Դեղին տենդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դեղին տենդ
YellowFeverVirus.jpg
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս վիրուսային հիվանդություն[1] և դերմատոզ[1]
Պատճառ դեղին տենդի հարուցիչ
Բուն պատճառ C35547[1]
Փոխանցման ձև mosquito borne transmission[2]
Հիվանդության ախտանիշ տենդ[2], fatigue[2], գլխացավ[2], փսխում[2], Դանդաղասրտություն[2] և cyanosis[2]
Բժշկական մասնագիտություն համաճարակաբանություն
ՀՄԴ-9 060 և 060.9
ՀՄԴ-10 A95 և A95.9
Հիվանդությունների բազա 14203
MedlinePlus 001365
eMedicine 232244
MeSHID D015004
Disease Ontology DOID:9682
NCI Thesaurus C35547[1]
Yellow fever Վիքիպահեստում

Դեղին տենդը, պատմականորեն հայտնի որպես yellow jack կամ դեղին ժանտախտ,[3] դա սուր վիրուսային հիվանդություն է։[4] Դեպքերի մեծ մասում՝ ախտանշանների թվում են տենդը, դողերոցքը, ախորժակի կորուստը, սրտխառնոցը, մկանային ցավը մասնակիորեն մեջքի հատվածում, և գլխացավերը։[4] Հատկանշական է, որ ախտանշանները բարելավվեն հինգ օրվա ընթացքում։[4] Որոշ մարդկանց մոտ բարելավման օրվա ընթացքում, տենդը վերսկսվում է, առաջանում է որովայնային ցավ, և լյարդին հասցված վնասը սկսում է հանգեցնել դեղին մաշկ։[4] Եթե դա տեղի է ունենում, ապա մեծանում է նաև արնահոսության և երիկամների հետ խնդիրների վտանգը։[4]

Պատճառը և ախտորոշումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդությունը առաջանում է դեղին տենդի վիրուսի հետևանքով և տարածվում է իգական սեռի մոծակի խայթոցից։[4] Այն վարակում է միայն մարդկանց, այլ պրիմատների, և մոծակների որոշակի տեսակների։[4] Քաղաքներում՝ այն հիմնականում տարածվում է Aedes aegypti ցեղատեսակի մոծակների կողմից։[4] Վարակը հանդիսանում է Flavivirus գենի ՌՆԹ վիրուս։[5] Տվյալ հիվանդությունը դժվար է տարբերակել այլ հիվանդություններից, հատկապես վաղ շրջանում։[4] Կասկածյալ դեպքը հաստատելու համար՝ պահանջվում է կատարել պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի մեթոդով արյան նմուշի զննություն։[6]

Լինում են 2 ձևի՝ քաղաքային, երբ մոծակները վարակը հիվանդ մարդուց փոխանցում են առողջին, և ջունգլիների, երբ մոծակները վարակը փոխանցում են հիվանդ կապիկներից առողջ կապիկներին և մարդկանց։ Հիվանդության գաղտնի շրջանը 3-6 օր է։ Սկսվում է ջերմության բարձրացումով՝ 39-40 °C, առաջանում են գլխացավ և մկանացավ, օրգանիզմի հյուսվածքների դեղնություն, արյունազեղումներ։ Հիվանդությունից հետո առաջանում է իմունիտետ։ Բուժումը՝ ախտանշանային։ Կանխարգելումը՝ մոծակների ոչնչացում, մարդկանց վակցինացում։

Կանխարգելում, Բուժում և Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի անվտանգ և արդյունավետ պատվաստանյութ դեղին տենդի դեմ, և որոշ երկրներ պահանջում են, որպեսզի զբոսաշրջիկները պատվաստվեն։[4] Վարակը կանխելու այլ միջոցների թվում է այն փոխանցող մոծակների պոպուլյացիայի նվազեցումը։[4] Այն շրջաններում, որտեղ հատկանշական է դեղին տենդը, իսկ դրա դեմ պատվաստումը ոչ բնորոշ՝ շատ կարևոր է դեպքերի վաղ ախտորոշումը և բնակչության մեծ զանգվածների իմունիզացիան (անընկալացումը)՝ համաճարակները կանխելու նպատակով։[4] Վարակվելու պահից, հիվանդության կառավարման ընթացքը ախտանշական է, և չկա վիրուսի դեմ պայքարելու որևէ հատկանշական արդյունավետ միջոց։[4] Հիվանդության ծանր տեսակի առկայության դեպքում՝ մարդկանց գրեթե կեսի շրջանում հիվանդությունը դառնում է մահվան պատճառ՝ այն չբուժելու հետևանքով։[4]

Համաճարակաբանություն և պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրաքանչյուր տարի դեղին տենդը հարուցում է մոտ 200,000 վարակման և 30,000 մահացության դեպք,[4] որից գրեթե 90%-ը տեղի է ունենում Աֆրիկյան երկրներում։[6] Մոտ մեկ միլիարդ մարդ է բնակվում աշխարհի այն մասում, որտեղ այդ հիվանդությունը հատկանշական է։[4] Այն բնորոշ է Հարավային Ամերիկայի և Աֆրիկայի արևադարձային շրջաններում, սակայն ոչ Ասիայում։[4][7] 1980-ականներից ի վեր, դեղին տենդի դեպքերի քանակը մեծանում է։[4][8] Համարվում է, որ դա տեղի է ունենում անընկալունակ մարդկանց քանակի նվազման, քաղաքում բնակվող մարդկանց քանակի մեծացման, մարդկանց հաճախակի տեղաշարժերի, և փոփոխվող կլիմայական պայմաններիհետևանքով։[4] Հիվանդությունը սկիզբ է առել Աֆրիկայում, որտեղից այն տարածվել է Հարավային Ամերիկա 17-րդ դարում ստրկավաճառության միջոցով։[3] 17-րդ դարից ի վեր, հիվանդության մի քանի մեծսուր բռնկումներ տեղի են ունեցել Ամերիկայում, Աֆրիկայում և Եվրոպայում։[3] 18-րդ և 19-րդ դարերում դեղին տենդը դիտվել է որպես վարակիչ հիվանդությունների մեջ ամենավտանգավորներից մեկը։[3] Դեղին տենդը առաջին հայտնաբերված մարդկային վիրուսն է։[5]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Disease Ontology release 2017-07-14 — 2017-07-14 — 2017.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 WikiSkripta — 2008. — ISSN 1804-6517
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Oldstone, Michael (2009). Viruses, Plagues, and History: Past, Present and Future. Oxford University Press. էջեր 102–4. ISBN 9780199758494. https://books.google.am/books?id=2XbHXUVY65gC&pg=PA103. 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 «Yellow fever Fact sheet N°100»։ World Health Organization։ May 2013։ Վերցված է 23 February 2014 
  5. 5,0 5,1 Lindenbach, B. D., et al. (2007). «Flaviviridae: The Viruses and Their Replication». in Knipe, D. M. and P. M. Howley. (eds.). Fields Virology (5th տպ.). Philadelphia, PA: Lippincott Williams & Wilkins. էջ 1101. ISBN 0-7817606-0-7. 
  6. 6,0 6,1 Tolle MA (April 2009)։ «Mosquito-borne diseases»։ Curr Probl Pediatr Adolesc Health Care 39 (4): 97–140։ PMID 19327647։ doi:10.1016/j.cppeds.2009.01.001 
  7. «CDC Yellow Fever»։ Վերցված է 2012-12-12 
  8. Barrett AD, Higgs S (2007)։ «Yellow fever: a disease that has yet to be conquered»։ Annu. Rev. Entomol. 52: 209–29։ PMID 16913829։ doi:10.1146/annurev.ento.52.110405.091454 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 338 CC-BY-SA-icon-80x15.png