ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է ՁԻԱՀից)
Jump to navigation Jump to search
ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ
Human Immunodeficency Virus - stylized rendering.jpg
Տեսակ հիվանդություն[1]
Ենթադաս human immunodeficiency virus infectious disease[1]
Պատճառ ՄԻԱՎ[2]
Բուն պատճառ C2851[1] և C2851[3]
Հիվանդության ախտանիշ տենդ[4], ավշային հանգույցների բորբոքում[4], Լուծ[4], Լեթարգիա[4] և մարմնի քաշի կորուստ[4]
Բուժաքննություն արյան բիոքիմիական հետազոտություն
Բուժում antiretroviral drug
Բժշկական մասնագիտություն համաճարակաբանություն
ՀՄԴ-9 042, 043 և 044
OMIM 609423
Հիվանդությունների բազա 5938
MedlinePlus 000594
eMedicine 783434
MeSHID D000163 և D000163
Disease Ontology DOID:635 և DOID:635
NCI Thesaurus C2851[1] և C2851[3]
AIDS Վիքիպահեստում

Ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշ (ՁԻԱՀ) ինֆեկցիոն հիվանդություն՝ պայմանավորված մարդու իմունային անբավարարության վիրուսով (ՄԻԱՎ)[5][6][7]:Վարակված մարդը կարող է չնկատել ոչ մի սիմպտոմ կամ երբեմն կարող են նկատվել գրիպի նման հիվանդության սիմպտոմներ[8]:Հիմնականում դա պայմանավորված է այն փաստով, որ հիվանդությունն երկար ժամանակ ընթանում է առանց որևէ սիմպտոմի[9]:Հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց ախտահարվում է իմուն համակարգը:Արդյունքում բարձրանում է այլ ինֆեկցիաների զարգացման ռիսկը, ինչպիսիք են, օրնակ` տուբերկուլյոզը կամ այլ օպորտունիստական (ուղղորդող) ինֆեկցիաները, ինչպես նաև ուռուցքները, որոնք շատ հազվադեպ են ախտահարում նորմալ գործող իմունիտետով մարդկանց[8]:Ավելի ուշ առաջանեւմ են նկատելի սիմպտոմներ, որոնք պայմանավոված են ՁԻԱՀ-ի զարգացմամբ:Սիմպտոմների առաջացման փուլը հաճախ ուղեկցվում է քաշի կորստով[9]:

ՄԻԱՎ-ը հիմնականում տարածվում է չպաշտպանված սեռական հարաբերությունների արդյունքում (ներառյալ անալ և օրալ սեռական հարաբերությունները), վարակված արյան փոխներարկման արդյունքում, ենթամաշկային ներարկիչներիից և մորից երեխային՝ հղիության, ծննդաբերության կամ կրծքով կերակրելու ժամանակ[10]:Որոշ ֆիզիոլոգիական հեղուկններ, ինչպիսիք են թուքը և արցունքը, չեն հանդիսանում ՄԻԱՎ-ի տարածիչներ[11]:Կանխարգելման միջոցներն են սեռական հարաբերությունների ժամանակ պաշտպանվելը, ներարկիչների փոխանակման ծրագրերը, հիվանդների հայտնաբերումը և բուժումը, թլպատումը[8]:Հիվանդությունը երեխայի և մոր մոտ կարելի է կանխարգելել հակառետրովիրուսային դեղամիջոցներով[8]:Հիվանդությունը չունի բուժում կամ վակցինա, սակայն հակառետրովիրուսային դեղամիջոցները կարող են դանդաղեցնել հիվանդության ընթացքը և տալ նորմալ կյանքի հույսեր[9][12]:Խորհուրդ է տրվում բուժումը սկսել անմիջապես ախտորոշումը ստանալուց հետո[13]:Բուժման բացակայության դեպքում, մարդը կարող է ապրել (վարակումից սկսած) 11 տարի[14]:

2016թ.-ին մոտավորապես 36.7 մլն. մարդ վարակված էր ՄԻԱՎ-ով, ինչը հանգեցրեց 1մլն. մարդկանց մահվան[15]:Այդ արդյունքը 300.000-ով քիչ էր 2015 թ.-ի ցուցանիշից[16]:Հիվանդներից շատերը բնակվում էին Ենթասահարական Աֆրիկայում[8]:ՁԻԱՀ-ը գոյություն ունի 1980թ.-ից մինչ օրս և հանդիսանում է շուրջ 35 մլն. մահվան պատճառ ամբողջ աշխարհում[17]:ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը համարվում է պանդեմիա՝ հիվանդության բռնկում, որը գրավում է լայն արեալ (տարածք) և ակտիվ տարածվում է[18]:ՄԻԱՎ-ը ծնվել է 19-րդ դարավերջին կամ 20-րդ դարի սկզբին՝ կենտրոնական արևմտյան Աֆրիկայում[19]:ՁԻԱՀ-ն առաջի անգամ ճաանաչվել է ԱՄՆ-ի հիվանդությունների վերահսկողության և պրոֆիլակտիկայի կենտրոնի կողմից՝ 1981թ.-ին, և որպես հիվանդության առաջացման պատճառ, տասնամյակի վաղ շրջանում, հայտնաբերվեց ՄԻԱՎ ինֆեկցիան[20]:

ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ն ունի շատ մեծ ազդեցություն հասարակության վրա և՛ որպես հիվանդություն, և՛ որպես խտրականության աղբյուր[21]:Հիվանդությունն ունի նաև բավականին մեծ տնտեսական ազդեցություններ[21]:Գոյություն ունեն շատ սխալ պատկերացումներ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի վերաբերյալ, օրինակ, որ այն կարող է տարածվել սովորական, ոչ սեռական կոնտակտի ժամանակ[22]:Հիվանդությունը դարձել է մի շարք կրոնական հակասությունների առարկա՝ ներառյալ կաթոլիկ եկեղեցու դիրքորոշումը այն հարցի շուրջ, որ պետք չէ օգտագործել պահպանակներ որպես կանխարգելման միջոց[23]:Դա գրավեց միջազգային բժշկության ու քաղաքականության ուշադրությունն այնպես, ինչպես մեծածավալ ֆինանսավորումը սկսած 1980-ականներից[24]:

Նշաններ և սիմպտոմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն ՄԻԱՎ-ի երեք գլխավոր փուլեր. սուր ինֆեկցիա, կլինիկական լռություն և ՁԻԱՀ:

Սուր ինֆեկցիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնական շրջանը, որը հաջորդում է ՄԻԱՎ-ով վարակմանը, կոչվում է սուր ՄԻԱՎ, առաջնային ՄԻԱՎ կամ սուր ռետրովիրուսային սինդրոմ[25]: Շատ անհատներ շփումից 2-4 շաբաթ անց հիվանդանում են գրիպանման կամ մոնոնուկլեոզիդային հիվանդություններով, մինչդեռ մյուսները կարող են չունենալ արտահայտված սիմպտոմներ[26][27]:Սիմպտոմներ հանդիպում են դեպքերի 40-90%-ում և շատ հաճախ իրենց մեջ ներառում են տենդ, մեծ ավշային հանգույցների բորբոքում, կոկորդի բորբոքում, ցան, գլխացավ, հոգնածություն կամ/և բերանի և սեռական օրգանների բորբոքում[25][27]:Ցանը, որը հանդիպում է 20-50% դեպքերում,տեղակայված է լինում, հիմնականում, որովայնի շրջանում, մակուլոպապուլյար տիպի է[28]:Այս շրջանում, որոշ հիվանդներ ունենում են նաև օպորտունիստական (ուղեկցող) ինֆեկցիաներ[25]:Կարող են նկատվել ստամոքս-աղիքային սիմպտոմներ, ինչպիսիք են փսխումը և լուծը[27]:Լինում են պերիֆերիալ նեյրոպաթիաներ, որոշ դեպքերում հանդիպում է Գուիլաին-Բարի սինդրոմը[27]:Սիմպտոմների արտահայտման ժամանակը տարբեր հիվանդների մոտ տարբեր է, սակայն հիմնականում տևում է մեկ կամ երկու շաբաթ[27]:

Սիմպտոմները հաճախ չեն ճանաչվում որպես ՄԻԱՎ ինֆեկցիայի նշաններ, քանի որ դրանք սպեցիֆիկ չեն:Շատ դեպքերում նույնիս բժիշկները տալիս են սխալ ախտորոշում, շփոթելով այլ նմանատիպ սիմպտոմներ ունեցող ինֆեկցիոն հիվանդությունների հետ:Այն մարդիկ, ովքեր ունեն անբացատրելի տենդ, կարող են ունենալ ռիսկային գործոններ ինֆեկցիայի զարգացման համար[27]:

Կլինիկական լռություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնական սիմպտոմներին հաջորդում է կլինիկական լռության շրջանը, որն այլ կերպ կոչվում է անսիմպտոմ ՄԻԱՎ կամ քրոնիկ ՄԻԱՎ:Առանց բուժման ՄԻԱՎ ինֆեկցիայի բնական պատմության երկրորդ փուլը կարող է տևել երեքից[29] մինչև քսան տարի[30] (միջինում ութ տարի)[31]:Այս փուլի սկզբում չկան արտահայտված նշաններ, բայց արդեն փուլի վերջին շրջանում շատ մարդկանց մոտ հանդիպում է տենդ, քաշի անկում, ստամոքս-աղիքային համակարգի խնդիրներ և մկանային ցավեր:Մարդկանց 50-70%-ի մոտ զարգանում է նաև մշտական գեներալիզացված լիմֆադենոպաթիա, որը բնորոշվում է երեքից վեց ամիսների ընթացքում անբացատրելի, անցավ մեկից ավելի ավշային հանգույցների (բացի աճուկային շրջանից) մեծացումով:

Չնայած ՄԻԱՎ 1-ով վարակված անձանց մեծ մասն ունի նկատելի վիրուսային բեռ (detectable viral load-ցույց է տալիս արյան մեջ ՄԻԱՎ-ի քանակը), և բուժման բացակայության դեպքում արդեն զարգանում է ՁԻԱՀ-ը, հիվանդներից քչերի մոտ (մոտ 5%) 5 տարուց ավելի պահպանվում է CD4+ T բջիջների (T հելփերների) մեծ քանակություն՝ առանց հակառետրովիրուսային թերապիայի[27][32]:Այդ հիվանդներին անվանում են ՄԻԱՎ-ի վերահսկիչներ կամ երկարաժամկետ չզարգացողներ (LTNP)[32]:Մեկ այլ խումբը ներառում է այն հիվանդններին,որոնց մոտ վիրուսային «բեռը» ցածր է (undetectable viral load)` առանց հակառետրովիրուսային թերապիայի:Այդ հիվանդներն այլ կերպ հայտնի են «էլիտար վերահսկիչներ» կամ «էլիտար սուպրեսորներ» անուններով:Այդպիսի հիվանդները 1-ն են 300 վարակվածներից[33]:

Ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշը (ՁԻԱՀ) զարգանում է, երբ արյան մեջ CD4+ T բջիջների քանակը ցածր է 200 բջջից մեկ µլ-ում կամ, եթե ՄԻԱՎ-ի հետ կան ուղղեկցող ինֆեկցիոն հիվանդություններ[27]:Յուրահատուկ բուժման բացակայութթյան դեպքում վարակվածների մոտավորապես կեսի մոտ տաս տարվա ընթացքում ձևավորվում է ՁԻԱՀ[27]:Ընդհանուր սկզբնական պայմանները, որոնք ազդարարում են ՁԻԱՀ-ի առկայությունը պնևմոցիստային թոքաբորբն է (40%), հյուծանքը (20%) և կերակրափողի կանդիոզը[27]:Այլ նմանատիպ նշաններ հանդիպում են շնչառական ուղիների մի շարք հիվանդությունների ժամանակ[27]:

Ուղղեկցող իվանդությունների հարուցիչներ կարող են հանդիսանլ բակտերիաները, վիրուսներ, սնկերը և պարազիտները (մակաբույծ), որոնք նորմալ պայմաններում վերահսկվում են իմուն համակարգի կողմից[34]:Թե ինչ հիվանդությամբ կվարակվի մարդը, կախված է օրգանիզմից և մարդու շրջակա միջավայրից[27]:Այդ ինֆեկցիաները կարող են ախտահարել գրեթե բոլոր օրգան համակարգերը[35]:

ՁԻԱՀ-ով հիվանդների մոտ շատ բարձր է ռիսկը տարբեր քաղցկեղային հիվանդությունների,օրինակ՝ Կապոշի սարկոման, Բուրկիտի լիմֆոման, միկրոգլիոման և արգանդի վզիկի քաղցկեղը[28]:ՁԻԱՀ-ով հիվանդների մոտ Կապոշի սարկոման ամենահաճախն է հանդիպում (10-20%)[36]:Երկրորդ տեղում է լիմֆոման, որն էլ իր հերթին հանգեցնում է 16% հիվանդների մահվան և 3-4% հիվանդների մոտ հանդիսանում է ՁԻԱՀ-ի սկզբնական նշան[36]:Այս երկու քաղցկեղները կապված են մարդու հերպեսի վիրուս 8-ի հետ (HHV-8)[36]:Արգանդի վզիկի քաղցկեղը հիմնականում առաջանում է ՁԻԱՀ-ով հիվանդների մոտ, քանի որ կապված է մարդու պապիլոմավիրուսի հետ (HPV)[36]:Հիվանդների մոտ նաև կարող է հանդիպել շաղկապենու քաղցկեղ[37]:

Լրացուցիչ,հիվանդների մոտ կարող են հանդիպել սիստեմատիկ սիմպտոմներ, օրինակ՝ երկարաժամկետ տենդը,առատ քրտնարտադրությունը (հիմնականում գիշերը), այտուցված ավշային հանգույցները, սարսուռը, թուլությունը և քաշի կորուստը[38]:Հաճախ հանդիպող սիմպտոմ է լուծը, որը նկատվում է 90% հիվանդների մոտ[39]:Հիվանդի մոտ կարող են առաջանալ հոգեկան և նյարդային սիմպտոմներ, որոնք պայմանավորված են օպորտունիստական ինֆեկցիաներով և քաղցկեղներով[40]:

Փոխանցումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԻԱՎ-ի փոխանցման երեք հիմնական եղանակներն են՝ սեռական կոնտակտը, վարակված ֆիզիոլոգիական հեղուկների և հյուսվածքների հետ անմիջական փոխազդեցությունը և մորից երեխային, հղիության,ծննդաբերության կամ կրծքով կերակրելու ժամանակ (այլ կերպ անվանում են վերտիկալ փոխանցում)[10]:

ՄԻԱՎ-ը չի տարածվում կղանքի, քթի արտադրանքի, թքի, խորխի, քրտինքի, արցունքի,մեզի կամ փսխման զանգվածների միջոցով, եթե, իհարկե, դրանց մեջ չկա վարակված արյուն[41]:Հնարավոր է, որ հիվանդը համավարակված լինի մեկից ավելի ՄԻԱՎ-ի շտամերով, որը հայտնի է որպես ՄԻԱՎ «սուպերինֆեկցիա»[42]:

Սեռական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնականում ՄԻԱՎ-ով վարակվում են արդեն վարակված մարդու հետ սեռական հարաբերության ժամանակ[10]:Գլոբալ, ամենհաճախը վարակվում են հակառակ սեռերի միջև տեղի ունեցող սեռական ակտի[10] ժամանակ, սակայն ցուցանիշները կախված են երկրից:2014թ.-ին ԱՄՆ-ում ՄԻԱՎ-ը հիմնականում փոխանցվել է տղամարդուց՝ տղամարդուն սեռական հարաբերության ժամանակ (առաջնային ախտորոշման ՄԻԱՎ դրականհ իվանդների 83%-ը 13 տարեկան և բարձր տարիքի արական սեռի ներկայացուցիչների մոտ և 67%-ը ընդհանուր վարակվածների մեջ)[43]:92% դեպքերում առաջնային ՄԻԱՎ ախտորոշվածները 13-24 տարեկան գեյերն են և բիսեքսուալները, որը կազմում է ընդհանուր ցուցանիշի 27%-ը[43]:Գեյերի և բեիսեքսուալների մոտ 15%-ն ունեն ՄԻԱՎ, մինչդեռ ԱՄՆ-ի տրանսգենդեր կանանց 28%-ը թեստ դրական են[43][44]:

Ինչ վերաբերվում է հետերոսեքսուալ չպաշտպանված սեռական հարաբերություններին, ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում ՄԻԱՎ-ով վարակվելու հավանականությունը 4-10 անգամ ավելի բարձր է, քան ավելի բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում[45]:Ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում կնոջից տղամարդուն ՄԻԱՎ փոխանցելու ռիսկը գնահատվում է 0.38% ամեն ակտի ժամանակ,իսկ տղամարդուց կնոջը 0.30% ամեն ակտի ժամանակ:Ինչ վերաբեվում է բարձր եկամուտ ունեցող երկրներին,կնոջից տղամարդուն 0.04% ամեն ակտի ժամանակ և տղամարդուց կնոջը 0.08% ամեն ակտի ժամանակ:Անալ փոխհարաբերությունների ժամանակ ռիսկը բավականին բարձր է և հաշվվում է մոտ 1.7% ամեն ակտի ժամանակ և՛ հետերոսեքսուալ, և՛ հոմոսեքսուալ կոնտակտների ժամանակ[45][46]:Միևնույն ժամանակ, ՄԻԱՎ-ի փոխանցման ռիսկը օրալ սեռական հարաբերությունների դեպքում բավականին ցածր է[47]:Այլ կերպ ասած, օրալ սեռական հարաբերության ժամանակ ՄԻԱՎ-ի փոխանցման ռիսկը կարելի է համարել «գրեթե գոյություն չունեցղ»[48], չնայած կան մի քանի գրանցված դեպքեր[49]:Ռիսկը ամեն ակտի ժամանակ հավասար 0-0.04%-ի[50]:Ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում՝ մարմնավաճառության զարգացման պատճառով, կնոջից տղամարդուն ՄԻԱՎ փոխանցելու ռիսկը հասնում է 2.4%-ի ամեն ակտի ժամանակ, իսկ տղամարդուց կնոջը՝ 0.05%[45]:

Փոխանցման ռիսկն ավելանում է այլ վարակային սեռական փոխանցվող հիվանդությունների[51] և սեռական օրգանների խոցերի առկայության դեպքում[45]:Սեռական օրգանների խոցերի առկայությունը մեծացնում է ՄԻԱՎ-ի փախանցման ռիսկը հինգ անգամ[45]:Սեռական ճանապարհով փոխանցվող այլ հիվանդությունները, ինչպիսիք են գոնորեան, քլամիդիոզը, տրիխոմոնազը և բակտերալ վագինոզը ունեն փոխանցման փոքր ռիսկ[50]:

Հիվանդի մոտ վարակի վիրուսային «բեռը» (viral load) շատ կարևոր ռիսկի գործոն է և՛ սեռական, և՛ մորից երեխային փոխանցման ճանապարհների դեպքում[52]:Հիվանդության առաջին 2.5 ամսվա ընթացքում հիվանդի վարակվածության չափը 12 անգամ ավելի բարձր է, քան արդեն զարգացած սուր ՄԻԱՎ-ի ժամանակ[50]:Եթե հիվանդը վարակի զարգացման վերջին փուլերում է, վարակվածության աստիճանը 8 անգամ բարձրանում է[45]:Այն ՄԻԱՎ դրական հիվանդները, որոնց մոտ վիրուսային «բեռը» բավականին ցածր է, ռիսկը՝ վարակը սեռական ճանապարհով փոխանցելու բացակայում է[53]:

Սեքս ծառայությունների ոլորտներում աշխատողների (ներառյալ պորնոգրաֆիայի ոլորտի ներկայացուցիչներին) դեպքում ՄԻԱՎ-ով հիվանդների թիվը բավականին բարձր է[54][55]:Կոշտ սեքսը հանդիսանում է նախապայման, որը կապված է փոխանցման բարձր ռիսկի հետ[56]:Սեռական բռնությունը նույնպես բավականին մեծ ռիսկ ունի,քանի որ այս դեպքում հազվադեպ են օգտագործվում պահպանակներ, կարող են առաջանալ ֆիզիկական վնասվածքներ, օրինակ՝ հեշտոցի կամ ուղիղ աղիքի վնասումներ, որոնք մեծացնում են սեռական ճանապարհով վարակի փոխանցման հավանականությունը[57]:

A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection
ՄԻԱՎ վարակի գլխավոր սիմպտեմները

Ֆիզիոլոգիական հեղուկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաջորդ ամենատարածված ձևը ՄԻԱՎ-ի տարածման արյան կամ արյան բաղադրիչների միջոցով է[10]:Արյան դեպքում վարակումը կարող է տեղի ունենալ ներարկիչների միջոցով՝ թմրանյութերի ներերակային ներարկումներից, վնասված ասեղի միջոցով, վարակված արյան և արյան բաղադրիչների փոխներարկման ժամանակ կամ բժշկական ներարկումների ժամանակ՝ ոչ ստերիլ (ոչ մանրէազերծված) գործիքներով:Ռիսկը, ՄԻԱՎ-ով վարակվելու թմրանյութերի ներարկման ժամանակ ներարկիչներով փոխանակվելու դեպքում, կազմում է 0.63-2.4% ամեն օգտագործման ժամանակ (միջինում 0.8%)[58]:ՄԻԱՎ ձեռք բերելու ռիսկը ներարկիչով՝ վարակված մարդուց, գնահատվում է 0.3% (մոտավորապես 1-ը 333-ից) ամեն ակտի ժամանակ, իսկ լորձաթաղանթի վարակման ռիսկը՝ վարկված արյան միջացով,կազմում է 0.09% (1-ը 1000-ից)[41]:2009թ-ին ԱՄՆ-ում թմրանյութեր ներերակային ներարկողները կազմում են 12%-ը ամբողջ նոր ՄԻԱՎ-ով վարակվողների մեջ[59] և մի քանի այլ տարածաշրջաններում, թմրանյութեր ներարկողների 80%-ից ավելին ՄԻԱՎ դրական են[10]:

93% դեպքերում, ՄԻԱՎ-ով վարակումը տեղի է ունենում վարակված արյան փոխներարկման ժամանակ[58]:Զարգացած երկրներում վարակված արյան փոխներարկումից ՄԻԱՎ-ով վարակվելու հավանականությունը շատ ցածր է (ավելի քիչ քան 1-ը կես մլն.-ից), ինչը պայմանավորված է դոնորների խստացված ընտրությամբ, ՄԻԱՎ սքրինինգով[10], օրինակ՝ Անգլիայում վարակման հավանականությունը կազմում է 1-ը 5մլն.-ից[60],իսկ 2008թ.-ի տվյալներով ԱՄՆ-ում վարակված էր 1-ը 1.5մլն.-ից[61]:Թույլ զարգացած երկրներում փոխներարկումների միայն կեսն է ենթարկվում սքրինինգի (2008թ.)[62] և այդ տարածաշրջանների ՄԻԱՎ-ի վարակման դեպքերի 15%-ը արյան և արյան բաղադրիչների փոխներարկումների արդյունքում էր, որը ընդհանուր վարակումների 5-10%-ն է[10][63]:Չնայած սքրինինգի պատճառով վարակումը քիչ հնարավոր է, հնարավոր է վարակվել ՄԻԱՎ-ով օրգանների կամ հյուսվածքների փոխպատվաստման արդյունքում[64]:

Վտանգավոր բժշկական ներարկումները կարևոր դեր ունեն Ենթասահարային Աֆրիկայի երկներում հիվանդության տարածման գործում:2007թ.-ի տվյալներով 12-17% վարակման դեպքերը բաժին էին ընկնում բժշկական ներակկիչների օգտագործմանը[65]:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով ներարկիչներց վարակումը աֆրիկական երկրներում կազմում է 1.2%[65]:Այս տարածաշրջանում զգալի ռիսկ են իրենից ներկայացնում ինվազիվ միջամտությունները, օգնությամբ ծննդաբերությունը և ատամների խնամքը[65]:

Դաջվածքներ, պիրսինգներ անողները կամ ունեցողները, դրոշմումներ (scarification) նույնպես ռիսկային գոտում են,սակայն դեռ հաստատված վարակման դեպքեր չեն գրանցվել[66]:Պետք է նաև իմանալ, որ մոծակները չեն հանդիսանում հիվանդության փոխանցողներ[67]:

Մորց երեխային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄԻԱՎ-ը կարող է փոխանցվել մորից՝ երեխային հղիության, ծննդաբերության, կրծքով կերակրման ժամանակ, ինչի արդյունքում երեխան վարակվում է ՄԻԱՎ-ով[68][69]:Սա երրորդ ամենատարածված ՄԻԱՎ-ի փոխանցման ձևն է, որի արդյունքում ՄԻԱՎ-ը գլոբալ տարածվում է[10]:Բուժման բացակայության դեպքում, հիվանդության փոխանցման հավանականությունը ծննդաբերելուց առաջ կամ ընթացքում մոտ 20% է, իսկ կրծքով կերակրողների դեպքում` 35%[69]:2008թ:-ի տվյալներով 90% ՄԻԱՎ-ով վարակված երեխաների դեպքում ՄԻԱՎ-ը փոխանցվել է ուղղահայաց (վերտիկալ) ձևով[69]:Համապատասխան բուժման առկայության դեպքում վարակի փոխանցման հավանականությունը կարելի է հացնել 1%-ի[69]:Պրոֆիլակտիկ բուժման ժամանակ մայրը պետք է ընդունի հակառետրովիրուսային դեղամիջոցներ հղիության և ծննդաբերության ընթացքում, ընտրողական կեսաարյան հատման ժամանակ, սակայն պետք չէ ընդունել դեղամիջացները կրծքով կերակրման ժամանակ:Պետք է կառավարել նորածինների հակառետրովիրուսային դեղամիջոցների ընդունումը[70]:Հակառետրովիրուսային դեղամիջքցների ընդունումը մոր կամ երեխայի կողմից նվազեցնում է հիվանդության տարածման հավանականութթյունը կրծքով կերակրելու ժամանակ[71]:Այնուամենայնիվ, այդ չափումների մեծամասնությունը հասանելի չեն զարգացող երկրներում[70]:եթե երեխայի համար նախնական մանրացված սնունդն աղտոտված է արյունով,կարող է հանգեցնել վարակման[66]:

Մոր բուժման բացակայության դեպքում, կրծքով երկու տարի կերակրման ժամանակ հիվանդության փոխանցման հավանականությունը 17% է, մինչդեռ համապատասխանբուժումը ամեն տարի այդ ցուցանիցը իջեցնում է 1-2%-ով:Հաշվի առնելով այն, մի շարք տարածաշրջաններում կա մահվան բարձր ցուցանիշ, որի պատճառը կրքով կերակրման բացակայությունն է, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն առաջարկում է՝ (1) մոր և երեխայի բուժումը հակառետրովիրուսային դեղամիջացներով կրծքով կերակրման ժամանակ և շարունակական, (2) ապահովումը անվտանգ դեղամիջոցներ[72]:Վիժման դեպքում հնարավոր է ՄԻԱՎ-ով վարակում հղիության ժամանակ[73]:

Վիրալոգիա (վիրուսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him
1989թ.CDC պոստեր, որը լուսաբանում էր թմրանյութեր օգտագործելու արդյունքում առաջացած ՁԻԱՀ-ի բուժումը

ՄԻԱՎ-ը հանդիսանում է ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ հիվանդության սպեկտրի պատճառ:ՄԻԱՎ-ը ռետրովիրուս է, որը առաջնային վարակում է մարդու իմուն համակարգը՝ մասնավորապես CD4+ T բջիջները, մակրոֆագերը և դենդրիտային բջիջները:Վիրուսը ուղղակիորեն կամ ուղղակիորեն ոչնչացնում է CD4+ T բջիջները[74]:

ՄԻԱՎ-ը պատկանում է Ռետրովիրիդե ընտանիքի[75] Լենտիվիրուսների դասին[76]:Լենտիվիրուսները տարածում են մի շարք մորֆոլոգիական և ֆիզիոլոգիական բնութագրեր:Կաթնասունների միշարք տեսակներ վարակված են լենտիվիրուսով, որին բնութագրական է երկար ինկուբացիոն շրջանը[77]:լենտիվիրուսները միապարույր, ՌՆԹ+, փաթեթավորված ՌՆԹ վրուսներ են:Մտնելով թիրախ բջիջի մեջ՝ վիրուսային ՌՆԹ-ն վերափոխվում է (ենթարկվում է հակատադարձ տրանսկրիպցիայի) երկշղթա ԴՆԹ-ի, ինչն իրականանում է վրուսով կոդավորված հետադարձ տրանսկրիպտազայով, որը տեղափոխվում է վիրուսի գենոմի հետ վիրուսային մասնիկի մեջ:Հետագայում տրանսկրիպցված ԴՆԹ-ն տեղափոխվում է տեր բջջի կորիզի մեջ և ինտեգրվում է բջջի գենոմի մեջ՝ վիրուսային ինտեգրազայի և տեր բջջի կոֆակտորների միջոցով[78]:Ինտեգրվելով տեր բջջի ԴՆԹ-ի մեջ՝ վիրուը դառնում է աննկատ (լատենտ), դարձնելով տեր բջջին և վիրուսին աննկատ իմուն համակարգի համար[79]:Այլ դեպքում, վիրուսային ՌՆԹ-ն կրկնապատկվում

է՝ առաջացնելով նոր վիրուսներ և վարակելով ավելի շատ բջիջներ[80]:

diagram of microscopic viron structure
ՄԻԱՎ-ի վիրիոնի կառուցվածքի դիագրամ
A large round blue object with a smaller red object attached to it. Multiple small green spots are speckled over both.
ՄԻԱՎ 1-ի սքանավորող էլեկտրոնային մանրադիտակ , կանաչ ներկված, լիմֆոցիտների կուլտուրայից բողբոջած

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2018-12-17 — 2018-12-17 — 2018.
  2. http://www.cdc.gov/hiv
  3. 3,0 3,1 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 WikiSkripta — 2008. — ISSN 1804-6517
  5. Krämer Alexander, Kretzschmar M, Krickeberg K (2010)։ Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health (Online-Ausg. ed.)։ New York: Springer։ էջ 88։ ISBN 9780387938356 
  6. «AIDS--the first 20 years»։ The New England Journal of Medicine 344 (23): 1764–72։ June 2001։ PMID 11396444։ doi:10.1056/NEJM200106073442306 
  7. Kirch W (2008)։ Encyclopedia of Public Health։ New York: Springer։ էջեր 676–677։ ISBN 9781402056130 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 «HIV/AIDS Fact sheet N°360»։ WHO։ November 2015։ Արխիվացված օրիգինալից February 17, 2016-ին։ Վերցված է 11 February 2016 
  9. 9,0 9,1 9,2 «About HIV/AIDS»։ CDC։ December 6, 2015։ Վերցված է 11 February 2016 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 Environmental and occupational medicine (4th ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins։ 2007։ էջ 745։ ISBN 978-0-7817-6299-1 
  11. «HIV and Its Transmission»։ Centers for Disease Control and Prevention։ 2003։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 4, 2005-ին։ Վերցված է May 23, 2006 
  12. UNAIDS (May 18, 2012)։ «The quest for an HIV vaccine»։ Արխիվացված օրիգինալից May 24, 2012-ին 
  13. Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV։ WHO։ 2015։ էջ 13։ ISBN 9789241509565։ Արխիվացված օրիգինալից October 14, 2015-ին 
  14. UNAIDS, WHO (December 2007)։ «2007 AIDS epidemic update» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 27, 2008-ին։ Վերցված է March 12, 2008 
  15. «Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic | UNAIDS»։ www.unaids.org։ Արխիվացված օրիգինալից July 13, 2017-ին։ Վերցված է 21 July 2017 
  16. «Global HIV and AIDS statistics»։ AVERT (անգլերեն)։ 2015-07-16։ Վերցված է 2017-10-07 
  17. «Fact sheet - Latest statistics on the status of the AIDS epidemic»։ www.unaids.org (անգլերեն)։ UNAIDS։ Վերցված է 2018-03-16 
  18. «The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/ AIDS»։ Journal of Internal Medicine 263 (3): 218–43։ March 2008։ PMID 18205765։ doi:10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x  (subscription required)
  19. «Origins of HIV and the AIDS pandemic»։ Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine 1 (1): a006841։ September 2011։ PMC 3234451։ PMID 22229120։ doi:10.1101/cshperspect.a006841 
  20. «A reflection on HIV/AIDS research after 25 years»։ Retrovirology 3 (1): 72։ October 2006։ PMC 1629027։ PMID 17054781։ doi:10.1186/1742-4690-3-72 
  21. 21,0 21,1 «The impact of AIDS on people and societies» (PDF)։ 2006 Report on the global AIDS epidemic։ UNAIDS։ 2006։ ISBN 978-92-9173-479-5։ Վերցված է June 14, 2006 
  22. «Myth Busters»։ Արխիվացված օրիգինալից February 22, 2016-ին։ Վերցված է 14 February 2016 
  23. McCullom Rob (26 Feb 2013)։ «An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS»։ The Atlantic։ Արխիվացված օրիգինալից March 8, 2016-ին։ Վերցված է 14 February 2016 
  24. Harden, Victoria Angela (2012)։ AIDS at 30: A History։ Potomac Books Inc։ էջ 324։ ISBN 978-1-59797-294-9 
  25. 25,0 25,1 25,2 WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children (PDF)։ Geneva: World Health Organization։ 2007։ էջեր 6–16։ ISBN 978-92-4-159562-9։ Արխիվացված օրիգինալից October 31, 2013-ին 
  26. Diseases and disorders։ Tarrytown, NY: Marshall Cavendish։ 2008։ էջ 25։ ISBN 978-0-7614-7771-6 
  27. 27,00 27,01 27,02 27,03 27,04 27,05 27,06 27,07 27,08 27,09 27,10 27,11 Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.
  28. 28,0 28,1 «The treatment of patients with HIV»։ Deutsches Arzteblatt International 107 (28–29): 507–15; quiz 516։ July 2010։ PMC 2915483։ PMID 20703338։ doi:10.3238/arztebl.2010.0507 
  29. Evian Clive (2006)։ Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting (Updated 4th ed.)։ Houghton [South Africa]: Jacana։ էջ 29։ ISBN 978-1-77009-198-6 
  30. Charles B. Hicks, MD (2001)։ Jacques W. A. J. Reeders & Philip Charles Goodman, ed.։ Radiology of AIDS։ Berlin [u.a.]: Springer։ էջ 19։ ISBN 978-3-540-66510-6 
  31. Elliott Tom (2012)։ Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection։ John Wiley & Sons։ էջ 273։ ISBN 978-1-118-37226-5 
  32. 32,0 32,1 «Control of HIV-1 replication in elite suppressors»։ Discovery Medicine 9 (46): 261–6։ March 2010։ PMID 20350494 
  33. «Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment»։ Topics in HIV Medicine 15 (4): 134–6։ Aug–Sep 2007։ PMID 17720999 
  34. «Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa»։ Clinical Infectious Diseases 36 (5): 652–62։ March 2003։ PMID 12594648։ doi:10.1086/367655 
  35. «Complications of HIV infection: a systems-based approach»։ American Family Physician 83 (4): 395–406։ February 2011։ PMID 21322514 
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.
  37. «Ocular surface squamous neoplasia - Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis»։ Saudi Journal of Ophthalmology 27 (3): 177–86։ July 2013։ PMC 3770226։ PMID 24227983։ doi:10.1016/j.sjopt.2013.07.002 
  38. «AIDS»։ MedlinePlus։ A.D.A.M.։ Արխիվացված օրիգինալից June 18, 2012-ին։ Վերցված է June 14, 2012 
  39. «Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates»։ Current HIV Research 3 (3): 199–205։ July 2005։ PMID 16022653։ doi:10.2174/1570162054368084 
  40. «Depression and Psychosis in Neurological Practice»։ Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set) 1 (6th ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders։ 2012։ էջ 101։ ISBN 978-1-4377-0434-1 
  41. 41,0 41,1 «Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV»։ American Family Physician 76 (3): 375–6։ August 2007։ PMID 17708137 
  42. «Identifying HIV-1 dual infections»։ Retrovirology 4: 67։ September 2007։ PMC 2045676։ PMID 17892568։ doi:10.1186/1742-4690-4-67 
  43. 43,0 43,1 43,2 «HIV Among Gay and Bisexual Men»։ Արխիվացված օրիգինալից December 18, 2016-ին։ Վերցված է 1 January 2017 
  44. «Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet»։ Centers for Disease Control and Prevention։ U.S. government։ Արխիվացված օրիգինալից December 19, 2016-ին։ Վերցված է 31 December 2016 
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 45,5 «Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies»։ The Lancet. Infectious Diseases 9 (2): 118–29։ February 2009։ PMC 4467783։ PMID 19179227։ doi:10.1016/S1473-3099(09)70021-0 
  46. «Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men»։ Lancet 380 (9839): 367–77։ July 2012։ PMC 3805037։ PMID 22819660։ doi:10.1016/S0140-6736(12)60821-6 
  47. «Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes»։ Expert Opinion on Biological Therapy 10 (8): 1181–95։ August 2010։ PMC 2904634։ PMID 20624114։ doi:10.1517/14712598.2010.496776 
  48. Stürchler Dieter A. (2006)։ Exposure a guide to sources of infections։ Washington, DC: ASM Press։ էջ 544։ ISBN 978-1-55581-376-5 
  49. Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health (2nd ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ 2010։ էջ 95։ ISBN 978-0-19-957166-6 
  50. 50,0 50,1 50,2 «An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission»։ Current Opinion in HIV and AIDS 5 (4): 291–7։ July 2010։ PMID 20543603։ doi:10.1097/COH.0b013e32833a88a3 
  51. Butler Lisa M, ed. (March 2011)։ «Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (3): CD001220։ PMID 21412869։ doi:10.1002/14651858.CD001220.pub3 
  52. «Women and HIV: motherhood and more»։ Current Opinion in Infectious Diseases 25 (1): 58–65։ February 2012։ PMID 22156896։ doi:10.1097/QCO.0b013e32834ef514 
  53. McCray Eugene, Mermin Jonathan (September 27, 2017)։ «Dear Colleague: September 27, 2017»։ Division of HIV/AIDS Prevention։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է February 1, 2018 
  54. Kerrigan Deanna (2012)։ The Global HIV Epidemics among Sex Workers։ World Bank Publications։ էջ 1։ ISBN 978-0-8213-9775-6 
  55. Aral Sevgi (2013)։ The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches։ Springer։ էջ 120։ ISBN 978-1-4614-4526-5 
  56. «Overview of HIV»։ Psychosomatic Medicine 70 (5): 523–30։ June 2008։ PMID 18541903։ doi:10.1097/PSY.0b013e31817ae69f 
  57. «Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review»։ Psychology, Health & Medicine 17 (2): 235–54։ 2012։ PMID 22372741։ doi:10.1080/13548506.2011.579984 
  58. 58,0 58,1 «Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis»։ AIDS 20 (6): 805–12։ April 2006։ PMID 16549963։ doi:10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d 
  59. «HIV in the United States: An Overview»։ Center for Disease Control and Prevention։ March 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 1, 2013-ին 
  60. «Will I need a blood transfusion?»։ NHS patient information։ National Health Services։ 2011։ Արխիվացված օրիգինալից October 25, 2012-ին։ Վերցված է August 29, 2012 
  61. Centers for Disease Control Prevention (CDC) (October 2010)։ «HIV transmission through transfusion --- Missouri and Colorado, 2008»։ MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report 59 (41): 1335–9։ PMID 20966896 
  62. UNAIDS 2011 pg. 60–70
  63. «Blood safety ... for too few»։ WHO։ 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից January 17, 2005-ին 
  64. «HIV transmission by organ and tissue transplantation»։ AIDS։ 7 Suppl 2: S35–8։ November 1993։ PMID 8161444։ doi:10.1097/00002030-199311002-00008 
  65. 65,0 65,1 65,2 «Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review»։ Harm Reduction Journal 6: 24։ August 2009։ PMC 2741434։ PMID 19715601։ doi:10.1186/1477-7517-6-24 
  66. 66,0 66,1 «Basic Information about HIV and AIDS»։ Center for Disease Control and Prevention։ April 2012։ Արխիվացված օրիգինալից June 18, 2017-ին 
  67. Crans Wayne J. (June 1, 2010)։ «Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS»։ rci.rutgers.edu։ Rutgers University։ New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 29, 2014-ին։ Վերցված է March 29, 2014 
  68. «Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV»։ HIV.gov (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-12-08 
  69. 69,0 69,1 69,2 69,3 «Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings»։ Expert Review of Anti-Infective Therapy 8 (10): 1163–75։ October 2010։ PMID 20954881։ doi:10.1586/eri.10.94 
  70. 70,0 70,1 «HIV»։ Seminars in Fetal & Neonatal Medicine 12 (3): 174–81։ June 2007։ PMID 17321814։ doi:10.1016/j.siny.2007.01.009 
  71. «Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 10 (10): CD011323։ October 2014։ PMID 25280769։ doi:10.1002/14651858.CD011323 
  72. «Infant feeding in the context of HIV»։ www.who.int։ April 2011։ Արխիվացված օրիգինալից March 9, 2017-ին։ Վերցված է 9 March 2017 
  73. Cunningham F, Leveno KJ, Bloom SL, Spong CY, Dashe JS, Hoffman BL, Casey BM, Sheffield JS (2013)։ «Abortion»։ Williams Obstetrics։ McGraw-Hill։ էջ 5 
  74. «Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS»։ The Journal of General Virology 84 (Pt 7): 1649–61։ July 2003։ PMID 12810858։ doi:10.1099/vir.0.19110-0 
  75. International Committee on Taxonomy of Viruses (2002)։ «61. Retroviridae»։ National Institutes of Health։ Արխիվացված օրիգինալից-ից December 17, 2001-ին։ Վերցված է June 25, 2012 
  76. International Committee on Taxonomy of Viruses (2002)։ «61.0.6. Lentivirus»։ National Institutes of Health։ Արխիվացված օրիգինալից-ից April 18, 2006-ին։ Վերցված է June 25, 2012 
  77. «HIV pathogenesis and long-term survival»։ AIDS 7 (11): 1401–10։ November 1993։ PMID 8280406։ doi:10.1097/00002030-199311000-00001 
  78. «Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses»։ ACS Chemical Biology 1 (4): 217–26։ May 2006։ PMID 17163676։ doi:10.1021/cb600131q 
  79. RNA interference and viruses : current innovations and future trends։ Norfolk: Caister Academic Press։ 2010։ էջ 73։ ISBN 978-1-904455-56-1 
  80. Gerald B. Pier, ed. (2004)։ Immunology, infection, and immunity։ Washington, D.C.: ASM Press։ էջ 550։ ISBN 978-1-55581-246-1