը, միգրենը, նարկոլեպսիաը, տագնապային գրոհները և հոգեբանական ոչ էպիլեպտիկ նոպաները[56][57]: Մեծամասամբ ուշագնացությունները ուղեկցվում են կարկամությամբ [58]: Գիշերային ճակատային բաժնի էպիլեպսիաները նախկինում դասել են մղձավանջների շարքին, բայց այժմ այն դասակարգվում է որպես էպիլեպտիկ նոպայի հատուկ տեսակ[59]: Քայլվածքի խանգարումները, ինչպես օրինակ, պարոքսիզմալ դիսկինեզիաները ևս հաճախ են շփոթվում էպիլեպտիկ նոպայի հետ[60]: Վայր ընկնելու դրվագնրի պատճառներց մեկը կարող է լինել նաև ատոնիկ էպիլեպտիկ նոպան[57]:

Երեխաները կարող են այնպիսի վարք դրսևորել, որ շատ նման լինի էպիլեպտիկ նոպային: Գաստրոէզոֆագիալ ռեֆլյուքսը կրծքահասակ երեխաների մոտ կարող է հանգեցնել գլխի անբնական շրջմանը, որը նմանվում է տոնիկ-կլոնիկ էպիլեպտիկ ցնցումների.[57]:

Սխալ ախտորոշումը բավականին հաճախ է հանդիպում ՝ 5-30% դեպքերում: Բազմաթիվ հետազոտություններ ապացուցել են, որ շատ դեպքերում ցնցումանման գրոհները, որոնք դեղորայքային բուժմանը չեն արձագանքում, պայմանավորված են սիրտանոթային հիվանդություններով[58][61]: Հիվանդանոց դիմած էպիլեպսիկների մոտ 20%-ը ունի հոգեբանական ոչ էպիլեպտիկ նոպաներ: Իսկ հոգեբանական ոչ էպիլեպտիկ նոպա ախտորոշվածների 10%-ը ունի էպիլեպսիա, բայց տարբերակելը լինում է խիստ դժվար[62]:

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարորակ մանկական էպիլեպսիա՝ գագաթներով ԷԷԳ-ի կենտրոնական-քունքային մասում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայի այս տեսակը կազմում է երեխաների մոտ հանդիպող էպիլեպսիաների մոտ 15-30%-ը, հիվանդների մեջ գերակշռում են տղաները [6]։ Սկիզբը գրանցվում է 3-12 տարեկանում, իսկ զարգացման գագաթնակետին է հասնում սովորաբար 9-10 տարեկանում։ Նոպաները հազվադեպ են, 70-80% դեպքերում ունեն պարզ պարցիալ բնույթ՝ երբեմն երկրորդային գեներալիզացիայով։ Նոպաների 75%-ը տեղի է ունենում քնի ժամանակ։ Մինչև 5 տարեկանը հանդիպում են ավելի ծանր նոպաներ, որոնք ուղեկցվում են գիտակցության խանգարմամբ, գլխապտույտով, փորի շրջանում ցավերով, տեսողական ֆենոմեններ։ Հինգ տարեկանից հետո նոպաները լինում են ավելի հաճախ, սակայն ավելի թեթև են ընթանում, ուղեկցվում են գլխացավով կամ միգրենով (62%)։

Հոգեկանը, որպես կանոն, փոփոխություններ չի կրում։ Երեխաների մոտ նկատվում է ուշադրության խանգարում և գերակտիվություն, հիշողության և վարքային խանգարումներ, տեսողական-շարժողական կոորդինացիայի չափավոր ֆունկցիոնալ խանգարումներ, կակազություն, դիսլեքսիա, էնուրեզ, ցածր դպրոցական առաջադիմություն։

Պուբերտատային տարիքում հիվանդները լիովին առողջանում են։ Առողջացումից հետո նոպաների վերսկսման դեպքերը կազմում են 1-2%։ Ինչքան շուտ է սկսվում էպիլեպսիան, այնքան ավելի տևական է դրա ընթացքը։

Սամոխվալովան նշում է, որ այս տեսակի էպիլեպսիայով հիվանդ այն երեխաները, ովքեր դաստիարակվում են կենտրոնանալով սահմանափակումների վրա, արդյունքում ձեռք են բերում անլիարժեքության բարդույթ, առաջանում են սոցիալական հարմարման խնդիրներ, հաճախ զարգանում է հակասոցիալական վարք։ Իսկ առանց հատուկ սահմանափակումների դաստիարակված անհատները լինում են հավասարակշռված և ունենում են կյանքի ակտիվ դիրք[6]։

Մանակական էպիլեպսիա՝ պարոքսիզմալ ակտիվությամբ ԷԷԳ-ի ծոծրակային մասում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆունկցիոնալ էպիլեպսիայի տարատեսակներից է, հավանական պատճառներն են սոմատիկ նախատրամադրվածությունը և կենտրոնական նյարդային համակարգի վնասվածքը ծննդաբերության ժամանակ։ Ըստ առաջացման հաճախականության երկրորդն է երեխաների մոտ հանդիպող էպիլեպսիաներից (10-13%)։ Էպիլեպտիկ նոպաների սկզբի տարիքը 15 ամսականից 17 տարեկանն է, ախտանիշների դրսևորման գագաթնակետը 5-7 տարեկանը։

Նոպաները և դրանց սկիզբը ունեն երկու տարատեսակ.

  1. վաղ սկիզբ (2-7 տ.), հազվադեպ գիշերային նոպաներ, որոնք ուղեկցվում են գիտակցության խանգարմամբ, փսխումներով։
  2. ուշ սկիզբ (7 տարեկանից հետո), տեսողության ժամանակավոր խանգարումներ (65%), տարրական տեսողական (50%) և պատկերային (14%) ցնորքներ, գիտակցությունը պահպանված է, նոպաները սկսվում են ցերեկային ժամերին, նոպային հաջորդում է միգրեն (33%), սրտխարնոց, փսխուկ (17%)։

Հոգեկանը ախտաբանական փոփոխություններ չի կրում, երբեմն պատահում են հուզական խանգարումներ, իդեոմոտոր ապրոքսիայի դրսևորումներ, տուժում է տեսողական հիշողությունը[6]։

Եթե նոպաները սկսվում են մինչև 10 տարեկանը, հետագա զարգացման կանխատեսումը ավելի դրական է։ Եթե հիվանդության սկիզբը վաղ տարիքում է լինում, ապա սովորաբար 12 տարեկանին մոտ բացարձակ ռեմիսիա է դիտվում։

Լոկալ ախտանշային էպիլեպսիա և էպիլեպտիկ համախտանիշ՝ պարզ և բարդ պարցիալ ցնցումային նոպաներով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարդ պարցիալ նոպաները հաճախ հաջորդում են պարզ պարցիալ նոպաներին։ Հիվանդների մոտ խախտված է իրականության գիտակցման և ազդակներին ադեկվատ պատասխան տալու կարողությունը։ Առկա են կոգնիտիվ գործառույթների խանգարման ախտանշաններ։ Հաճախ են նկատվում կպչուն մտքեր, ժամանակի ընկալման պատրանքներ, դերեալիզացիայի-դեպերսոնիալիզացիայի ախտանիշներ (դեժա վու)։

Ճակատային բաժնի (ֆրոնտալ) էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջանում է օջախային ատրոֆիայի, տրավմաների, նեյրովարակների, ուռուցքների արդյունքում։ Հաճախ է հանգեցնում էպիլեպտիկ կարգավիճակի։

Կազմում է էպիլեպսիայի ախտանշային ձևերի 15-20%-ը։ Կարող է սկսվել ցանկացած տարիքում։ Նոպաները հաճախակի են, մեծամասամբ քնի ընթացքում, անկանոն դադարներով։ Հաճախ են հանդիպում ժեստերի ավտոմատիզմները, որոնք տևում են 30 վրկ, հուզականորեն երանգավորված բառային ավտոմատիզմները։ Բնորոշ է «շարժողական փոթորիկը», որը սեռականապես հագեցած է և հիշեցնում է հիստերիկ նոպա[6]։ Հազվադեպ են անորոշ աուրաները կամ տաքության, քամու, սարդոստայնի, փափուկ հպման զգայության ձևով պարցիալ սոմատիկ նոպաները։

Հիվանդների մոտ նկատելի են անձնի «ճակատային» փոփոխություններ, բնորոշ են էքսցենտրիկություն և իներտ վարք, առկա են սոցիալական հարմարման դժվարությունները, ապաարգելակվածություն, քննադատականության անկում։ Տուժում են հոգեկան գործընթացները։ Էպիլեպտիկ նոպայից հետո գիտակցությունը բացակայում է կամ աննշան խանգարումներ են նկատվում։

Հիվանդության զարգացումը սովորաբար անբարենպաստ է։

Քունքային էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառներն են պերինատալ տրավման և հիպոքսեմիան, էնցեֆալիտին հաջորդող փոփոխությունները, նյարդային համակարգի տրավմաները, գանգլիոմաները, ուղեղային ինֆարկտից հետո մնացած рубцы, ցերեբրալ-անոթային փոփոխությունները ուշ տարիքում։ Քունքային էպիլեպսիան ախտանշային լոկալիզացված էպիլեպսիաներից ամենից հաճախ հանդիպող տեսակն է (50-60%)[6]։

Կարող է առաջանալ ցանկացած տարիքում, սակայն ամենից հաճախ սկիզբը գրանցվում է կամ մանկական տարիքում, կամ կյանքի երկրորդ տասնամյակում։

Բնորոշ են պարզ և բարդ ֆոկալ նոպաներ, որոնք երբեմն գեներալիզացվում են։ Նոպաները հստակ չեն ավարտվում, դրանց հաջորդում է գիտակցության աղոտություն, ամնեզիա։ Նոպաները հաճախ կրկնվող են։ Առկա են ցնորքներ, պատրանքներ, վեգետատիվ ախտանիշներ, ավտոմատիզմներ։

Հաճախ են նկատվում ուսուցման դժվարություններ, հիշողության խանգարումներ, պերսեվերացիաների առաջացման միտում, էգոցենտրիզմ, հանգամանալիություն, պեդանտիզմ, սրված պարտքի զգացում, կոնֆլիկտայնություն, հուզական լաբիլություն։

Հիվանդության զրագացման կանխատեսումները ընդհանուր առմամբ անբարենպաստ են, սակայն հիվանդների 30-40%-ի մոտ արդյունավետ թերապիայի անցկացման դեպքում հնարավոր է լինում հասնել նոպաների վերացման, կայուն դեղորայքային ռեմիսիաների։

Ծոծրակային և գագաթային էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գագաթային էպիլեպսիան հնադիպում է նեյրովարակների, գանգուղեղային տրավմաների, ուռուցքների ժամանակ։ Ծոծրակային էպիլեպսիան առաջանում է գլխուղեղի կեղևի քայքայիչ խանգարումների ժամանակ, տարեցների մոտ պատճառը ավելի հաճախ ուռուցքներն են։ Գագաթային էպիլեպսիան ավելի տարածված է, քան ծոծրակայինը[6]։

Քունքային և ծոծրակային էպիլեպսիաները կարող են առաջանալ ցանկացած տարիքում։

Հիվանդների մեծամասնության մոտ գագաթային էպիլեպսիան սկսվում է 16 տարեկանից հետո։ Այն հազվադեպ է գրանցվում մինչև 6 տարեկանը (ի տարբերություն ծոծրակային էպիլեպսիայի)։ Գագաթային էպիլեպսիայի նոպաները պարզ պարցիալ զգայական են՝ ծակոցներ, թմրածություն, էլեկտրականացման զգայություն։ Մարմնի դիրքը փոխելու ցանկություն կամ մարմնի մասի շարժման զգայություն է առաջանում։ Երբեմն առաջանում են սրտխառնոց, շնչակտուրության, խեղդվելու զգայություններ, գունազարդ տեսողական խանգարումներ, մետամորֆոպսիաներ, ծանր գլխապտույտներ, խոսքի խանգարումներ։

Ծոծրակային էպիլեպսիայի ժամանակ գերակշռում են պարզ, տեսադաշտում լոկալիզացված տեսողական ախտանիշները, ընկալման պատրանքները, ցնորային նոպաներ։ Էպիլեպտիկ նոպաները կարող են ընթանալ առանց տեսողական ախտանշանների՝ գլխի կամ աչքերի կոնտրավերսիա, կոպերի ջղաձգություն, աչքերի կամ ողջ մարմնի դողի զգացում, գլխապտույտ, միգրեն։

Ծոծրակային և գագաթային էպիլեպսիաները ունենում են երեք տիպի ընթացք.

  1. ծանրության և հաճախականության արագացմամբ
  2. հարաբերական կայունությամբ
  3. բարորակ՝ նոպաների աստիճանական թուլացում և հաճախականության նվազում[6]։

Գեներալիզացված իդեոպաթիկ էպիլեպսիա և էպիլեպտիկ համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեներալիզացված իդեոպաթիկ էպիլեպսիայի առաջացումը կապված է տարիքի հետ։ Նոպաները սկսվում են նորմալ վիճակի ֆոնի վրա, գեներալիզացիան առաջնային է։ Առկա է նշանակալի գենետիկական նախատրամադրվածություն և բացահայտ էթիմոլոգիան բացակայում է։ Երբեմն զուգակցվում է նյարդաբանական փոփոխությունների, մտավոր զարգացման հապաղման հետ։

Գեներալիզացված ախտանշային էպիլեպսիան ավելի հաճախ է հանդիպում նորածնության և մանկական տարիքում։ Դրանք հիմնականում միատեսակ չեն՝ միոկլոնիկ ցնցումներ, տոնիկ և ատոնիկ նոպաներ, գիտակցության ատիպիկ փոփոխություններ։

Մանկիկության տարիքի բարորակ միոկլոնիկ էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իդեոպաթիկ էպիլեպսիայի տարատեսակներից է, որի ժամանակ առկա է ցնցումների կամ էպիլեպսիայի ընտանեկան անամնեզ։ Էպիլեպսիայի հազվադեպ տեսակներից է, 70% դեպքերում հանդիպում է տղաների մոտ։ Առաջացման տարիքը 1-2 տարեկանն է։ Նոպաները կարճատև գեներալիզացված միոլկլոնիաներ են։

Հոգեկանը հիմնականում անվնաս է, սակայն երբեմն գրանցվում է հոգեկան զարգացման հապաղում։

Հիվանդության ընթացքը լիովին դրական է, սակայն դեռահասության տարիքում կարող են վերսկսվել գեներալիզացված տոնիկո-կլոնիկական նոպաները։

Էպիլեպսիայի նեոնատալ կամ ընտանեկան նոպաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայի հազվադեպ հանդիպող տեսակներից է, որը գրանցվել է առավելագույնը 200 անգամ։ Համարվում է, որ այն փոխանցվում է ժառանգման աուտոսոմ-դոմինանտ ձևով և հավասարապես արտահայտվում է երկու սեռերի մոտ։ Բոլոր նոպաները սկիզբ են առնում նորածնության տարիքում։ Նոպաների սկիզբը գրանցվել է կյանքի 1-7-րդ օրերին։ Նոպաների կրկնման հաճախականությունն է 3-6 անգամ օրվա ընթացքում, որոնք տևում են 1-8 րոպե։ Առավել հաճախ նոպաները սկսվում են քնի ժամանակ։ Նոպաները ֆոկալ բնույթ են կրում՝ տոնիկ, աչքերի կամ օռալ ավտոմատիզմներ։

Նոպաները ինքնաբերաբար ավարտվում են մի քանի շաբաթից (68% - 6 շաբաթ անց) առանց որևիցե հետևանքների։ Երեխաների մի մասի մոտ նոպաները կրկնվում են 3-4 ամսականում, դեպքերի 10-15%-ում վերափոխվում են էպիլեպսիայի[6]։

Մանկական էպիլեպտիկ աբսանս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դրսևորվում է վառ արտահայտված գենետիկ նախատրամադրվածությամբ մյուս բոլոր առումներոով նորմալ երեխաների մոտ։ Առավել հաճախ հանդիպում է աղջիկների մոտ (1, 5-2 անգամ)։ Մանկական էպիելպտիկ աբսանսների թվին են դասվում պիկնոլեպսիաները։

Երեխաների և դեռահասների մոտ նոպաների ամենից հաճախ հանդիպող տեսակն է և կազմում է էպիլեպսիայի գեներալիզացված ձևերի 50%-ը։

Սկիզբը գրանցվում է 5/8-10 տարեկանում։ Նոպաները պարզ աբսանսներ են, սերիական և կարող են չափազանց հաճախ կրկնվել՝ օրական 50 անգամ և ավել։ Նոպաները սկսվում են հանկարծակի, առանց աուրայի, ընթանում են գիտակցության կարճատև անջատումով և նույնպես անսպասելի ավարտվում են։ Նոպաներից հետո հոգեկան խանգարումների նշաններ չեն մնում, հիվանդները շարունակում են անավարտ թողած գործունեությունը։

Դեպքերի 1/4-ում պարզ աբսանսները տևում են վայրկյաններ, որոնք ընդանում են հիվանդի «դատարկ հայացքով»՝ ուղղված վերև կամ հաճախակի թարթելով, մինիմալ շարժողական կամ վեգետատիվ բաղադրիչներով, ֆոկալ ֆենոմեններով։ Միևնույն անհատի մոտ կարող են լինել աբսանսների տարբեր տեսակներ։ Հիվանդների մի մասի մոտ աբսանսները արտահայտվում են մեծ գեներալիզացված ցնցումային նոպաների հետ համատեղ արթուն ժամանակ։ 7-25% դեպքերում զարգանում է աբսանսների կարգավիճակ (գագաթ-ալիքային ստուպոր)։

Լարված մտավոր աշխատանքը կամ ձանձրույթը, քնի պակասը, ֆոտոստիմուլյացիան և հիպերվենտիլյացիան կարող են խթանել նոպաների առաջացումը։

Սխալ բուժման արդյունք կարող են հանդիսանալ կոնգիտիվ գործառույթների խանգարումները։ Ինտելեկտուալ խանգարումներ գրանցվում են երեխաների միայն 5%-ի մոտ և առավել հաճախ են հանդիպում ատիպիկ աբսանսների ժամանակ։ Երեխաների 25%-ի մոտ առկա է հիեպերակտիվություն և ուշադրության դեֆիցիտ[6]։

Նոպաները վերանում են սեռական հասունացման ժամանակաշրջանում դեպքերի 60%-ում։ Որոշ երեխաների մոտ նոպաները սակավանում են, վերածվում են այլ ձևերի կամ դրանց ավելանում են գեներալիզացված ցնցումային նոպաներ։ Լիակատար թերապևտիկ ռեմիսիա ձեռք է բերվում 80% հիվանդների մոտ։ Հիվանդության ընթացքը բարենպաստ է վաղ բուժման և ադեկվատ թերապիայի դեպքում։

Մեծ ցնցումային նոպաներով էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ենթադրվում է, որ առաջանում է չբուժված կամ թերի բուժում ստացած մանկական պիկնոլեպսիաներից կամ յուվենիլային էպիլեպսիայից։ Բոլոր հիվանդների մոտ բացահայտվել է հստակ էպիլեպտիկ նախատրամադրվածություն՝ ընտանիքի անդամներից 4-12%-ի մոտ արտահայտված են էպիլեպտիկ նոպաները։

Մեծ ցնցումային նոպաներով էպիլեպսիան հանդիսանում է «մեծ նոպաներով» բոլոր էպիլեպսիաների 25%-ը։

Հիվանդության սկիզբը հիմնականում գրանցվում է կյանքի 2-րդ տասնամյակին, առավել հաճախ՝ սեռական հասունացման ժամանակաշրջանում։ 90% դեպքերում նոպաները սկսվում են արթնանալուց հետո 1-1, 5 ժամի ընթացքում՝ անկախ ժամանակից։ Օրվա ընթացքում երկրորդ անգամ նոպայի առաջացման հավանականությունը բարձանում է երեկոյան ժամերին, հանգստի ժամանակ։

Նոպան ընթանում է գիտակցության հանկարծակի կորստով և տոնիկ ցնցումներով. մարմինը պրկվում է, ձգվում, այնուհետև կլոնիկ ցնցումներով, որոնք ուղեկցվում են վերջույթների և իրանի ծալիչ ու տարածիչ մկանների կծկումներով՝ առաջացնելով ռիթմիկ ցնցումներ։ Դեպքերի 50%-ի ժամանակ ջղաձգային նոպային նախորդում է նախանշանների կարճատև (2-3-ից մինչև 10 վայրկյան) շրջանը՝ աուրան, որը ունի տարբեր դրսևորումներ. թույլ, սառը քամու զգացողության ձևով, գլխապտույտի, սարսուռի, ջերմության, մաշկի վրա «մրջյունների սողալու» զգացողության, սրտագդալի շրջանում տհաճ զգացման, սրտի զարկերի հաճախացման, տեսողական, լսողական և հոտառական ցնորքների ձևով, ինչպես նաև ստերեոտիպ շարժումների տեսքով։

Լեզվի վնասվածքը էպիլեպտիկ ցնցումից հետո (ծնոտային մկանների ակամա կծկման արդյունքում)

Տոնիկ ցնցումների ժամանակ ծնոտներն ամուր սեղմվում են, և հիվանդը կարող է կծել լեզուն, բերանից հոսում է փրփրանման, հաճախ արյունախառն թուք։ Շնչառական մկանունքի կծկման հետևանքով շնչառությունը դադարում է, առաջանում է մաշկի կապտություն։ Ցնցումների սկզբում հիվանդը կորցնում է գիտակցությունը և վայր ընկնում դեմքի վրա։ 20-30 վայրկյան անց մարմնի ողջ ծալող և տարածող մկանների կծկումները փոխարինվում են կլոնիկ ցնցումներով։ Կլոնիկ ցնցումները տևում են 1-2 րոպե։ Երբեմն լինում են ակամա միզարձակում և կղում։ Ցնցումները դադարելիս գիտակցությունը վերականգնվում է աստիճանաբար։ Սկզբում հիվանդի գիտակցությունը մշուշված է, նա չի կողմնորոշվում ժամանակի և տարածության մեջ։ Հաճախ նոպայից հետո առաջանում է խոր քուն, որը տևում է 2-3 ժամից մեկ օր[4]։

Յուվենիլային միոկլոնիկ էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեներալիզացված իդեոպաթիկ էպիլեպսիայի տեսակներից է, որն արտահայտվում է բարձր գենետիկական նախատրամադրվածությամբ, գենետիկական դեֆեկտով։ Յուվենիլային էպիլեպսիան կազմում է դեռահասության տարիքում սկսվող էպիլեպսիաների մեկ երրորդ մասը և էպիլեպսիայի բոլոր տեսակների 11-12%-ը։

Սկսվում է հիմնականում 12-20 տարեկանում։ Նոպաները կարճատև սիմետրիկ միոկլոնիաներ են, երբեմն հանկարծակի անկումով սկսվող, որոնց մեջ գերակշռում են պահպանված գիտակցությամբ դեպքերը։ Երբեմն նոպաները իրար հաջորդում են կարճատև ընդհատումներով։ Անքնությունը նպաստում է նոպաների առաջացմանը։ Սովորաբար յուվենիլային էպիլեպսիայի նոպաները համակցվում են գեներալիզացված նոպաների հետ, որոնք տեղի են ունենում արթնանալուց կամ երեկոյան («աշխատանքային օրվա ավարտի էպիլեպսիա»)[6]։

Յուվենիլային էպիլեպսիայով հիվանդների մոտ ձևավորվում են որոշակի բնավորության առանձնահատկություններ, որոնք բնութագրվում են անկայունությամբ, մակերեսայնությամբ, անբավարար քննադատականությամբ, հիվանդության թերագնահատմամբ։

Համապատասխան թերապիայի և կարգավորված ապրելակերպի դեպքում հիվանդության զարգացման վերաբերյալ կանխատեսումները դրական են, սակայն բուժման դադարեցումից հետո նոպաները վերսկսվում են։ Հասուն տարիքում յուվենիլային էպիլեպսիան կարող է վերաճել մեծ գեներալիզացված նոպաների։

Միոկլոնիկ աբսանսներով էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկանում է կրիպտոգեն էպիլեպսիաների դասին։ Հանդիպում է չափազանց հազվադեպ, հիմնականում տղաների մոտ։

Էպիլեպտիկ նոպաների սկիզբը համարվում է 4-9 տարեկանը։ Նոպաները ընթանում են աբսանսների նմանությամբ գիտակցության խանգարմամբ, որոնք ուղեկցվում են երկկողմանի ռիթմիկ ծանր կլոնիկ ցնցումներով։ Նոպաները սովորաբար կրկնվում են մի քանի անգամ օրվա ընթացքում, որոնց ժամանակ գիտակցությունը կարող է պահպանվել։

Հոգեշարժողական զարգացումը հիմնականում համապատասխանում է տարիքին, սակայն հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց հնարավոր է զարգացման հապաղում։

Հնարավոր է միոկլոնիկ աբսանսների վերաճում էպիլեպսիայի այլ տեսակների։ Հաճածխ միոկլոնիաները բուժման ենթակա չեն։

Միոկլոնիկ-աստատիկ նոպաներով էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայի այս տեսակի առաջացման հիմքում հաճախ ընկած է գենետիկական նախատրամադրվածությունը։ Հիվանդների 37%-ի մոտ այն բացահայտվում է այս տիպի որևէ ընտանեկան հիվանդություն։ Հազվադեպ է հանդիպում, ավելի տարածված է տղաների մոտ, քան աղջիկների։

Հիվանդության սկիզբը գրանցվում է 7 ամսականից 6 տարեկան հասակում, ամենից հաճախ՝ 2-5 տարեկանում։ Նոպաները անցնում են նորմալ հոգեշարժական զարգացման ֆոնի վրա։ Հաճախ նոպաները ընթանում են կարգավիճակային սերիաների ձևով։ Նոպաների 36%-ը ընթանում է առանց ցնցումների։ Նոպաների մեջ առկա է տոնիկ բաղադրիչը կամ դրանք ընթանում են միայն տոնիկ նոպաների ձևով (հիմնականում ուշ փուլերում և անբարենպաստ դեպքերում)։

Դեպքերի 50%-ի ժամանակ հոգեշարժական զարգացումը համապատասխանում է տարիքին։

Ֆեբրիալ ցնցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագումնաբանությունը անհայտ է։ Ֆեբրիալ ցնցումները հանդիպում են ողջ բնակչության 15%-ի և «առանց պատճառի» մանկական ցնցումներ ունեցած երեխաների 55%-ի մոտ։ Ֆեբրիալ ցնցումներ ունեցած երեխաների միայն 27%-ի մոտ է դիտվում էպիլեպսիա։ Համարվում է, որ ֆեբրիալ ցնցումների պատճառը պերինատալ պաթոլոգիաներն են, վարակները, տրավմաները և այլն։

Առաջնային գեներալիզացիայով նոպաները ընթանում են տոնիկո-կլոնիկ ցնցումների ձևով և սերտորեն կապված են տարիքի հետ, քանի որ ինքնաբերաբար ավարտվում են 4-5 տարեկանում և հետագայում զարգանում են միայն բարձր ջերմաստիճանի դեպքում։ Նոպաները տևում են ոչ ավել, քան 3 րոպե և երեխաների մոտ դիտվում են ըդնամները 4-5 անգամ։ Առկա է ֆոկալ էպիլեպսիայի զարգացման վտանգ, երբ գրանցվում են 5-ից ավելի նոպաներ։

Երեք տարեկանում առաջին դրսևորումների ժամանակ ռեցիդիվները շատ հազվադեպ են հանդիպում։ Ֆեբրիալ ցնցումներով երեխաների 30%-ի մոտ հետագայում զարգանում է էպիլեպսիա[6]։

Լենոկս-Գաստոյի համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ գործոնների արդյունքում ձևավորվող էպիլեպսիա է, որը դասվում է կրիպտոգեն և ախտանշային էպիլեպսիաների շարքին։

Էպիլեպտիկ դրսևորումնրի սկիզբը համարվում է 2-8 տարեկանը, առավել հաճախ նախադպրոցական տարիքը։ Դեպքերի 30%-ը զարգանում են Ուեստի համախտանիշից։

Լենոկս-Գաստոյի համախտանիշի ուշ ձևերի սկիզբը գրանցվում է 10-12 տարեկան հասակում։ Նկատվում է սերիական տարատեսակ նոպաների միտում, որոնք ընթանում են հիվանդի մոտ ստուպորային վիճակում և աննկատ կարող են վերածվել էպիլեպտիկ կարգավիճակի։ Նոպաների ընթացքին բնորոշ են ատիպիկ աբսանսներ, կայծակնային, գլխի վեր ու վար շարժման ռեֆլեքսներ, հանկարծակի անկումներ, տոնիկ նոպաներ[6]։

Տվյալ համախտանիշով հիվանդ անհատները ունենում են ծանր դեմենցիայի աստիճանի հասնող մտավոր հետամնացություն, հոգեօրգանական խանգարումներ։ Դեպքերի 80%-ը զուգակցվում է ծանր կոգնիտիվ և անձնային խանգարումներով։

Հիվանդների 75%-ը անընկալունակ է թերապիայի հանդեպ։ Տարիքի հետ հնարավոր է նոպաների վերափոխում լայնածավալ ցնցումային նոպաների։ Առկա է կարգավիճակի առաջացման միտում։

Ախտանշային վաղ միոկլոնիկ էնցեֆալոպաթիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախտանշային գեներալիզացված էպիլեպսիա ոչ յուրահատուկ ծագմամբ։ Հաճախ են հանդիպում ընտանեկան անամնեզում։ Էպիլեպսիայի հազվադեպ հանդիպող տեսակներից է, որը նկարագրվել է 1976 թվականին։

Ախտանշանները սկսվում են դրսևորվել կյանքի առաջին ամիսներին՝ որպես հաճախակի մասնակի միոկլոնուսներ, ապա ձևափոխվում են պարցիալ նոպաների, տոնիկ սպազմերի կամ լայնատարած միոկլոնուսների։

Հիվանդության զարգացման կանխատեսումները անբարենպաստ են։ 4-6 ամսականում նոպաները վերածվում են Ուեստի համախտանիշի, որն ընթանում է շատ ծանր, արագորեն հանգեցնում է հոգեշարժական զարգացման դադարի, և կյանքի առաջին տարում հիվանդը կարող է մահանալ։

Ուեսթի համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ գործոններից առաջացող էպիլեպսիա է, որը համարվում է գեներալիզացված կրիպտոգեն և ախտանշային էպիլեպսիաների տեսակ։

Ուեսթի համախտանիշը ընդունված է բաժանել 2 խմբի.

  1. ախտանշային, որին բնորոշ է մտավոր հետամնացությունը, նյարդաբանական փոփոխությունները և այլ տիպի նոպաներ,
  2. իդեոպաթիկ, որը ավելի սակավաթիվ է։

Ուեսթի համախտանիշը առաջ է գալիս երեխաների մոտ 3-7 ամսական հասակում և առավել հաճախ է գրանցվում տղաների մոտ։

Համախտանիշի ախտորոշման հիմքում ընկած են երեք գործոն՝ մանկական սպազմեր, հոգեկան զարգացման հապաղում, հիպսարտիա։ Որոշ դեպքերում այս երեք գործոններից որևէ մեկը կարող է բացակայել։

Նոպաներին բնորոշ են ծալվող կամ արտածող սպազմեր, առավել հաճախ՝ խառը։ Նոպաները սկսվում են հանկարծակի՝ գեներալիզացված միոկլոնուսով, գլխի բարձրացումով, կայծակնային միոկլոնիկ ցնցումներով, երբեմն անկումով ծնկների վրա։ Երբեմն հանդիպում են գլխի կարճ, սակայն սերիական վեր ու վար շարժումներ, որոնք հազվադեպ դանդաղեցված են։ Առկա է ցնցումների կրկնման և կարգավիճակի աննկատ առաջացման միտում։

Ընթերցանության առաջնային էպիլեպսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իդեոպաթիկ ֆոկալ էպիլեպսիայի հազվադեպ հանդիպող տեսակներից է։ Ենթադրվում է, որ էպիլեպտիկ օջախը գտնվում է գլխուղեղի խոսքի համար պատասխանատու կիսագնդի գագաթ-քունքային մասում։ Դեպքերի 40%-ը բացահայտում են ընտանեկան ժառանգում։

Ամենից հազվադեպ հանդիպող էպիլեպտիկ համախտանիշերից է։ Հանդիպման հաճախականությունը փոփոխական է տարբեր ազգերի մոտ՝ ըստ գրի համակարգերի, մաքսիմալ է տառային գրերի, մինիմալ՝ հիերոգլիֆների դեպքում։ Հիվանդների շարքում գերակշռում են տղամարդիկ (2։1)։ Ընթերցանության առաջնային էպիլեպսիան որպես կանոն սկսվում է պուբերտատային տարիքից կամ ավելի ուշ։ Հազվադեպ հանդիպում է վաղ դպրոցական տարիքի երեխաների մոտ։ Նոպաները գրեթե միշտ սկսվում են կարդալու, մասնավորապես՝ բարձրաձայն ընթերցանության, ընթացքում։ Դա բացատրում են իրավիճակի անհատական առանձնահատկություններով՝ նյութի բովանդակությունը, արտասանման բնույթը, լուսավորությունը։ Նոպաները առավել հաճախ ընթանում են ծնոտի և ծամելիքի մկանների կլոնիկ ցնցումների, դժվարացած շնչառության զգայության, զգայական խանգարումների՝ հիմնականում լղոզվող պատկերների, ձևով[6]։ Ընթերցանության չընդհատման դեպքում հնարավոր է մեծ նոպայի առաջացում։

Հոգեկանում որևիցե փոփոխություններ չեն նկատվում և հիվանդության զարգացման վերաբերյալ կանխատեսումները, ընդհանուր առմամբ, դրական են։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնականում հիվանդության կանխարգելումը անհնարին է։ Այնուամենայնիվ հարկավոր է ջանք գործադրել, որ չլինեն գլխի վնասվածքներ, հիվանդները ստանան լավ խնամք և վերացվի շրջապատի մակաբույծների հետ շփումը։ Արդյունքների մասին են վկայում Կենտրոնական Ամերիկայում խոզի երիզորդները վերացնելուց հետո էպիլեպսիայի դեպքերի նվազումը կեսից ավելիի չափով։[30]

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիա ունեցող անձանց մէծ մասին ամենօրյա դեղորայքային բուժում նշանակվում է երկրորդ նոպայից հետո[63], իսկ բարձր ռիսկի խմբում գտնվողներին ՝ առաջինից հետո[64]: Դեղորայքային բուժման նկատմամաբ կայուն դեպքերում խորհորդ է տրվում նաև այլ մոտեցումներ, ինչպիսիք են հատուկ սննդակարգը, նյարդախթանիչի իմպլանտացիան կամ նյարդավիրաբուժությունը:

Առաջին օգնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների մեջ գտնվող անձանց պետք է շրջել կողքի, որպեսզի կանխել բերանի խոռոչի պարունակության ասպիրացիան դեպի թոքեր[65]: Խորհուրդ չի տրվում լեզուն մատներով պահել, քանզի դա կարող է առաջացնել փսխում և վնասել պահողի մատները[66][67]: Մինչև նոպայի ավարտը պետք է ձեռնարկել միջոցառումներ ՝ հետագա ինքնավնասումը կանխելու համար:

Եթե ցնցումային նոպան տևում է հինգ րոպեից ավելի կամ մեկ ժամում կրկնվում է երկու և ավելի անգամ, իսկ ցնցումների միջև եղած ժամանակահատվածում գիտակցությունը չի վերականգնվում, ապա ախտորոշվում է որպես էպիլեպտիկ կարգավիճակ (status epilepticus)[68][69]: Այս վիճակը պահանջում է բժշկական օգնություն, օրինակ՝ նազոֆարինգեալ ինտուբացիա, որի նպատակն է ապահովել օդի նորմալ հոսք դեպի շնչուղիներ[70][71]: Տնային պայմաններում օգտագործում են Միդազոլամ՝ per os (ներքին ընդունման) կամ Դիազեպամ՝ per rectum (ուղիղ աղիքից)[72]: Հիվանդանոցային պայմաններում նախընտրելի է ներերակային Լորազեպամ: Եթե բենզոդիազեպինների կրկնակի դեղաչափը չի օգնում, խորհորդ է տրվում օգտագործել Ֆենիտոին: Եթե կոնվուլսիվ էպիլեպտիկ կարգավիճակը չի ենթարկվում սովորական բուժմանը, այդ հիվանդին տեղափոխում ենք ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունք, որտեղ նրան բուժում են ավելի հզոր դեղերով:

Դեղորայքային բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայի բուժման համար կիրառվող դեղերից ամենամեծ խումբը կազմում են հակացնցումային միջոցերը, որոնք նշանակվում են մինչև կյանքի վերջ[73]: Հակացնցումային դեղի ընտրությունը կախված է ցնցումի տեսակից, էպիլեպտիկ կարգավիճակից, կիրառվող այլ դեղորայքից, ուղեկցող հիվանդություններից և հիվանդի տարիքից ու ապրելակերպից: Նախնական բուժումը սկսվում է մեկ դեղորայքով, եթե արդյունավետ չի լինում փոխում են դեղը: Երկու դեղի կիրառումը խորհորդ է տրվում միայն, եթե մեկ դեղով հնարավոր չէ հասնել արդյունքի: Հիվանդների կեսի համար մոնոթերապիան արդյունավետ է, մյուս 13%-ին օգնում է դեղի փոխարինումը, երկու դեղի կիրառումը ևս 4%-ի մոտ է տալիս դրական արդյունք, իսկ մնացած 30%-ը շարունակում է ունանալ ցնցումներ չնայած հակացնցումային միջոցների կիրառմանը[74][75]:

Ներկայումս կան բազմաթիվ կիրառվող դեղեր ինչպիսիք են Ֆենիտոինը, Կարբամազեպինը և Վալպրոատը: Ոչ ռանդոմիզացված հետազոտությունները պարզել են, որ այս դեղերը հավասարաչափ արդյունավետ են ֆոկալ և գեներալիզացված ցնցումների դեպքում[76][77]: Երկար ազդող Կարբամեզեպինը և անմիջապես ազդող կարբամեզեպինը տալիս են համարժեք արդյունք և ունեն համեմատաբար քիչ կողմնակի էֆեկտներ[78]: Միացյալ Թագավորությունում Կարբամեզեպինը և Լամոտրիջինը համարվում են առաջին ընտրության դեղամիջոցներ ֆոկալ ցնցումների դեպքում, իսկ Լևետիրացետամը ու Վալպրոատը՝ երկրորդ ընտրության, քանզի ավելի թանկարժեք են, կողմնակի էֆէկտներն էլ ավելի շատ: Աբսանսերի դեպքում խորհուրդ է տրվում Էտոսուքսիմիբ կամ Վալպրոատ: Վալպրոատը մասամբ արդյունավետ է միոկլոնիկ և տոնիկ կամ ատոնիկ ցնցումների ժամանակ: Եթե ցնցումային նոպաները կառավարվում են որոշակի դեղորայքով, ապա կարիք չկա արյան մեջ դեղի մակարդակի մշտական վերահսկման[79]:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն ը զարգացող երկրներում խորհուրդ է տալիս օգտագործել ֆենոբարբիտալ, որն ամենաէժան հակացնցումային դեղորայքն է[80][81]: Այնուամենայնիվ, որոշ երկրներում այն ոչ բոլորին է հասանելի, քանի որ բաց է թողնվում դեղատոմսով[82]:

Դեղի կողմնակի էֆեկտները նկարագրված են 10-90% հիվանդների մոտ: Հիմնականում դրանք դեղաչափ կախյալ են և ընթանում են թեթև[83]: Կողմնակի էֆեկտներից են տրամադրության փոփոխությունները, քնկոտությունը և անկանոն քայլվածքը[83]: Որոշ դեղեր ունեն կողմնակի ազդեցություններ, որոնք կախված չեն դեղաչափից, այդպիսիք են ցանը, հեպատոտոքսիկությունը կամ ոսկրածուծի ընկճումը[83]: Հիվանդների քառորդ մասը այդ պատճառով դադարեցնում է բուժումը: Դեղերի մի մասը համարվում են ֆետոտոքսիկ: Նկարագրված են դեպքեր, երբ բազմաթիվ լայնորեն կիրառվող դեղեր, ինչպիսիք են Վալպրոատը, Ֆենիտոինը, Կարբամազեպինը, Ֆենոբարբիտալը և Գաբապենտինը, պատճառ են հանդիսացել բնածին արատների[84], հատկապես երբ օգտագործվել են հղիության առաջին եռամսյակում[85]: Չնայած այս հանգամանքին, եթե հղիներին դեղերը օգնում են՝ բուժումը շարունակվում է, որովհետև չբուժված էպիլեպսիան ավելի է մեծացնում բնածին արատների հավանականությունը, քան այդ դեղերը[86]: Հակացնցումային դեղերի մեջ նվազագույն ֆետոտոքսիկություն ունեն Լևէտիրացետամը և Լամոտրիջինը[86]:

Դեղորայքային բուժման աստիճանական դադարեցումը խորհուրդ է տրվում այն հիվանդներին, ովքեր 2-4 տարվա ընթացքում չեն ունեցել ցնցումներ: Այնուամենայնիվ հիվանդների 1/3 ունենում է ռեցիդիվ, հիմնականում առաջին վեց ամիսների ընչացքում[79][87]: Լրիվ դադարեցումը հնարավոր է երեխաների 70%-ի և մեծահասակների 60%-ի մոտ:

Վիրահատական բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիրաբուժական մոտեցումը խորհուրդ է տրվում այն էպիլեպսիայով տառապողներին, ում մոտ ցնցումները չեն վերանում կոնսերվատիվ մեթոդներով, երբ փորձել են առնվազն երկու կամ երեք դեղերի կոմբինացիայով բուժում[88][89][90]: Վիրահատական բուժման նպատակը ցնցումների լրիվ վերացումն է[91], որին հնարավոր է լինում հասնել 60-70% դեպքերում[90]: Հիմնական մոտեցումն է քունքային բլթի հատումով հիպոկամպի, ուռուցքի և նեոկորտեքսի հեռացումը[92]: Որոշ միջամտութուններ, ինչպիսիք են բրտամարմնի հատումը, իրականացվում են ավելի շատ ցնցումների քանակը նվազեցնելու, քան լրիվ վերացնելու նպատակով:

Նեյրոստիմուլյացիան այլընտրանքային մեթոդ է այն անձանց համար, ովքեր ենթակա չեն վիրահատական բուժմանը[93]: Դեղորայքի նկատմամբ կայուն դեպքերի համար առաջարկված են երեք տեսակի միջամտություններ՝ թափառող նյարդի խթանում, առաջային թալամուսի խթանում և closed-loop տիպի խթանում[94]:

Սննդակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կետոգեն սննդակարգը ըստ որոշ տվյալների նվազեցնում է ցնցումային նոպաների քանակը, երբեմն էլ՝ լրիվ վերացնում, բայց այս տվյալները հետագա հստակեցման կարիք ունեն[95]: Այս մոտեցումը նախընտրելի է այն հիվանդներին, ում դեղորայքը չի օգնում, իսկ վիրահատությունը ցուցված չէ[95]: Մոտ 10% հիվանդների սննդակարգը պահպանում են մի քանի տարի, հետո թողնում են նվազ արդյունավետության, վատ տանելիության և ստամոքս-աղիքային ուղու ու սրտի ախտահարումների պատճառով[95]: Ավելի մեղմ սննդակարգը հեշտ տանելի է ու տալիս է գրեթե նույն արդյունքը: Թե ինչու է սննդակարգը արդյունավետ ՝ անհայտ է[96]: Ֆիզիկական ակտիվությունը կարող է նպաստել ցնցումների կանխարգելմանը ՝ ըստ որոշ հետազոտությունների[97][98]: Ցելիակիայով և առանց ցելիակիայի գլուտենային գերզգայունությամբ հիվանդների մոտ առանց գլուտեն սննդակարգը ցնցումների հաճախականությունը բարձրացնում է[99]:

Այլ մոտեցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլընտրանքային բժշկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլընտրանքային բժշկության մեթոդներից ասեղնաբուժությունը[100], հոգեբանական միջամտությունները[101], վիտամինաթերապիան[102] ու յոգան[103] չունեն ապացուցված արդյունավետություն էպիլեպսիայի բուժման հարցում: Հետազոտությունները ունեն ցածր ապացուցողական հիմք և չի հաջողվել հանգել որևէ վերջնական եզրակացության[104]:

Որպես լրացնող միջոց երեխաներին ու նրանց, ում դեղորայքային բուժումը ոչ այնքան օգտակար է, կիրառվում է կաննաբիդիոլը[105]: 2018թ․-ին FDA (Food and Drug Association)-ը հաստատեց կաննաբիդիոլի կիրառումը, որպես Լաննոքս-Գեստատի և Դրավետի համախտանիշների ժամանակ:

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

էպիլեպսիան սովորաբար չի բուժվում, բայց կարգավորվում է դեղորայքով մոտ 70% դեպքերում[106]: Գեներալիզացված նոպաները 80%-ով կարգավորվում են, մինչդեռ ֆոկալ նոպաների դեպքում դեղերը օգնում են միայն հիվանդների կեսին[107]: Երկարաժամկետ ելքը կանխատեսող հավաստի ցուցանիշ է վերջին վեց ամսում նոպաների քանակը: Անբարենպաստ ելքի հավանականությունը բարձր է նաև, եթե դեղորայքային բուժման նկատմամբ կա ցածր պատասխան, կան տարածուն նոպաներ, էպիլեպսիայի ընտանեկան պատմությունը, հոգեբուժական խնդիրներ և ԷԷԳ (էլէկտրաէնցէֆալոգրամմա)-ով կան տարածուն նոպայի մասին վկայող էպիլեպտոֆորմ ալիքներ[108]: Զարգացող երկրներում հիվանդների 75%-ը չեն ստանում անհրաժեշտ բուժում[109]: Աֆրիկայում այդ ցուցանիշը հասնում է 90%-ի, ինչը պայմանավորված է դեղերի անհասանելիությամբ և թանկարժեքությամբ[109]:

Մահացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայով հիվանդների մահացության ցուցանիշը համեմատաբար բարձր է[110]: Այս հանգամանքը կապված է նոպաների պատճառական ցործոնի, էպիլեպտիկ կարգավիճակի առկայության, ինքնասպանության, վնասվածքների և էպիլեպտիկ հանկարծամահության(sudden unexpected death in epilepsy) հետ[110]: Էպիլեպտիկ կարգավիճակի ժամանակ մահվան պատճառը ավելի շատ բարդույթներն են, քան դեղորայքի ընդունման դադարեցումը [110]: Ինքնասպանության ռիսկը, առողջ անձանց համեմատ, էպիլեպսիայով տառապողների մոտ երկուսից վեց անգամ ավելի բարձր է[111][112]: Պատճառը անհայտ է[111]:

Էպիլեպտիկ հանկարծամահությունը (SUDEP) գտնում են, որ կապված է տարածուն տոնիկ-կլոնիկ ցնցումների կրկնման հաճախականության հետ և կազմում է էպիլեպսիայով տառապողների մահվան պատճառների 15%-ը[113]: Դեռ պարզ չէ, թե ինչպես կարելի է նվազեցնել այս ցուցանիշը[113]: Մահացության ցուցանիշը ամենաբարձրն է տարեց անձանց շրջանում[114]: Իդոպաթիկ ծագման էպիլեպսիա ունեցող հիվանդների մոտ մահվան ռիսկը զգալիորեն ավելի ցածր է[114]:

Հետազոտությունները պարզել են, որ Միացյալ Թագավորությունում մահվան դեպքերի 40-60%-ը հնարավոր է կանխել: Զարցացող եկրկներում մահվան հիմնական պատճառը չբուժված էպիլեպսիան է, որն ուղեկցվում է ցնցումներով, վնասվածքներով և հանգեցնում է էպիլեպտիկ կարգավիճակի:

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաշխարհային վիճակագրության համաձայն էպիլեպսիայով հիվանդ է ողջ բնակչության 0,5 - 0,9 %-ը։ Ըստ Ա.Ի. Լոժկինի՝ հիվանդների քանակը կտրուկ աճում է պատերազմներից և ծանր ցնցումներից՝ «վնասվածքային համաճարակներից» հետո։ Մինչև 5 տարեկան երեխաների 6 - 7 %-ի մոտ հանդիպում են մեկից մի քանի էպիլեպտիկ նոպաներ[5]։ Հիվանդությունը կարող է զարգանալ ցանկացած տարիքում, սակայն դեպքերի 75%-ում այն սկսում է մինչև 20 տարեկանը։ Տղամարդկանց և կանանց մոտ էպիլեպսիան հանդիպում է միևնույն հաճախականությամբ։ Հիվանդների նվազագույնը 30%-ի մոտ ժամանակի ընթացքում առաջանում են հոգեկան խանգարումներ և ամենից հաճախ էպիլեպսիայի ախտանշային ձևերի դեպքում[6]։

Մեկական կամ պատահական նոպաները չեն համարվում էպիլեպսիա. դրանք հանդիսանում են նորմայի սահմաններում գտնվող ռեակցիաներ, որոնք որոշակի պայմաններում կարող են առաջանալ ցանկացած մարդու մոտ, երբ գլխուղեղի կեղևի ցնցումային շեմը ցածր է[6]։ Ըստ Վ. Ս. Չուդնովսկու և Ն. Ֆ. Չիստյակովի բերած տվյալների հիվանդությունների քառորդ մասը սահմանափակվում է միայն պարոքսիզմալ վիճակներով, որոնց դեպքում սուր և քրոնիկական հոգեկան խանգարումները բացակայում են[5]։

Մանկական տարիքում էպիլեպտիկ նոպաները հանդիպում են 6-8 անգամ ավելի հաճախ, քան մեծահասակների մոտ։ Երեխաների մոտ առաջացման տարատեսակ ցնցումների տարածվածությունը, ըստ որոշ հեղինակների, հասնում է 1000-ից մոտ 15-20-ի։ Ընդ որում նյարդահոգեկան հիվանդություններով երեխաների մոտ դրանք հանդիպում են 10-15% դեպքերում, ինչը մի կողմից բացատրվում է երեխայի նյարդային համակարգի անատոմաֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով, մյուս կողմից՝ նրա հիվանդության բնույթով։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Սրբազան հիվանդության մասին տրակտատ 
Հիպոկրատ, 17րդ դար
[115]:

Դեռ հնագույն բժշկական արձանագրություններում կարելի է հանդիպել էպիլեպսիայի մասին հիշատակումներիՀին դարերում այս հիվանդությունը կապում էին տարբեր ոգիների և գերբնական ուժերի հետ:[115] Ամենավաղ հիշատակումը էպիլեպտիկ նոպայի մասին կարելի է գտնել աքքադական արձանագրություններում, որոնք գրված են եղել մեր թվարկությունից երկու հազար տարի առաջ : Այդ գրույթներում նկարագրված հիվանդներին, համարում էին Լուսնի Աստծո գերիներ, և այդ կապանքներից ազատելու համար դիմում էին էկզորսիզմի: Էպիլեպտիկ նոպաները գրանցված էին Համմուրաբիի կոդեքսում (մ.թ.ա. 1790թվական), ըստ որի գնված ստրուկը կարող էր հետ վերադարձվել, եթե նա ուներ էպիլեպսիա: Էպիլեպտիկ ցնցումներ են նկարագրված նաև Էդվին Սմիթի պապիրուսներում (մ.թ.ա. 1700թ.):

Որպես հիվանդություն՝ էպիլեպսիան, առաջին անգամ նկարագրված է Բաբելոնյան սեպագիր արձանագրություններից մեկում՝ «Սակիկկույում»(մ.թ.ա. 1067թվական) : Այս արձանագրությունում նկարագրված են հիվանդության ախտանիշերը և ախտանշանները, բուժման մեթոդները և հնարավոր ելքերը, ինչպես նաև ներկայացվել են նոպաների տարբեր տեսակները: Բաբելոնցիները, չունենալով պատկերացում հիվանդության կենսաքիմիական գործընթացների մասին, էպիլեպտիկ նոպան վերագրում էին դիվահարմանը և համապատասխանաբար փորձում բուժել դուրս քշելով չար ոգիներին հիվանդի մարմնից: Մ.թ.ա. 900ական թվականներին Պունարվասու Աթրեյան նկարագրել է էպիլեպսիան՝ որպես գիտակցության մթագնման տեսակ[116]: Այս մոտեցմանը հանդիպում ենք նաև Այուրվեդայում ՝ Չարակա-Սամհիթա թղթում (մ.թ.ա. 400թթ.)[117]: Հին հույները այս հիվանդության մասին ունեին հակասական տեսակետեր: ՄԻ կողմից կարծում էին, որ էպիլեպսիան կապված է դիվահարման հետ, իսկ մյուս կողմից այն համարում էին աստվածային և հանճարեղ: Հենց այս պատճառով էպիլեպսիան կոչվում էր նաև սրբազան հիվանդություն [118]: Էպիլեպսիան իր տեղն ունի հունական դիցաբանությունում. այն ասոցացվում է Լուսնի Աստվածներ Սելենի և Արտեմիսի հետ, ովքեր էպիլեպսիան ուղարկում էին իրենց զայրացնող մահկանացուներին՝ որպես տանջանք: Հույները հավատացած էին, որ այնպիսի կարևոր դեմքեր ինչպիսիք են Հուլիոս Կեսարը և Հերակլեսը ևս ունեցել են էպիլեպսիա:

Իր տեսակետերով առանձնանում էր Հիպոկրատը(Մ.թ.ա. հինգերորդ դար), ով չեր ընդունում չար ոգիների և աստվածների տեսությունը: Նա իր հայտնի՝ Սրբազան հիվանդության մասին տրակտատում ՝ ժխտում է այն տարածված կարծիքը, որ էպիլեպսիայի պատճառը գերբնական է, ավելին հիվանդությունը ներկայացնում է որպես բժշկական խնդիր, որի դեպքում ախտահարվում է գլխուղեղը: Նա մեղադրում էր այն մարդկանց, ովքեր շարունակում են մնալ սնահավատ ու պնդել հակառակը: Հիպոկրատը առաջիններից էր, ով խոսեց էպիլեպսիայի ժամանակ ժառանգական գործոնի մասին ու նկարագրեց, որ ինչքան հիվանդությունը փոքր տարիքում է սկսվում, այնքան ելքը անբարենպաստ է: Բացի դրանից Հիպոկրատը տվել է ֆիզիկալ զննմամբ հայտնաբերվող բնորոշ նշանների նկարագիրը և կարևորել նաև հիվանդության ընթացքում մարդկանց սոցիալական հարմարողականության խանգարման հետ կապված խնդիրները. Սրբազան հիվանդության փոխարեն նա նախընտրեց օգտագործել մեծ հիվանդություն (ֆր.՝ grand mal ) եզրույթը, վերջինս հետագայում օգտագործվեց տարածուն տոնիկ-կլոնիկ ցնցումային նոպաների նկարագրման համար: Չնայած մեծանուն բժիշկ Հիպոկրատի տեսակետերը ճշմարիտ էին, ժամանակակիցների կողմից նրանք չընդունվեցին: Չար ոգիներին շարունակում էին մեղադրել էպիլեպսիայի առաջացման մեջ մինչև 17րդ դարը:

Հին Հռոմում մարդիկ չէին օգտվում այն սպասքից, որից օգտվել էին էպիլեպսիայով հիվանդները[119]: Ապուլեոսը և շատ այլ բժիշկներ էպիլեպսիայի ախտորոշման համար օգտագործում էին գագատ, որի ծուխը սադրում էր էպիլեպտիկ նոպա[120]: Տարբեր մշակույթների ժողովուրդների կողմից ընդունված էր էպիլեպսիայով տառապողներին արհամարհել, մեկուսացնել, պիտակավորել, անգամ բանտարկել: Ժամանակակից նյարդաբանության ծննդավայր Սալպետրիերում Ժան-Մարտին Շարկոն գտել էր մի քանի էպիլեպսիայով հիվանդների, ովքեր կողք-կողքի ապրում էին քրոնիկական սիֆիլիս և հոգեկան խնդիրներ ունեցող անձանց հետ[121]: Հին Հռոմում էպիլեպսիան համարվում էր աստվածների կողմից ուղարկված անեծք, իսկ Իտալիայի հյուսիսում՝ Սուրբ Վալենտինի հիվանդություն[122]: Առաջին արդյունավետ հակացնցումային դեղորայքը՝ բրոմիդը, հայտնաբերվել է միայն 19րդ դարի կեսերին[123], իսկ ժամանակակից դեղամիջոցներից Ֆենոբարբիտալը՝ 1912թ., և Ֆենիտոինը՝ 1938թ.-ին[124]:

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խարանը կամ ստիգման շատ տարածված խնդիր է ամբողջ աշխարհում, հատկապես էպիլեպսիայով տառապողների մոտ[125]: Այն կարող է մարդու վրա ունենալ և՛ տնտեսական, և՛ սոցիալական, և՛ հոգեբանական ազդեցություն[125]: Հնդկաստանում և Չինաստանում թույլատրվում է չեղարկել ամուսնությունը, եթե ամուսիններից մեկը ունի էպիլեպսիա: Որոշ հեռավոր տեղերում ապրող մարդիկ մինչև հիմա հավատում են, որ էպիլեպսիան անեծք է: Աֆրիկայի որոշ հատվածների, ինչպես օրինակ Տանզանիայի և Ուգանդայի բնակիչները էպիլեպսիան կապում են չար ոգիների, կախարդների, թույների հետ և գտնում են, որ փոխանցվում է շփման միջոցով: Միացյալ Թագավորությունում մինչև 1971թվականը էպիլեպսիան օրինական հիմք էր ամուսնությունը չեղարկելու համար: Խարանը կարող է պատճառ հանդիսանալ որոշ էպիլեպսիա ունեցողներին ժխտելու իրենց հիվանդությունը[20]:

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոպաներով հիվանդներին պահելու ծախսերը ԱՄՆ-ում հասնում են մէկ տրիլիոն դոլարի: 2004թ.-ի տվյալներով Եվրոպայում ծախսերը հասնում են 15,5 տրիլիոն եվրոի: Հնդկաստանը հատկացնում է 1,7 տրիլիոն դոլար, որը կազմում է երկրի ՀՆԱ-ի 0,5%-ը: ԱՄՆ-ում էպիլեպտիկ նոպաների կապակցությամբ շտաբ օգնության բաժանմունք դիմածները կազմում են բոլոր դիմողների 1%-ը:

Էպիլեպսիա և վարելու իրավունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիայով տառապողները երկու անգամ ավելի հաճախ են ենթարկվում ճանապարհատրանսպորտային վթարների և այդ պատճառով նրանց հիմնականում չի թույլատրվում վարել մեքենա: Որոշ երկրներում, ինչպես օրինակ Շվեդիան, Ավստրիան, Դանիան և Իսպանիան, բժիշկները օրենքով պարտավոր են զեկուցել, եթե հիվանդի մոտ երբևէ նկատել են էպիլեպտիկ նոպա, իսկ ուրիշ տեղերում՝ Մեծ Բրիտանիա և Նոր Զելանդիա, հիվանդն ինքն է պատասխանում այդ հարցին, բայց եթե բժիշկը գտնի, որ դեռ այդ հիվանդը պատրաստ չէ մեքենա վարելուն, կարող է ինքը հաղորդել այդ մասին:Կանադայում և ԱՄՆ-ում այս օրենքները տարբեր նահանգներում և մասերում տարբեր են: Եթե նոպաները վերահսկվում են, թույլատվություն վարելու հիմնականում ստանում են[126]: Թե նվազագույնը ինչքան ժամանակ նոպաները չպիտի կրկնվեն, որ հիվանդները ստանան թույլտվություն, նույնը չէ է տարբեր երկրներում[126]: Որոշ երկրներում առնվազն մեկից երեք տարի չպէտք է կրկնված լինեն նոպաները [126]: ԱՄՆ-ում սահմանված ժամանակը տարբեր է կախված նահանգից և տատանվում է երեք ամսից մինչև մեկ տարի:

Էպիլեպսիա ունեցողները չեն կարող դառնալ օդաչու[127]: Կանադայում, եթե անհատը ամբողջ կյանքի ընթացքում ունեցել է ընդամենը մեկ նոպա, իսկ վերջին հինգ տարիների ընթացքում չի ունեցել, ապա կարող է ստանալ ինքնաթիռ վարելու իրավունք որոշ սահմանափակումներով[128]:ԱՄՆ-ն չի տալիս նման հնարավորություն անգամ այդ պահանջներին բավարարելու դեպքում: Շատ հազվադեպ արվում են բացառություններ այն մարդկանց համար, ովքեր ունեցել են էպիլեպտիկ նոպայի եզակի դրվագ մանկական տարիքում, որը չի կրկնվել ավելի հասուն տարիքում առանց դեղորայքի կիրառման[129]: Մեծ Բրիտանիայում օդաչուի անհատական վարորդական իրավունք ստանալու համար ներկայացվում են նույն պայմանները, ինչ սովորական մեքենա վարելու համար, այն է՝ վերջին տաստարում նոպաների բացակայությունը առանց դեշորայքային բուժման[130] [131]: Եթե չեն բավարարում այս պահանջներին՝ կարող են դիմել մեկ այլ իրավունքի ստացման համար, որի պայմանները ավելի մեղմ են, բայց կան որոշ սահմանափակումներ[130]:

Աջակցող կազմակերպություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան կազմակերպություններ, որոնք օգնություն են տրամադրում էպիլեպսիայով տառապողներին և նրանց ընտանիքի անդամներին: Ստվերներից դուրս (The Out of the Shadows ) կազմակերպությունը, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը, Ընդդեմ էպիլեպսիայի միջազգային կազմակերպությունը(The International League Against Epilepsy (ILAE)) և Էպիլեպսիայի միջազգային գրասենյակը օցնություն են ցուցաբերում ամբողջ աշխարհում: Էպիլեպսիայի միացյալ խորհուրդը գործում է ՄԹ-ում և Իռլանդիայում. Էպիլեպսիայի ֆոնդը դա ազգային կառույց է ԱՄՆ-ում, որն աշխատում է դարձնել այս հիվանդներին հասարակության լիիրավ անդամներ և իհարկե զբաղվում է բուժմամբ և բուժման նոր մոտեցումների հայտնաբերմամբ[132]:


Հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս խիստ կարևորություն է տրվում նոպաների կանխարգելմանը և հետազոտություններ են կատարվում հայտնաբերելու ԷԷԳ-ի միջոցով ցնցումների վաղ ախտորոշումը[133]: Ցավոք սրտի, 2011թ.-ի տվյալներով դեռ չկա դրական արդյունք[133]: Ուսումնասիրությունները կատարվում են կենդանիների վրա, ում մոտ էպիլեպտիկ նոպան առաջացնում են արագ թարթող լուսային լամպերով[134]:

Էպիլեպսիայի որոշ տեսակների բուժման համար առաջարկվում է գենային թերապիա[135]: Իմուն կարգավորիչ դեղորայքի կիրառումը, ինչպես օրինակ ներերակային իմունոգլոբուլինները ունեն շատ ցածր արդյունավետություն[136]: 2012թ.-ից էպիլեպսիայի որոշ տեսակների բուժման համար առավել նախընտրելի են համարում ոչ ինվազիվ ճառագայթային վիրաբուժության մեթոդները, ինվազիվ վիրաբուժության հետ համեմա[137]:

Հայտնաբերված են էպիլեպտիկ օջախի ավելի հաճախ հանդիպող տեղակայումները ու դեպքերի մեծամասնությունում հենց գլխուղեղի այդ տեղամասերն են ախտահարված[138]: Իհարկե գիտնականների հիմնական խնդիրն է գտնել ուղեղի էլեկտրական ակտիվության փոփոխման և կոնկրետ տեղամասից նոպա սկսվելու պատճառը, սակայն մինչ այժմ վերջնական հաստատված տվյալներ չկան[139]:

Էպիլեպսիան կենդանիների մոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիլեպսիա կարող է զարգանալ նաև մի շարք կենդանիների մոտ, օրինակ՝ շների ու կատուների, ավելի հաճախ դիտվում է շների մոտ[140]: Շների մոտ հիմնականում բուժում են ֆենոբարբիտալներով և այլ հակացնցումային դեղերով, կատուների մոտ միայն ֆենոբարբիտալներով[141]: Ձիերի մոտ տարածուն էպիլեպտիկ նոպաները հեշտ է ախտորոշել, բայց եթե միայն պարցիալ նոպաներ են՝ անհրաժեշտ է կատարել նաև ԷԷԳ և այլ լրացուցիչ հետազոտություններ[142]։


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2018-12-17 — 2018-12-17 — 2018.
  2. 2,0 2,1 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Блейхер անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  4. 4,0 4,1 DOCTORS.am էպիլեպսիա
  5. 5,0 5,1 5,2 Алейникова Т.В. Возрастная психофизиология - Ростов-на-Дону, 2002
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 Абрамович Г.Б., Харитонов Р.А. Эпилептические психозы у детей и подростков - Л., Медицина, 1979
  7. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ EB06 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  8. Holmes TR (2008)։ Handbook of epilepsy (4th ed.)։ Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 34։ ISBN 978-0-7817-7397-3 
  9. 9,0 9,1 9,2 A clinical guide to epileptic syndromes and their treatment based on the ILAE classifications and practice parameter guidelines (Rev. 2nd ed.)։ London: Springer։ 2010։ էջ 445։ ISBN 978-1-84628-644-5 
  10. Advanced therapy in epilepsy։ Shelton, Conn.: People's Medical Pub. House։ 2009։ էջ 443։ ISBN 978-1-60795-004-2 
  11. Larner AJ (2010)։ A dictionary of neurological signs (3rd ed.)։ New York: Springer։ էջ 348։ ISBN 978-1-4419-7095-4 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 National Clinical Guideline Centre (January 2012)։ The Epilepsies: The diagnosis and management of the epilepsies in adults and children in primary and secondary care։ National Institute for Health and Clinical Excellence։ էջեր 21–28։ Արխիվացված օրիգինալից 16 December 2013-ին 
  13. 13,0 13,1 13,2 «Epilepsy»։ Fact Sheets։ World Health Organization։ October 2012։ Վերցված է 24 January 2013 
  14. «Obsessive-compulsive disorder in chronic epilepsy»։ Epilepsy & Behavior 22 (3): 428–32։ November 2011։ PMID 21889913։ doi:10.1016/j.yebeh.2011.07.029 
  15. Stefan H (2012)։ Epilepsy Part I: Basic Principles and Diagnosis E-Book: Handbook of Clinical Neurology (Volume 107 of Handbook of Clinical Neurology ed.)։ Newnes։ էջ 471։ ISBN 978-0-444-53505-4 
  16. «10-year research update review: psychiatric problems in children with epilepsy»։ Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 46 (11): 1389–402։ November 2007։ PMID 18049289։ doi:10.1097/chi.0b013e31815597fc 
  17. «The autism-epilepsy connection»։ Epilepsia։ 48 Suppl 9 (Suppl 9): 33–5։ 2007։ PMID 18047599։ doi:10.1111/j.1528-1167.2007.01399.x 
  18. 18,0 18,1 18,2 «Human epilepsies: interaction of genetic and acquired factors»։ Trends in Neurosciences 29 (7): 391–7։ 2006։ PMID 16769131։ doi:10.1016/j.tins.2006.05.009 
  19. «Standards for epidemiologic studies and surveillance of epilepsy.»։ Epilepsia։ 52 Suppl 7: 2–26։ September 2011։ PMID 21899536։ doi:10.1111/j.1528-1167.2011.03121.x 
  20. 20,0 20,1 Neligan A, Hauser, WA, Sander, JW (2012)։ «The epidemiology of the epilepsies.»։ Epilepsy։ Handbook of Clinical Neurology 107։ էջեր 113–33։ ISBN 978-0-444-52898-8։ PMID 22938966։ doi:10.1016/B978-0-444-52898-8.00006-9 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Pand2011 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. Dhavendra Kumar, ed. (2008)։ Genomics and clinical medicine։ Oxford: Oxford University Press։ էջ 279։ ISBN 978-0-19-972005-7։ Արխիվացված օրիգինալից 21 May 2016-ին 
  23. Simon DA, Greenberg MJ, Aminoff RP (2012)։ «12»։ Clinical neurology (8th ed.)։ New York: McGraw-Hill Medical։ ISBN 978-0-07-175905-2 
  24. 24,00 24,01 24,02 24,03 24,04 24,05 24,06 24,07 24,08 24,09 24,10 24,11 24,12 24,13 «Etiologies of epilepsy: a comprehensive review»։ Expert Review of Neurotherapeutics 11 (6): 861–76։ June 2011։ PMID 21651333։ doi:10.1586/ern.11.51 
  25. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ National Clinical Guideline 119_129 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  26. «Neurological complications of coeliac disease: what is the evidence?»։ Practical Neurology 8 (2): 77–89։ April 2008։ PMID 18344378։ doi:10.1136/jnnp.2007.139717 
  27. 27,0 27,1 «Neurologic and psychiatric manifestations of celiac disease and gluten sensitivity»։ The Psychiatric Quarterly 83 (1): 91–102։ March 2012։ PMC 3641836։ PMID 21877216։ doi:10.1007/s11126-011-9186-y 
  28. Shorvon SD (2011)։ The Causes of Epilepsy: Common and Uncommon Causes in Adults and Children։ Cambridge University Press։ էջ 467։ ISBN 978-1-139-49578-3 
  29. «Seizures and epilepsy in herpes simplex virus encephalitis: current concepts and future directions of pathogenesis and management»։ Journal of Neurology 259 (10): 2019–30։ October 2012։ PMID 22527234։ doi:10.1007/s00415-012-6494-6 
  30. 30,0 30,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Poor2012 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  31. «Epilepsy in patients with cerebral palsy»։ Developmental Medicine and Child Neurology 39 (10): 659–63։ October 1997։ PMID 9352726։ doi:10.1111/j.1469-8749.1997.tb07359.x 
  32. Pathophysiology of disease : an introduction to clinical medicine։ McPhee, Stephen J., Hammer, Gary D. (6th ed ed.)։ New York: McGraw-Hill Medical։ 2010։ ISBN 9780071621670։ OCLC 437082413 
  33. Bromfield Edward B., Cavazos José E., Sirven Joseph I. (2006)։ Basic Mechanisms Underlying Seizures and Epilepsy (անգլերեն)։ American Epilepsy Society 
  34. Bromfield Edward B., Cavazos José E., Sirven Joseph I. (2006)։ Basic Mechanisms Underlying Seizures and Epilepsy (անգլերեն)։ American Epilepsy Society 
  35. Blumenfeld Hal (2005)։ «Cellular and network mechanisms of spike-wave seizures»։ Epilepsia։ 46 Suppl 9: 21–33։ ISSN 0013-9580։ PMID 16302873։ doi:10.1111/j.1528-1167.2005.00311.x 
  36. Jasper's basic mechanisms of the epilepsies։ Noebels, Jeffrey L., Jasper, Herbert H. (Herbert Henri), 1906-1999., Avoli, Massimo., Rogawski, Michael A. (4th ed ed.)։ New York: Oxford University Press։ 2012։ ISBN 9780199842599։ OCLC 794664537 
  37. Le Van Quyen Michel, Navarro Vincent, Martinerie Jacques, Baulac Michel, Varela Francisco J. (2003)։ «Toward a neurodynamical understanding of ictogenesis»։ Epilepsia։ 44 Suppl 12: 30–43։ ISSN 0013-9580։ PMID 14641559 
  38. Lopes da Silva Fernando, Blanes Wouter, Kalitzin Stiliyan N., Parra Jaime, Suffczynski Piotr, Velis Demetrios N. (2003)։ «Epilepsies as dynamical diseases of brain systems: basic models of the transition between normal and epileptic activity»։ Epilepsia։ 44 Suppl 12: 72–83։ ISSN 0013-9580։ PMID 14641563 
  39. Pathophysiology of disease : an introduction to clinical medicine։ McPhee, Stephen J., Hammer, Gary D. (6th ed ed.)։ New York: McGraw-Hill Medical։ 2010։ ISBN 9780071621670։ OCLC 437082413 
  40. Pathophysiology of disease : an introduction to clinical medicine։ McPhee, Stephen J., Hammer, Gary D. (6th ed ed.)։ New York: McGraw-Hill Medical։ 2010։ ISBN 9780071621670։ OCLC 437082413 
  41. Goldberg Ethan M., Coulter Douglas A. (2013-5)։ «Mechanisms of epileptogenesis: a convergence on neural circuit dysfunction»։ Nature Reviews. Neuroscience 14 (5): 337–349։ ISSN 1471-0048։ PMC PMC3982383 ։ PMID 23595016։ doi:10.1038/nrn3482 
  42. Oby Emily, Janigro Damir (2006-11)։ «The blood-brain barrier and epilepsy»։ Epilepsia 47 (11): 1761–1774։ ISSN 0013-9580։ PMID 17116015։ doi:10.1111/j.1528-1167.2006.00817.x 
  43. Le Van Quyen Michel, Navarro Vincent, Martinerie Jacques, Baulac Michel, Varela Francisco J. (2003)։ «Toward a neurodynamical understanding of ictogenesis»։ Epilepsia։ 44 Suppl 12: 30–43։ ISSN 0013-9580։ PMID 14641559 
  44. Epilepsy : a comprehensive textbook։ Engel, Jerome., Pedley, Timothy A. (2nd ed ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ 2008։ ISBN 9780781757775։ OCLC 163589796 
  45. Epilepsy : a comprehensive textbook։ Engel, Jerome., Pedley, Timothy A. (2nd ed ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ 2008։ ISBN 9780781757775։ OCLC 163589796 
  46. National Clinical Guideline Centre (January 2012)։ The Epilepsies: The diagnosis and management of the epilepsies in adults and children in primary and secondary care։ National Institute for Health and Clinical Excellence։ էջեր 57–83։ Արխիվացված օրիգինալից 16 December 2013-ին 
  47. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ National Clinical Guideline 57_83 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  48. «Proposal for revised classification of epilepsies and epileptic syndromes. Commission on Classification and Terminology of the International League Against Epilepsy»։ Epilepsia 30 (4): 389–99։ 1989։ PMID 2502382։ doi:10.1111/j.1528-1157.1989.tb05316.x 
  49. Engel J (2006)։ «ILAE classification of epilepsy syndromes»։ Epilepsy Research 70 (Suppl 1): 5–10։ PMID 16822650։ doi:10.1016/j.eplepsyres.2005.11.014 
  50. 50,0 50,1 Shorvon SD (2011)։ «The etiologic classification of epilepsy»։ Epilepsia 52 (6): 1052–1057։ doi:10.1111/j.1528-1167.2011.03041.x 
  51. Wallace Sheila J., Farrell Kevin, eds. (2004)։ Epilepsy in children (2nd ed.)։ London: Arnold։ էջ 354։ ISBN 978-0-340-80814-6։ Արխիվացված օրիգինալից 12 May 2016-ին 
  52. Luef G (October 2010)։ «Hormonal alterations following seizures.»։ Epilepsy & Behavior 19 (2): 131–3։ PMID 20696621։ doi:10.1016/j.yebeh.2010.06.026 
  53. 53,0 53,1 «Value of serum prolactin in the management of syncope»։ Emergency Medicine Journal 21 (2): e3։ 2004։ PMC 1726305։ PMID 14988379։ doi:10.1136/emj.2003.008870 
  54. «Serum prolactin levels for differentiation of nonepileptic versus true seizures: limited utility»։ Epilepsy & Behavior 5 (4): 517–21։ 2004։ PMID 15256189։ doi:10.1016/j.yebeh.2004.03.004 
  55. «Use of serum prolactin in diagnosing epileptic seizures: report of the Therapeutics and Technology Assessment Subcommittee of the American Academy of Neurology»։ Neurology 65 (5): 668–75։ 2005։ PMID 16157897։ doi:10.1212/01.wnl.0000178391.96957.d0 
  56. Brodtkorb E (2013)։ «Common imitators of epilepsy.»։ Acta Neurologica Scandinavica 127 (196): 5–10։ PMID 23190285։ doi:10.1111/ane.12043 
  57. 57,0 57,1 57,2 John A. Marx, ed. (2010)։ Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice (7th ed.)։ Philadelphia: Mosby/Elsevier։ էջ 2228։ ISBN 978-0-323-05472-0։ Արխիվացված օրիգինալից 3 May 2016-ին 
  58. 58,0 58,1 «Misdiagnosis of epilepsy: many seizure-like attacks have a cardiovascular cause»։ Journal of the American College of Cardiology 36 (1): 181–4։ 2000։ PMID 10898432։ doi:10.1016/S0735-1097(00)00700-2 
  59. «Parasomnias and nocturnal frontal lobe epilepsy (NFLE): lights and shadows - controversial points in the differential diagnosis»։ Sleep Medicine 12 (Suppl2): 27–32։ 2011։ PMID 22136895։ doi:10.1016/j.sleep.2011.10.008 
  60. Zhou J. Q., Zhou L. M., Fang Z. Y., Wang Q., Chen Z. Y., Yang L. B., Chen S. D., Cai X. D. (2011)։ «Analyzing clinical and electrophysiological characteristics of Paroxysmal Dyskinesia»։ Journal of Research in Medical Sciences 16 (1): 110–114։ PMC 3063430։ PMID 21448393 
  61. Akhtar MJ (2002)։ «All seizures are not epilepsy: many have a cardiovascular cause»։ Journal of Pakistan Medical Association 52 (3): 1116–20։ PMID 12071066 
  62. Jerome Engel (2013)։ Seizures and epilepsy (2nd ed.)։ New York: Oxford University Press։ էջ 462։ ISBN 9780195328547։ Արխիվացված օրիգինալից 10 June 2016-ին 
  63. «Epilepsies: diagnosis and management | Guidance and guidelines | NICE»։ www.nice.org.uk (en-GB)։ Վերցված է 2018-06-01 
  64. «Epilepsies: diagnosis and management | Guidance and guidelines | NICE»։ www.nice.org.uk (en-GB)։ Վերցված է 2018-06-01 
  65. Michael Glen E., O'Connor Robert E. (2011-2)։ «The diagnosis and management of seizures and status epilepticus in the prehospital setting»։ Emergency Medicine Clinics of North America 29 (1): 29–39։ ISSN 1558-0539։ PMID 21109100։ doi:10.1016/j.emc.2010.08.003 
  66. «Seizures and Status Epilepticus: Diagnosis and Management in the Emergency Department»։ www.ebmedicine.net։ Վերցված է 2018-06-01 
  67. Michael Glen E., O'Connor Robert E. (2011-2)։ «The diagnosis and management of seizures and status epilepticus in the prehospital setting»։ Emergency Medicine Clinics of North America 29 (1): 29–39։ ISSN 1558-0539։ PMID 21109100։ doi:10.1016/j.emc.2010.08.003 
  68. James. Wheless, (2009)։ Advanced therapy in epilepsy։ Willmore, James., Brumback, Roger A.։ Shelton, CT: People's Medical Pub. House։ ISBN 9781607951247։ OCLC 680621298 
  69. James. Wheless, (2009)։ Advanced therapy in epilepsy։ Willmore, James., Brumback, Roger A.։ Shelton, CT: People's Medical Pub. House։ ISBN 9781607951247։ OCLC 680621298 
  70. «Epilepsies: diagnosis and management | Guidance and guidelines | NICE»։ www.nice.org.uk (en-GB)։ Վերցված է 2018-06-01 
  71. Michael Glen E., O'Connor Robert E. (2011-2)։ «The diagnosis and management of seizures and status epilepticus in the prehospital setting»։ Emergency Medicine Clinics of North America 29 (1): 29–39։ ISSN 1558-0539։ PMID 21109100։ doi:10.1016/j.emc.2010.08.003 
  72. «Epilepsies: diagnosis and management | Guidance and guidelines | NICE»։ www.nice.org.uk (en-GB)։ Վերցված է 2018-06-01 
  73. «Epilepsies: diagnosis and management | Guidance and guidelines | NICE»։ www.nice.org.uk (en-GB)։ Վերցված է 2018-06-01 
  74. Medical Aspects of Disability : a Handbook for the Rehabilitation Professional։ Flanagan, Steven R., Zaretsky, Herbert H., Moroz, Alex. (4th edition ed.)։ New York: Springer Publishing Company։ 2011։ ISBN 9780826127846։ OCLC 699488884 
  75. Eadie Mervyn J. (2012-12)։ «Shortcomings in the current treatment of epilepsy»։ Expert Review of Neurotherapeutics 12 (12): 1419–1427։ ISSN 1744-8360։ PMID 23237349։ doi:10.1586/ern.12.129 
  76. KOYAMA Junichiro (2007)։ «ISSN (International Standard Serial Number), ISSN Network and Japanese National Centre for ISSN»։ Journal of Information Processing and Management 50 (3): 144–154։ ISSN 0021-7298։ doi:10.1241/johokanri.50.144 
  77. «Subconjunctival auto-hemotherapy of eye burns in our cases. PMID: 1405409 [PubMed - indexed for MEDLINE]»։ SciVee։ 2012-03-17 
  78. Powell Graham, Saunders Matthew, Rigby Alexandra, Marson Anthony G. (12 08, 2016)։ «Immediate-release versus controlled-release carbamazepine in the treatment of epilepsy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 12: CD007124։ ISSN 1469-493X։ PMID 27933615։ doi:10.1002/14651858.CD007124.pub5 
  79. 79,0 79,1 «Epilepsies: diagnosis and management | Guidance and guidelines | NICE»։ www.nice.org.uk (en-GB)։ Վերցված է 2018-06-01 
  80. Newton Charles R., Garcia Hector H. (2012-09-29)։ «Epilepsy in poor regions of the world»։ Lancet (London, England) 380 (9848): 1193–1201։ ISSN 1474-547X։ PMID 23021288։ doi:10.1016/S0140-6736(12)61381-6 
  81. Ilangaratne Neshan B., Mannakkara Nilanka N., Bell Gail S., Sander Josemir W. (2012-12-01)։ «Phenobarbital: missing in action»։ Bulletin of the World Health Organization 90 (12): 871–871A։ ISSN 1564-0604։ PMC PMC3524964 ։ PMID 23284189։ doi:10.2471/BLT.12.113183 
  82. Newton Charles R., Garcia Hector H. (2012-09-29)։ «Epilepsy in poor regions of the world»։ Lancet (London, England) 380 (9848): 1193–1201։ ISSN 1474-547X։ PMID 23021288։ doi:10.1016/S0140-6736(12)61381-6 
  83. 83,0 83,1 83,2 Perucca Piero, Gilliam Frank G. (2012-9)։ «Adverse effects of antiepileptic drugs»։ The Lancet. Neurology 11 (9): 792–802։ ISSN 1474-4465։ PMID 22832500։ doi:10.1016/S1474-4422(12)70153-9 
  84. Weston Jennifer, Bromley Rebecca, Jackson Cerian F., Adab Naghme, Clayton-Smith Jill, Greenhalgh Janette, Hounsome Juliet, McKay Andrew J., Tudur Smith Catrin (11 07, 2016)։ «Monotherapy treatment of epilepsy in pregnancy: congenital malformation outcomes in the child»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 11: CD010224։ ISSN 1469-493X։ PMID 27819746։ doi:10.1002/14651858.CD010224.pub2 
  85. Kamyar Manijeh, Varner Michael (2013-6)։ «Epilepsy in pregnancy»։ Clinical Obstetrics and Gynecology 56 (2): 330–341։ ISSN 1532-5520։ PMID 23563876։ doi:10.1097/GRF.0b013e31828f2436 
  86. 86,0 86,1 Weston Jennifer, Bromley Rebecca, Jackson Cerian F., Adab Naghme, Clayton-Smith Jill, Greenhalgh Janette, Hounsome Juliet, McKay Andrew J., Tudur Smith Catrin (11 07, 2016)։ «Monotherapy treatment of epilepsy in pregnancy: congenital malformation outcomes in the child»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 11: CD010224։ ISSN 1469-493X։ PMID 27819746։ doi:10.1002/14651858.CD010224.pub2 
  87. Adolescent health care : a practical guide։ Neinstein, Lawrence S., Neinstein, Lawrence S. (5th ed ed.)։ Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins։ 2008։ ISBN 9780781792561։ OCLC 148727849 
  88. Krucoff Max O., Chan Alvin Y., Harward Stephen C., Rahimpour Shervin, Rolston John D., Muh Carrie, Englot Dario J. (12 2017)։ «Rates and predictors of success and failure in repeat epilepsy surgery: A meta-analysis and systematic review»։ Epilepsia 58 (12): 2133–2142։ ISSN 1528-1167։ PMC PMC5716856 ։ PMID 28994113։ doi:10.1111/epi.13920 
  89. Duncan John S., Sander Josemir W., Sisodiya Sanjay M., Walker Matthew C. (2006-04-01)։ «Adult epilepsy»։ Lancet (London, England) 367 (9516): 1087–1100։ ISSN 1474-547X։ PMID 16581409։ doi:10.1016/S0140-6736(06)68477-8 
  90. 90,0 90,1 Duncan John S. (2007-4)։ «Epilepsy surgery»։ Clinical Medicine (London, England) 7 (2): 137–142։ ISSN 1470-2118։ PMID 17491501 
  91. Birbeck Gretchen L., Hays Ron D., Cui Xinping, Vickrey Barbara G. (2002-5)։ «Seizure reduction and quality of life improvements in people with epilepsy»։ Epilepsia 43 (5): 535–538։ ISSN 0013-9580։ PMID 12027916 
  92. Duncan John S. (2007-4)։ «Epilepsy surgery»։ Clinical Medicine (London, England) 7 (2): 137–142։ ISSN 1470-2118։ PMID 17491501 
  93. «Epilepsies: diagnosis and management | Guidance and guidelines | NICE»։ www.nice.org.uk (en-GB)։ Վերցված է 2018-06-01 
  94. Bergey Gregory K. (2013-6)։ «Neurostimulation in the treatment of epilepsy»։ Experimental Neurology 244: 87–95։ ISSN 1090-2430։ PMID 23583414։ doi:10.1016/j.expneurol.2013.04.004 
  95. 95,0 95,1 95,2 Martin Kirsty, Jackson Cerian F., Levy Robert G., Cooper Paul N. (2016-02-09)։ «Ketogenic diet and other dietary treatments for epilepsy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 2: CD001903։ ISSN 1469-493X։ PMID 26859528։ doi:10.1002/14651858.CD001903.pub3 
  96. Current management in child neurology։ Maria, Bernard L. (4th ed ed.)։ Hamilton, Ont.: BC Decker։ 2009։ ISBN 9781607950646։ OCLC 776201416 
  97. Arida Ricardo Mario, Scorza Fulvio Alexandre, Scorza Carla Alessandra, Cavalheiro Esper Abrão (2009-3)։ «Is physical activity beneficial for recovery in temporal lobe epilepsy? Evidences from animal studies»։ Neuroscience and Biobehavioral Reviews 33 (3): 422–431։ ISSN 0149-7634։ PMID 19059282։ doi:10.1016/j.neubiorev.2008.11.002 
  98. Arida Ricardo M., Cavalheiro Esper A., da Silva Antonio C., Scorza Fulvio A. (2008)։ «Physical activity and epilepsy: proven and predicted benefits»։ Sports Medicine (Auckland, N.Z.) 38 (7): 607–615։ ISSN 0112-1642։ PMID 18557661 
  99. Jackson Jessica R., Eaton William W., Cascella Nicola G., Fasano Alessio, Kelly Deanna L. (2012-3)։ «Neurologic and psychiatric manifestations of celiac disease and gluten sensitivity»։ The Psychiatric Quarterly 83 (1): 91–102։ ISSN 1573-6709։ PMC PMC3641836 ։ PMID 21877216։ doi:10.1007/s11126-011-9186-y 
  100. Cheuk Daniel K. L., Wong Virginia (2014-05-07)։ «Acupuncture for epilepsy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (5): CD005062։ ISSN 1469-493X։ PMID 24801225։ doi:10.1002/14651858.CD005062.pub4 
  101. Ramaratnam Sridharan, Baker Gus A., Goldstein Laura H. (2008-07-16)։ «Psychological treatments for epilepsy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD002029։ ISSN 1469-493X։ PMID 18646083։ doi:10.1002/14651858.CD002029.pub3 
  102. Ranganathan L. N., Ramaratnam S. (2005-04-18)։ «Vitamins for epilepsy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD004304։ ISSN 1469-493X։ PMID 15846704։ doi:10.1002/14651858.CD004304.pub2 
  103. Panebianco Mariangela, Sridharan Kalpana, Ramaratnam Sridharan (2015-05-02)։ «Yoga for epilepsy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (5): CD001524։ ISSN 1469-493X։ PMID 25934967։ doi:10.1002/14651858.CD001524.pub2 
  104. Brigo Francesco, Igwe Stanley C., Del Felice Alessandra (2016-08-11)։ «Melatonin as add-on treatment for epilepsy»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (8): CD006967։ ISSN 1469-493X։ PMID 27513702։ doi:10.1002/14651858.CD006967.pub4 
  105. Stockings Emily, Zagic Dino, Campbell Gabrielle, Weier Megan, Hall Wayne D., Nielsen Suzanne, Herkes Geoffrey K., Farrell Michael, Degenhardt Louisa (2018-03-06)։ «Evidence for cannabis and cannabinoids for epilepsy: a systematic review of controlled and observational evidence»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry։ ISSN 1468-330X։ PMID 29511052։ doi:10.1136/jnnp-2017-317168 
  106. Eadie Mervyn J. (2012-12)։ «Shortcomings in the current treatment of epilepsy»։ Expert Review of Neurotherapeutics 12 (12): 1419–1427։ ISSN 1744-8360։ PMID 23237349։ doi:10.1586/ern.12.129 
  107. Bergey Gregory K. (2013-6)։ «Neurostimulation in the treatment of epilepsy»։ Experimental Neurology 244: 87–95։ ISSN 1090-2430։ PMID 23583414։ doi:10.1016/j.expneurol.2013.04.004 
  108. J. Brodie, Martin (2012)։ Fast facts : epilepsy։ Schachter, Steven C., Kwan, Patrick Kwok Leung. (5th ed ed.)։ Abingdon, Oxford: Health Press։ ISBN 9781908541192։ OCLC 785826584 
  109. 109,0 109,1 «Epilepsy»։ World Health Organization (en-US)։ Վերցված է 2018-06-02 
  110. 110,0 110,1 110,2 «Mortality in epilepsy»։ Epilepsy & Behavior 10 (3): 363–376։ 2007։ PMID 17337248։ doi:10.1016/j.yebeh.2007.01.005 
  111. 111,0 111,1 Bagary M (April 2011)։ «Epilepsy, antiepileptic drugs and suicidality.»։ Current Opinion in Neurology 24 (2): 177–82։ PMID 21293270։ doi:10.1097/WCO.0b013e328344533e 
  112. Mula M, Sander, JW (August 2013)։ «Suicide risk in people with epilepsy taking antiepileptic drugs.»։ Bipolar Disorders 15 (5): 622–7։ PMID 23755740։ doi:10.1111/bdi.12091 
  113. 113,0 113,1 Ryvlin P, Nashef, L, Tomson, T (May 2013)։ «Prevention of sudden unexpected death in epilepsy: a realistic goal?»։ Epilepsia։ 54 Suppl 2: 23–8։ PMID 23646967։ doi:10.1111/epi.12180 
  114. 114,0 114,1 Shorvon Simon, Perucca Emilio, Engel Jr. Jerome, eds. (2009)։ The treatment of epilepsy (3rd ed.)։ Chichester, UK: Wiley-Blackwell։ էջ 28։ ISBN 978-1-4443-1667-4։ Արխիվացված օրիգինալից 10 June 2016-ին 
  115. 115,0 115,1 Saraceno B, Avanzini G, Lee P, eds. (2005)։ Atlas: Epilepsy Care in the World։ World Health Organization։ ISBN 92-4-156303-6։ Վերցված է 20 December 2013 
  116. Mervyn J. Eadie, Peter F. Bladin (2001)։ A Disease Once Sacred: A History of the Medical Understanding of Epilepsy։ John Libbey Eurotext։ ISBN 978-0-86196-607-3։ Արխիվացված օրիգինալից 29 June 2016-ին 
  117. «Epilepsy: An historical overview»։ World Health Organization։ Feb 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 October 2013-ին։ Վերցված է 27 December 2013 
  118. «Epilepsy: historical overview»։ World Health Organization։ Արխիվացված օրիգինալից 20 January 2011-ին։ Վերցված է 2011-03-20 
  119. Temkin Owsei։ The Falling Sickness: A History of Epilepsy from the Greeks to the Beginnings of Modern Neurology (անգլերեն)։ JHU Press։ էջ Section 1։ ISBN 9781421400532 
  120. Stol Marten (1993)։ Epilepsy in Babylonia (անգլերեն)։ BRILL։ էջ 143։ ISBN 9072371631 
  121. Jilek-Aall L (1999)։ «Morbus sacer in Africa: some religious aspects of epilepsy in traditional cultures»։ Epilepsia 40 (3): 382–6։ PMID 10080524։ doi:10.1111/j.1528-1157.1999.tb00723.x 
  122. Illes Judika (2011-10-11)։ Encyclopedia of Mystics, Saints & Sages։ HarperCollins։ էջ 1238։ ISBN 978-0-06-209854-2։ Արխիվացված օրիգինալից 11 January 2014-ին։ Վերցված է 26 February 2013։ «Saint Valentine is invoked for healing as well as love. He protects against fainting and is requested to heal epilepsy and other seizure disorders. In northern Italy, epilepsy was once traditionally known as Saint Valentine's Malady.» 
  123. Perucca P, Gilliam, FG (September 2012)։ «Adverse effects of antiepileptic drugs.»։ The Lancet Neurology 11 (9): 792–802։ PMID 22832500։ doi:10.1016/S1474-4422(12)70153-9 
  124. E. Martin Caravati (2004)։ Medical toxicology (3. ed.)։ Philadelphia [u.a.]: Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 789։ ISBN 978-0-7817-2845-4։ Արխիվացված օրիգինալից 23 July 2016-ին 
  125. 125,0 125,1 de Boer HM (Dec 2010)։ «Epilepsy stigma: moving from a global problem to global solutions.»։ Seizure 19 (10): 630–6։ PMID 21075013։ doi:10.1016/j.seizure.2010.10.017 
  126. 126,0 126,1 126,2 Jerome Engel, Jr., Timothy A. Pedley, eds. (2008)։ Epilepsy : a comprehensive textbook (2nd ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 2279։ ISBN 978-0-7817-5777-5։ Արխիվացված օրիգինալից 12 May 2016-ին 
  127. Bor Robert (2012)։ Aviation Mental Health: Psychological Implications for Air Transportation։ Ashgate Publishing։ էջ 148։ ISBN 978-1-4094-8491-2։ Արխիվացված օրիգինալից 30 April 2016-ին 
  128. «Seizure Disorders»։ Transport Canada։ Government of Canada։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 December 2013-ին։ Վերցված է 29 December 2013 
  129. «Guide for Aviation Medical Examiners»։ Federal Aviation Administration։ Արխիվացված օրիգինալից 17 October 2013-ին։ Վերցված է 29 December 2013 
  130. 130,0 130,1 «National PPL (NPPL) Medical Requirements»։ Civil Aviation Authority։ Արխիվացված օրիգինալից 16 October 2013-ին։ Վերցված է 29 December 2013 
  131. Drivers Medical Group (2013)։ «For Medical Practitioners: At a glance Guide to the current Medical Standards of Fitness to Drive»։ էջ 8։ Արխիվացված օրիգինալից 30 December 2013-ին։ Վերցված է 29 December 2013 
  132. «Epilepsy Foundation of America - EFA»։ Healthfinder.gov։ US Department of Health and Human Services։ 28 April 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 16 July 2014-ին։ Վերցված է 28 July 2014 
  133. 133,0 133,1 Carney PR., Myers S., Geyer JD. (Dec 2011)։ «Seizure prediction: methods.»։ Epilepsy & Behavior։ 22 Suppl 1: S94–101։ PMC 3233702։ PMID 22078526։ doi:10.1016/j.yebeh.2011.09.001 
  134. Jerome Engel, ed. (2008)։ Epilepsy : a comprehensive textbook (2nd ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 426։ ISBN 9780781757775։ Արխիվացված օրիգինալից 14 May 2016-ին 
  135. Walker MC., Schorge S., Kullmann DM., Wykes RC., Heeroma JH., Mantoan L. (Sep 2013)։ «Gene therapy in status epilepticus.»։ Epilepsia։ 54 Suppl 6: 43–5։ PMID 24001071։ doi:10.1111/epi.12275 
  136. Walker L, Pirmohamed, M, Marson, AG (27 June 2013)։ «Immunomodulatory interventions for focal epilepsy syndromes.»։ Cochrane Database of Systematic Reviews 6: CD009945։ PMID 23803963։ doi:10.1002/14651858.CD009945.pub2 
  137. Quigg M, Rolston, J, Barbaro, NM (Jan 2012)։ «Radiosurgery for epilepsy: clinical experience and potential antiepileptic mechanisms.»։ Epilepsia 53 (1): 7–15։ PMC 3519388։ PMID 22191545։ doi:10.1111/j.1528-1167.2011.03339.x 
  138. Pedersen Mangor, Curwood Evan K, Vaughan David N, Omidvarnia Amir H, Jackson Graeme D (2016)։ «Abnormal Brain Areas Common to the Focal Epilepsies: Multivariate Pattern Analysis of fMRI.»։ Brain connectivity։ PMID 26537783։ doi:10.1089/brain.2015.0367։ lay summary։ «Patients with extratemporal focal epilepsy have common areas of abnormality (ReHo and DCw measures), including the ipsilateral piriform cortex, temporal neocortex, and ventromedial prefrontal cortex. ReHo shows additional increase in the "salience network" that includes anterior insula and anterior cingulate cortex. DCw showed additional effects in the ipsilateral thalamus and striatum. These brain areas may represent key regional network properties underlying focal epilepsy.» 
  139. Mormann F, Andrzejak RG, Elger CE, Lehnertz K (February 2007)։ «Seizure prediction: the long and winding road.»։ Brain 130 (Pt 2): 314–33։ PMID 17008335։ doi:10.1093/brain/awl241 
  140. Thomas WB (January 2010)։ «Idiopathic epilepsy in dogs and cats»։ Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice 40 (1): 161–79։ PMID 19942062։ doi:10.1016/j.cvsm.2009.09.004 
  141. Thomas WB (Jan 2010)։ «Idiopathic epilepsy in dogs and cats.»։ Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice 40 (1): 161–79։ PMID 19942062։ doi:10.1016/j.cvsm.2009.09.004 
  142. van der Ree M, Wijnberg, I (2012)։ «A review on epilepsy in the horse and the potential of Ambulatory EEG as a diagnostic tool.»։ Veterinary Quarterly 32 (3–4): 159–67։ PMID 23163553։ doi:10.1080/01652176.2012.744496 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լրացուցիչ գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]