Պեպտիկ խոց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Խոցային հիվանդությունից)
Jump to navigation Jump to search
Պեպտիկ խոց
Benign gastric ulcer 1.jpg
Տեսակհիվանդություն[1]
Ենթադասստամոքսաղիքային հիվանդություն[1]
ՊատճառHelicobacter pylori infectious disease? և Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ
Բուն պատճառC3318[2][3] և C3318[1]
Հիվանդության ախտանշաններepigastric pain?, Այրոց, Coffee Ground Cove? և melena?
Վնասում էSTOM? և Տասներկումատնյա աղիք
Բժշկական մասնագիտությունաղեստամոքսաբանություն
Հիվանդությունների բազա9819
MedlinePlus000206
eMedicine181753
MeSHIDD010437 և D010437
Disease OntologyDOID:750 և DOID:750
NCI ThesaurusC3318[2][3] և C3318[1]
Peptic ulcers Վիքիպահեստում

Պեպտիկ խոց, ստամոքսի, 12-մատյա աղիքի լորձաթաղանթի կամ երբեմն կերակրափողի ստորին հատվածի ներքին թաղանթի դեֆեկտ[4][5]։ Ստամոքսում խոցը կոչվում է ստամոքսի խոց, իսկ 12-մատնյա աղիքի խոցը՝ դուոդենալ[4]։ Դուոդենալ խոցի ամենից բնորոշ ախտանիշներն են գիշերը արթնանալը վերորովայնային շրջանի ցավերից կամ վերորովայնային ցավերի հանգստացումը ուտելու ընթացքում[4]։ Ստամոքսի խոցի դեպքում ցավը կարող է ուժեղանալ ուտելու ընթացքում[6]։ Ցավը հիմնականում նկարագրվում է այրող կամ բութ ձևով[4]։ Այլ ախտանիշներն են գղտոցները, սրտխառնոցը, քաշի կորուստը կամ վատ ախորժակը[4]։ Մեծահասակների մեկ երրորդը չունեն սիմպտոմներ[4]։ Բարդություններն են՝ արյուահոսություններ, թափածակում, ստամոքսից սննդախյուսի անցման դժվարացում[7]։ Արյունահոսություն լինում է մարդկանց 15%-ի մոտ[7]։

Հիմանական պատճառները ներառում են Հելիկոբակտեր պիլորի բակտերիան և ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները(ՈՍՀԲԴ)[4]։ Այլ ոչ հիմնական պատճառներն են ծխելը, սթրեսը, որը կարող է առաջացնել լուրջ հիվանդություն, Բեհչետի հիվանդությունը, Զոլինգեր- Էլիսոնի սինդրոմը, Կրոնի հիվանդությունը և լյարդի ցիռոզը[4][8]։ Տարեցները ավելի զգայուն են ՈՍՀԲԴ-ների խոց առաջացնելու ազդեցություններին[4]։ Դիագնոզը կասկածելի է միայն առկա սիպտոմների հիմնավորմամբ, այն պետք է հաստատվի էնդոսկոպիկ կամ բարիումով ռենտգեն հետազոտության միջոցով[4]։ Հելիկոբատեր պիլորին հայտնաբերվում է արյան մեջ հակամարմինների հայյտնաբերման,ստամոքսի բիոպսիայի, միզանյութի շնչական թեստի, անտիգենային մեթոդի միջոցով[4]։ Կան որոշ հիվանդություններ ինչպիսիք են ստամոքսի քաղցկեղը, ստենոկարդիան, ստամոքսի բորբոքումը, խոլեցիստիտը որոնք ունեն նմանատիպ ախտանիշներ[4]։

Սննդակարգը կարևոր նշանակություն չունի խոցերի ոչ առաջացման, ոչ էլ կանխարգելման հարցում[9]։Բուժումը ներառում է որոշ միջոցառումներ․ դադարեցնել ծխելը, ՈՍՀԲԴ-ների, ալկոհոլի օգտագործումը և նշանակել ստամոքսի թթվայնությունը իջեցնող դեղամիջոցներ[4]։ Ստամոքսի թթվայնությունը իջեցնող դեղերը հիմնականում պրոտոնային պոմպի ինհիբիտորներն են (ՊՊԻ) կամ H2 ընկալիչների բլոկատորներ, որոնք ցուցված են ընդունել 4 շաբաթ[4]։Խոցերը, որոնց առաջացման պատճառը Հելիկոբակտեր պիլորին է բուժումը ներառում է ամոքսացիլին, կլարիթրոմիցին և ՊՊԻ[10]։Անտիբիոտիկակայուն ռեզիստենտականությունը ժամանակի ընթացքում մեծանում է, որը կարող է պատճառ դառնալ բուժման էֆեկտիվության անկման[10]։Արյունահոսող խոցերի բուժման համար ցուցում է էնդոսկոպիան, իսկ բաց վիրահատությունը օգտագործվում է, եթե անհնար է էնդոսկոպիայով արյունահոսության դադարեցումը[7]։

Պեպտիկ խոցը առկա է բնակչության 4%-ի մոտ[11]։ 2015 թվականին նոր խոցեր հայտնաբերվել են շուրջ 87․4 միլիոն մարդկանց մոտ ամբողջ աշխարհում ։ Մարդկանց 10%-ի մոտ կյանքի որևէ պահին զարգանում է պեպտիկ խոց[12]։ 1990 թվականին մահերի թիվը եղել է 327,000, իսկ 2015 թվականին մահերի թիվը բավականին իջել է հասնելով 267,500-ի։Պեպտիկ խոցի պերֆորացիան առաջին անգամ նկարագրվել է 1670 թվականին, երբ այն հայտնաբերվել է Անգլիայի արքայադուստր Հենրիետայի մոտ[7]։ Հելիկոբակտեր պիլորիի խոց առաջացնելու հատկությունը բացահայտել են Բարրի Մարշալը և Ռոբին Վարենը 20-րդ դարի վերջում և այդ հայտագործության համար 2005 թվականին արժանացել են Նոբելյան մրցանակի[13]։

Ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստամոքսի խոց


Դուոդենալ խոց A2 փուլ, 12-մատնյա աղիքի լորձաթաղանթի սուր ախտահարում

Պեպտիկ խոցի ախտանիշները կարող են ներառել թվարկվածներից մեկը կամ մի քանիսը․

  • Ցավեր որովայնի շրջանում, կլասիկ էպիգաստրիալ ցավեր կապված ուտելիքի ստամոքս անցման հետ․ դուոդենալ խոցերի դեպքում ցավը առաջանում է սննունդի ընդունումից 3 ժամ անց,
  • Վքնածության և որովայնի լցվածության զգացում,
  • Գերթքարտադրություն, որը լինում է էզոֆագիալ ռեֆլյուքսի դեպքում, ավելի հաճախ կարող է համակցված լինել գաստրոէզոֆագիալ ռեֆլյուքսի հետ,
  • Սրտխառնոց և փսխում,
  • Ախորժակի կորուստ և քաշի կորուստ,
  • Արյան զանգվածների փսխում, որը կարող է լինել հենց ստամոքսի խոցից կամ կերակրափողից ծանր և շարունակական փսխումների դեպքում,
  • Մելենա( ձյութանման կղանք, որում առկա է օքսիդացված հեմոգլոբին),
  • Հազվադեպ խոցը կարող է առաջացնել պերֆորացիա, որը կարող է պատճառ դառնալ սուր պերիտոնիտի , ուժեղ ցավերի առաջացման․ այն պահաջում է անհապաղ վիրահատական միջամտություն,

Անամնեզում այրոցի, գաստրոէզոֆագիալ ռեֆլյուքս հիվանդության (ԳԷՌՀ) և որոշ դեղամիջոցների օգտագործումը կարող է բարձրացնել պեպտիկ խոցի առաջացման հավանականությունը։ ՈՍՀԲԴ-ները և որոշ գլյուկոկորտիկոիդներ (դեքսամետազոն և պրեդնիզոլոն) արգելակում են ցիկլօքսիգենազային ուղին:

45 տարեկանից բարձր աձանց շրջանում վերը նշված ախտանիշների 2 շաբաթից ավել տևելը բավարար ցուցում է էզոֆագոդուոդենոսկոպիայի անցկացման համար։

Եթե ժամանակացույցի վրա նկարագրենք խոցերի պատճառով առաջացած ցավը, ապա ստամոքսի խոցի ցավը ի հայտ է գալիս սնունդ ընդունելու ժամանակ, որը զուգորդվում է սրտխառնոցով և փսխումով, որի պատճառը ստամոքսահյութի արտադրության շատացումն է, երբ ստամոքս մուտք է գործում սնունդ։ Դուոդենալ խոցերի դեպքում ուժեղանում է քաղցած ժամանակ (հատկապես գիշերը), հանգստանում է սնունդ ընդունելուց[14]:

Ինչպես նաև պեպտիկ խոցը կարող է դասակարգվել ըստ տեղակայման և անձի տարիքի։ Ավելին, տիպիկ խոցերը հակում ունեն սպիանալու և որպես սպիացման արդյունք ցավը կարող է նվազել կամ վերանալ մի քանի օր կամ շաբաթ անց[15] ։ Սովորաբար երեխաների և տարեցների մոտ ախտանիշները չեն նկատվում այլ ի հայտ են գալիս միանգամից բարդությունները։

Այրոցի զգացումը ստամոքսի շրջանում տևում է 30 րոպեից մինչև 3 ժամ։ Այս ցավը կարող են շփոթել քաղցած վիճակի, մարսողության խանգարման հետ։ Ցավի հիմնական պատճառը խոցն է, բայց այն կարող է ագրեսիայի ենթարկվել ստամոքսահյութից, երբ այն շփվում է շուրջխոցային հատվածի հետ։ Խոցածին ցավը կարող է զգացվել պորտից մինչև կրծոսկր ընկած հատվածում, կարող է տևել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի ժամ և կարող է ավելի ուժեղանալ, երբ ստամոքսը դատարկ է ։Նաև ցավը կարող է ուժեղանալ գիշերը և մեղմանալ սնունդ կամ թթվամարիչներ ընդունելուց[16]։ Այնուամենայնիվ պեպտիկ խոց հիվանդության ախտանիշները կարող են լինել տարբեր յուրաքանչյուր հիվանդի մոտ[17]։

Բարդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Աղեստամոքսային այունահոսությունները ամենից ընդհանուր բարդությունն է։ Երբեմն մեծ քանակով արյունահոսությունը կարող է կյանքի համար վտանգ հանդիսանալ[18]։ Այն համարվում է 5-10% մահվան պատճառ [14]։
  • Պերֆորացիա (աղեստամոքսային ուղում առաջացած անցք, որը բնական պայմանննեում պետք է չլիներ) բերում է աղետալի հետևանքների, եթե ժամանակին չբուժվի։ Խոցի պատճառով ստամոքսի կամ աղիքի պատի ամբողջականության խախտումը բերում է ստամոքսի կամ աղիքի պարունակության անցման որովայնի խոռոչ։ Առաջային մակերեսի պերֆորացիայի դեպքում առաջանում է սուր պերիտոնիտ, որը սկզբից քիմիական բնույթի է, այնուհետև վերածվում է բակտերիայինի։Առաջին ախտանիշը հիմնականում հանկարծակի որովայնային ցավն է[14] ։ Հետին մակերեսի պերֆորացիայի դեպքում արյունահոսությունը շարունակվում է մինչև որ ներառվի գաստրոդուեդենալ զարկերակը, որը գտնվում է 12-մատնյա աղիքի սկզբնամասի հետին պատի վրա։ 20% դեպքերում ելքը լինում է մահը[14]։
  • Պենետրացիան պերֆորացիայի տեսակ է, որի դեպքում խոցը անցնում է դեպի այլ օրգաններ ինչպիսիք են լյարդը և ենթաստամոքսային գեղձը[15]։
  • Ստամոքսի պարունակության անցման խանգարումը պիլորիկ խողովակի նեղացումն է ստամոքսի և 12-մատնյա աղիքի խոռոչի սպիացմամբ կամ ուռուցքով, որոնց պատճառը պեպտիկ խոցն է[14] ։
  • Քաղցկեղը ներառված է տարբերակիչ ախտորոշման մեջ, Հելիկոբակտեր պիլորին պատճառագիտական գործոն է, որը 3ից 6 անգամ մեծացնում է պեպտիկ խոցից ստամոքսի քաղցկեղ առաջանալու հավանականությունը[15]։

Պատճառները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հ․ պիլորի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հելիկոբակտեր պիլորին պեպտիկ խոցի առաջացման հիմնական պատճառ հանդիսացողներից մեկն է։ Այն արտազատում է ուրեազա, ապահովելով հիմնային միջավայր, որը կարևոր է իր գոյատևման համար։ Այն էքսպրեսում է արյան խմբի անտիգեն ադհեզին և արտաքին բորբոքային սպիտակուց ադհեզին, որոնք հնարավորություն են տալիս ամրանալ ստամոքսի էպիթելին։ Բակտերիան էքսպրեսում է նաև վիրուլենտության գործոններ ինչպիսիք են CagA և PicB , որոնք առաջացնում են ստամոքսի լորձաթաղանթի բորբոքում։ VacA գենը կոդավորում է ցիտոտոքսին, բայց դրա ազդման մեխանիզմն այդքան էլ պարզ չէ դեռևս։ Որոշ ստամոքսային բորբոքումներ կարող են կապված լիներ հիպերքլորհիդրիայով(ստամոքսահյութի արտադրության մեծացում) կամ հիպոքլորհիդրիայով(ստամոքսահյութի արտադրության նվազում)։Բորբոքային ցիտոկինները արգելակում են պարիետալ բջիջների թթվարտադրությունը։ Հ․ պիլորին արտադրում է նաև այնպիսի նյութեր որոնք արգելակում են H+ և K+ ԱԵՖազան, ակտիվացնելով կալցիտոնին գեն կապված պեպտիդ ընկալիչները և բարձրացնում սոմատոստատինի սեկրեցիան, արգելակելու համար պարիետալ բջիջների թթվարատադրությունը և գաստրինի սեկրեցիան։ Թթվարտադրության այսպիսի նվազումը առաջացնում է ստամոքսի խոց[14]։

Մյուս կողմից մեծացած թթվարտադրությունը պիլորիկ մասում կապված է 12-մատնյա աղիքի խոցերի հետ՝ 10-15% դեպքերում Հ․ պիլորիի պատճառով։ Այս դեպքում սոմատոստատինի արտադրությունը նվազում է, իսկ գաստրինի արտադրությունը մեծացած է էնտերոքրոմաֆինային բջիջների կողմից հիստամինի սեկրեցիայի շնորհիվ․ սա էլ իր հերթին մեծացնում է թթվարտադրությունը։ Թթու միջավայրը խոռոչում առաջացնում է 12-մատնյա աղիքի բջիջների մետապլազիա, առաջացնելով դուոդենալ խոցեր[14]։

Մարդու իմուն համակարգը պատասխանում է բակտերիայի դեմ նաև սահմանում է պեպտիկ խոց հիվանդության ի հայտ գալը։ Մարդու IL1B գենը կոդավորում է ինտերլեյկին 1 բետան, այլ գեներ կոդավորում են ուռուցքի նեկրոտիկ գոնծոնը (ՈւՆԳ) և լիմֆոտոքսին ալֆան որոնք նույպես կարևոր դեր ունեն ստամոքսի բորբոքման մեջ[14]։

ՈՍՀԲԴ-ներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օգտագործելով ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղեր (ՈՍՀԲԴ) և ասպիրին կարող են բարձրացնել պեպտիկ խոց ունենալու ռիսկը համեմատած այն մարդկանց հետ ովքեր չեն օգտագործում։ Արյունահոսելու ռիսկը բարձրանում է եթե ՈՍՀԲԴ-ները համակցվում են ընտրողական սերոտոնինի արգելակիչների, կորտիկոստերոիդների, հակամիներալոկորտիկոիդների և հակամակարդիչների հետ։ Ստամոքսի լորձաթաղանթը պաշտպանում է ինքն իրեն ստամոքսահյութից լորձի շերտով, որի սեկրեցիան պայմանավորված է որոշ պրոստագլանդիններից։ ՈՍՀԲԴ արգելակում են ցիկլօքսիգենազ 1-ի աշխատանք, որը կարևոր է պրոստագլանդինների սինթեզի համար։ Բացի այդ ՈՍՀԲԴ-ները նաև արգելակում են ստամոքսի լորձաթաղանթի պրոլիֆերացիան և վատացնում են լորձաթաղանքթի արյան հոսքը, նվազեցնում են բիկարբոնատների և լորձի սեկրեցիա, որն էլ խախտում է լորձաթաղանթի ամբողջությունը։ Ուրիշ տեսակ ՈՍՀԲԴ-ներից, որոնք կոչվում են ընտրողական ՑՈԳ 2 արգելակիչներ (օրինակ ցելեկոքսիբ), նախընտրաբար արգելակում է ՑՈԳ-2-ը, որը ավելի քիչ կարևոր է ստամոքսի լորձաթաղանթի պաշտպանության համար, հետևաբար պեպտիկ խոց առաջացնելու ավելի քիչ հավանականություն ունի[14]։

Սթրես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սթրեսը առաջացնում է լուրջ առողջական խնդիրներ, որոնցից մեկը համարվում է սթրեսային խոցը[8]։

Դեռևս հավատում են այն փաստին, որ այն ունի որոշակի դեր[19]։ Այն կարող է բարձրացնել այլ պատճառների ազդելու ռիսկը ինչպիսիք են ՈՍՀԲԴ-ների օգտագործումը և Հ․ պիլորին[20]։

Սննդակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիպոթեզ էր ներկայացված մինչև 20րդ դարի վերջ, որ համեմունքների չարաշահումը,կարող է առաջացնել խոց, բայց այնուհետև ապացուցեցին, որ այն շատ փոքր նշանակություն ունի։ Կոֆեինը և սուրճը նույնպես ժամանակին համարվում էին խոցածին, սակայն իրականում ունեն շատ փոքր ազդեցություն[21][22]։ Նույն ձևով ուսումնասիրություններ էին կատարում պարզելու համար ալկոհոլի դերը և ռիսկը կապված Հ․ պիլորի առկայության ժամանակ․ այն յուրահատուկ շատ չի բարձրացնում ռիսկերը։ Երբ կա ալկոհոլի չարաշահում և Հ․ պիլորի, հիմանական խոցածին ազդեցությունը պատկանում է բակտերիային[23][24][nb 1]։

Այլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այլ պատճառներից են ստամոքսի իշեմիան, դեղերը, մետաբոլիկ արգասիքները, ցիտոմեգալովիրուսը, վերորովայնային ռադիոթերապիան, Կրոնի հիվանդությունը և վասկուլիտները[14]։ Գաստրինոման Զոլինգեր-Էլիսոնի սինդրոմը հազվադեպ սեկրետոր ուռուցք է նույպես առաջացնում է տարբեր և դժվար բուժվող խոցեր[25]։

Դեռևս հայտնի չէ արդյոք ծխելը բարձրացնում է պեպտիկ խոցի առաջացման ռիսկը[14]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստամոքսի խոցի Էնդոսկոպիկ նկարբիոպսիա ապացուցելու համար, որ ստամոքսի քաղցկեղ է

Ախտորոշումը հիմնականում կատարվում է նկարագրված ախտանիշների հիման վրա։ Ստամոքսի ցավը առաջին նշանն է պեպտիկ խոցի դեպքում։ Որոշ դեպքերում, բժիշկները կարող են բուժել խոցը առանց ախտորոշելու հատուկ թեստերով և հետևել արդյոք ախտանիշները վերացել են, որը ցույց կտա որ իրենց առաջնային ախտորոշումը ճիշտ էր։

Ավելի սպեցիֆիկ եթե նկարագրենք, ապա պեպտիկ խոցը քայքայում է մկանային շերտը, հասնելով ենթալորձային շերտին[26]։

Ախտորոշման հաստատումը կատարվում է որոշ հատուկ թեստերի օգնությամբ՝ էնդոսկոպիա և բարիումով ռենտգեն հետազոտություն։ Թեստերը պարտադիր են երբ սիմպտոմները չեն վերանում բուժումից մի քանի ամիս անց, կամ ում տարիքը 45-ից բարձր է կամ ով ունի այլ ախտանիշներ, օրինակ՝ քաշի կորուստ, քանի որ ստամոքսի քաղցկեղը կարող է առաջացնել նմանատիպ ախտանիշներ։ Նաև երբ որոշ խոցեր կայուն են բուժմանը, եթե մարդը ունի մի քանի խոցեր կամ խոցերը ոչ սովորական տեղերում են, բժիշկը կարող է կասկածել մի իրավիճակ որի հիմքում ընկած է ստամոքսի գերթթվաարտադրությունը

[15]։

Էզոֆագոգաստրոդուոդենալ էնդոսկոպիան էնդոսկոպիայի տարատեսակ է, ավելի հայտնի որպես գաստրոսկոպիա, կատարվում է այն մարդկանց շրջանում ում մոտ կասկածվում է պեպտիկ խոց։ Այն համարվում է ոսկե ստանդարտը պեպտիկ խոցի ախտորոշման համար[14] ։ Տեսողական տարբերակմամբ կարող ենք հասկանալ խոցի տեղակայումը և ծանրության աստիճանը։ Եթե խոցը չի երևում էնդոսկոպիայով, ապա կարելի է զուգակցել ալտերնատիվ ախտորոշման մեթոդների հետ։

Պատճառներից մեկը որ արյան թեստերը հուսալի չեն սուր պեպտիկ խոցերի ախտորոշման համար այն է, որ չեն կարող տարբերակել նախկին թե ներկայիս վարակումն է։ Արյան թեստի բացասական պատասխան կարող է լինել, եթե խմել են դեղեր, օրինակ՝ հակաբիոտիկներ կամ ՊՊԻ[27]։

Հելիկոբակտեր պիլորիի հայտնաբերման մեթոդներն են

  • Շնչական թեստ (ոչ ինավազիվ),
  • ԷԳՍ-ի միջոցով բիոպսիա, դժվար է կատարել, թանկ է, որոշ լաբարատորիաներ չունեն Հ․ պիլորիի կուլտուրաների մշակման հնարավորություն,
  • Ուրեազայի ակտիվության որոշում բիոպտատում ուրեազայի արագ թեստով [14],
  • Հակամարմինների մակարդակի չափում (ԷԳՍ չի պահանջվում), դեռևս վիճելի է արդյոք միայն դրական շճաբանական թեստը առանց ԷԳՍ-ի բավարար է արմատային թերապիա նշանակելու համար,
  • Անտիգենային թեստ,
  • Անամնեստիկ տվյալներ և ԷԳՍ-ով բիոպսիա:

Շնչական թեստի ժամանակ օգտագործում են ածխածին Հ․ պիլորին հայտնաբերելու համար[28]։ Հետազոտությունը կատարելու համար հիվանդը խմում է առանց համի հեղուկ, որը պարունակում է ածխածին, որն էլ պետք է բակտերիան փոխակերպի։ 1 ժամ անց հետազոտվողին խնդրում ենք շնչել նախօրոք կնքված տարրայում։ Եթե հայտնաբերվում է ռադիոկտիվ ածխածնի երկօքսիդ, ապա հետազոտվողը վարակված է։

Կա հավանականություն որ խոցերը կարող են մալիգնիզացվել հատկապես մեծ,կազեոզ, ստամոքսի մարմնում գտնվող խոցերը։

Եթե պեպտիկ խոցը ենթարկվում է պերֆորացիայի, օդ կարող է անցնել աղեստամոքսային տրակտից պերիտոնեալ խոռոչ (որտեղ նորմայում օդ չկա)․ Այն առաջացնում է ազատ գազ որովայնի ազատ խոռոչում։ Եթե մարդը կանգնի ուղիղ և կատարեն կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն, գազը կանցնի ստոծանու տակ։Այսպիսով գազը որովայնի խոռոչում, որը ցույց է տվել ուղիղ կանգնած վիճակում կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտությունը ախտորոշվում է որպես պերֆորացված պեպտիկ խոցային հիվանդություն։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


1. Կերակրափող
2. Ստամոքս
3.Խոցեր
4.12-մատնյա աղիք
5.Լորձաթաղանք
6.Ենթալորձաթաղանք
7.Մկան

Ըստ տեղակայման[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 12-մատնյա աղիքում(դուոդենալ խոց)
  • Կերակրափող(կերակրափողային խոց)
  • Ստամոքս (ստամոքսի խոց)
  • Մեկելի դիվերտիկուլ

Ջոնսոնի մոդիֆիկացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Տիպ I: Խոցը ստամոքսի մարմնի երկայնքով, չի զուգորդվում թթվի հիպերսեկրեցիայով,
  • Տիպ II:Խոցը մարմի հատվածում կոմբինացված դուոդենալ խոցերի հետ, զուգորդված թթվի գերարտադրությամբ,
  • Տիպ III: Պիլորիկ խողովակում, զուգորդված թթվի գերարտադրությամբ,
  • Տիպ IV: Մոտակա գաստրոէզոֆագիալ խոց,
  • Տիպ V: Ամբողջ ստամոքսում, կապված է ՈՍՀԲԴ-ների օգտագործումով (օրինակ իբուպրոֆեն),

Մակրոսկոպիկ նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարորակ ստամոքսի խոց

Ստամոքսի խոցը հիմնականում տեղակայված է ստամոքսի փոքր կորության մասում։ Խոցը կլորից մինչև օվալաձև պարիետալ դեֆեկտ է (անցք), 2ից 4 սմ շրջանագծով հարթ հիմքով ուղղահայց սահմաններով։ Այս սահմանները բարձրացած և անկանոն չեն պեպտիկ խոցի սուր ձևի դեպքում, իսկ խրոնիկի դեպքում, կանոնավոր են բայց բարձրացած չեն և, կա բորբոքման շրջան։ Ստամոքսի քաղցկեղի խոցային տեսակի դեպքում սահմանները անկանոն են։ Շրջապատող լորձը կարող է լինել ծալքերի ձևով, որպես պարիետալ սպիացման հետևանք։

Միկրոսկոպիկ նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միկրոգրաֆիկ պատկեր ցույց է տալիս էրոզիվ ստամոքսի խոց

Ստամոքսի խոցը լորձաթաղանթի պերֆորացիա է, որը ներթափանցում է մկանային շերտ, սեփական թիթեղ, և առաջանում է թթու-պեպսին ագրեսիայի հետևանքով։ Եթե խոցի եզրագիծը ուղղահայաց է, ապաներկայացնում է խրոնիկ գաստրիտ։ Ակտիվ փուլի ժամանակ խոցի հիմքում լինում են 4 զոնաներ․ ֆիբրինոիդ նեկրոզ, բորբոքային էքսուդատ, գրանուլացիոն հյուսվածք և ֆիբրոզ հյուսվածք։ Խոցի ֆիբրոզ հիմքը կարող է պարունակել բարակ պատերով կամ թրոմբներով անոթներ[29]։

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիճակներ որոնք կարող են լինել նման՝

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պեպտիկ խոցերի կանխարգելումը` այն մարդկանց դեպքում, ովքեր ընդունում են ՈՍՀԲԴ-ներ (ցածր սիրտանոթային ռիսկով) կարող է լինել ՊՊԻ, H2-ի անտագոնիստների կամ միսոպրոլոլի ավելացումը բուժմանը[14]։ ՑՈԳ 2 պաշարող ՈՍՀԲԴ-ները ունեն խոցերի առաջացման ավելի ցածր ռիսկ, երբ համեմատում ենք ոչ սելեկտիվ ՈՍՀԲԴ-ների հետ[14]։ ՊՊԻ-ն ամենահայտնի միջոցն է պեպտիկ խոցը կանխարգելելու համար[14]։Այնուամենայնիվ չկա ոչ մի ապացույց որ H2 անտագոնիստները կարող են կանխել ստամոքսի արյունահոսությունը ՈՍՀԲԴ-ները ընդունելու ընթացքում[14]։ Չնայած միսոպրոլոլը արդյունավետ է պեպտիկ խոցի կանխարգելման համար, իր կողմնակի ազդեցությունները ինչպիսիք են՝ նպաստելը վիժմանը և աղեստամոքսային դիսթրես առաջացնելը սահմանափակում են այդ դեղի կիրառումը[14]։ Այն մարդկանց համար, ովքեր ունեն սիրտ- անոթային հիվանդության առաջացման բարձր ռիսկ նախընտրելի տարբերակ է համարվում նապրոքսենը ՊՊի-ի հետ[14]։ Ցածր դոզայով ասպիրին, ցելեկոքսիբը և ՊՊի-ին նույնպես կարող են օգտագործվել[14]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պեպտիկ խոցի բուժումը․դեղերի ֆարմակալոգիան

Էռադիացիոն թերապիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե Հ․ պիլորին հաստատվում է հետազոտությամբ, առաջին գծի բուժում է հանդիսանում 3 դեղամիջոցից բաղկացած թերապիան՝ պանտոպրազոլ և կլարիթրոմիցին որը կարող է զուգորդվել ամոքսացիլինի կամ մետրոնիդազոլի հետ։ Այս բուժման ձևը տրվում է 7-ից 14 օր։ Այնուամենայնիվ Հ․ պիլորիի արմատախիլ հեռացման արդյունավետությունը իջել է 90%-ից 70-ի։ Էռադիացիայի էֆեկտիվությունը կարող է բարձրացվել կրկնապատկելով պանտոպրազոլի դեղաչափը կամ ավելացնել բուժման ընթացքը մինչև 14 օր։ 4 մասից բաղկացած թերապիան (պանտոպրազոլ + կլարիթրոմիցին + ամոքսացիլին + մետրոնիդազոլ) նույպես կարող է օգտագործվել, այս մեթոդի էֆեկտիվությունը հասնում է մինչև 90%։ Եթե կլարիտրոմիցինի ռեզիստենտականությունը 15-ից ավել է, ապա պետք է հրաժարվել դրա օգտագործումից։ Փոխարենը կարող է օգտագործվել բիսմութ պարունակող 4 մասից բաղկացած թերապիան (պանտոպրազոլ + բիսմութի ցիտրատ + տետրացիկլին + մետրանիդազոլ) 14 օր: Բիսմութ թերապիան կարող է էռադիացիան հասցնել 90% և կարող է օգտագործվել որպես 2-րդ գծի թերապիա, երբ առաջին գծի թերապիան ձախողվում է[14]։

Հ․ պիլորիի էռադիացիայից հետո, կա կրկնվող խոցի արյունահոսությանը ցածր ռիսկ, երբ ՈՍՀԲԴ-ները վերսկսում են օգտագործել[14]։

Արյունահոսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն մարդկանց մոտ ում պեպտիկ խոցերը արյունահոսում են կատարվում է ինֆուզիոն թերապիա բյուրեղային հեղուկներով օրգանիզմում արյան ծավալը ապահովելու համար։ Հեմոգլոբինը պետք է լինի 70 գ/լ-ից ոչ պակաս։ Գալսգո- Բլատչֆորդի սանդղակը օգտակար է հասկանալու համար հիվանդը պետք է բուժում ստանա հիվանդանոցային թե արտահիվանդանոցային պայմաններում։ Ներերակային ՊՊԻ ավելի արագ ազդեցություն է թողնում քան օրալ ընդունածները։ Ստամոքսի չեզոք pH պահանջվում է պահպանել խոչընդոտելու համար թրոմբի լուծումը։ Տրանեքսամաթթուն և հակաֆիբրիլյար գործոնները օգտակար չեն պեպտիկ խոցի բուժման համար[14]։

Վաղ էնդոսկոպիկ թերապիան կարող է օգնել կանգնեցնել արյունահոսությունը օգտագործելով կատետր, էնդոկլիպ կամ էպինեֆրինի ներարկում։ Բուժումը ցուցված է այն դեպքերում, երբ արյունահոսում է ստամոքսում, տեսանելի են անոթները կամ կա թրոմբ։ Պրոկինետիկ գործոնները ինչպիսիք են էրիթրոմիցինը և մետրոնիդազոլը կարող են տրվել մինչև էնդոսկոպիան լավացնելու համար էնդոսկոպիկ տեսարանը։ ՊՊԻ-ի և ցածր, և բարձր դեղաչափը հավասար արդյունավետություն ունեն էնդոսկոպիայից հետո արյունահոսությունը նվազեցնելու համար։ Մեծ դեղաչափով ներերակային ՊՊԻ-ի շարունակական մաքսիմալ քանակը 192 մգ է՝ 72 ժամում 8մ/ժ։ Ներերակային ՊՊԻ-ն կարելի է փոխարինել օրալ պրեպարատներով, եթե այլևս չկա պեպտիկ խոցից նորից արյունահոսելու ռիսկ[14]։

Այն դեպքերում երբ զարգանում է հիպովոլեմիկ շոկ և խոցի չափսերը 2 սմից մեծ են, մեծ հավանականություն կա որ էնդոսկսոպիկ թերապիան կձախողվի։ Այս դեպքերի համար նախընտրելի է վիրահատությունը և անգիոգրաֆիկ էմբոլիացիան։ Անգիոգրաֆիկ էմբոլիզացիայից հետո նորից արյունահոսելու հավանականությունը մեծ է բայց ունի հավասար մահվան տոկոս ինչ վիրահատությունը[14]։

Հակամակարդիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասպիրինի օգտագործողները, ում ցուցված է պեպտիկ խոցի արյունահոսության էնդոսկսոպիկ բուժման ձևը , նորից արյունահոոսելու ռիսկը 2 անգամ բարձր է բայց 10 անգամ նվազած է մահվան ռիսկը 8 շաբաթում ասպիրինի օգտագործումը վերսկսեկու դեպքում։ Այն մարդիկ ովքեր օգտագործում են 2 տեսակի հակաթրոմբոցիտար միջոցներ, չեն կարող միանգամից երկուսն է դադարեցնել, քանի որ թրոմբեր առաջանալու ռիսկը մեծանում է։ Այն դեպքերում, երբ ստանում են վարֆարին տրվում են թարմ սառեցված պլազմա, վիտամին K, պրոթրոմբին կոմպլեքսի կոնցենտրանտներ կամ ռեկոմբինանտ VIIa գործոն պաշարելու համար վարֆարինի էֆեկտները։ Պետք է խուսափել Վիտամին K-ի բարձր դոզաներից նվազեցնելու համար ռեվարֆարինազացիայի ժամանակը, եթե ստամոքսի արյունահոսությունը դադարել է։ Պրոթրոմբին կոմպլեքս կոնցենտրանտները նախընտրելի է ծանր արյունահոսության դեպքում։ Ռեկոմբինանտ VIIa գործոնը օգտագործվում է կյանքին վտանգ սպառնացող արյունահոսությունների ժամանակ, որովհետև ունի թրոմբոէմբոլ առաջացնելու մեծ ռիսկ։ Օրալ հակամակարդիչները նախընտրելի է վարֆարինի փոխարեն, քանի որ դրանք ավելի արդյունավետ են թրոմբոէմբոլի առաջացման կանխման դեպքում։ Հեմոդիալիզ նշանակվում է դաբիգատրանով առաջացած արյունահոսության դեպքում։ Հակամակարդիչները պետք է վերականգնվեն որքան հնարավոր է շուտ սիրտ-անոթային բարձր ռիսկ ունեցող մարդկանց դեպքում[14]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պեպտիկ խոցի պատճառով մահերը, միլիոն մարդու հաշվով 2012 թվականին
     0-7     8-11     12-16     17-19     20-25     26-32     33-40     41-53     54-72     73-132
Պեպտիկ խոցով պայմանավորված անաշխատունակության գործակիցը 100,000 բնակչի հաշվով 2004 թվականին[30]
     no data      less than 20      20–40      40–60      60–80      80–100      100–120      120–140      140–160      160–180      180–200      200–220      more than 220

Կյանքի ընթացքում պեպտիկ խոցի զարգացման ռիսկը 5-10% է [12][14]։դեպքերի թիվը 0,1-0,3% տարվա մեջ[14]։ Արդյունք է հանդիսանում մահվան թվերի իջեցումը 327,000-ից 301,000 1990-ից 2013 թվականների ընթացքում[31]։

Արևմտյան երկրներում Հ․ պիլորիով վարակվածությունը համապատասխանում է տարիքին (20% - 20 տարեկանում, 30% - 30 տարեկանում, 80% - 80 տարեկանում): Տարածվածությունը մեծ է 3րդ կարգի երկրներում, այն հասնում է 70% բնակչության շրջանում, իսկ զարգացած երկրներում մաքսիմում լինում է 40%։ Ամբողջ աշխարհում Հ․ պիլորիով վարակվածությունը նվազում է, հատկապես զարգացած երկրներում։ Փոխանցումը տեղի է ունենում սննդով, վարակված ջրով և մարդու թքով (համբուրվելու միջոցով, կամ սնունդը կիսելով)[32]։

Պեպտիկ խոց հիվանդությունը ուներ հսկայական դեր հիվանդացության և մահացության մեջ մինչև 20-րդ դարի վերջին տասնամյակները։ Այնուհետև սկսեց նվազել, որը կապված էր հիմնականում նոր արդյունավետ դեղերի, թթվամարիչների արտադրության զարգացման և ՈՍՀԲԴ-ների ճիշտ օգտագործման հետ[14]։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1958 թվականին Ջոհն Լիկուդիսը ընդհանուր պրակտիկ բժիշկ էր Հունաստանում, ով բուժում էր մարդկանց մոտ պեպտիկ խոցը հակաբիոտիկներով, ավելի շուտ քան հաստատվել էր հիվանդության բակտերիային ծագումը[33]։

Հելիկոբակտեր պիլորին նկարագրվել է 1982 թվականին երկու ավստրալիացի գիտնականներ՝ Ռոբին Վարենի և Բարրի Մարշալի կողմից որպես խոցի առաջացման պատճառ[34]։Իրենց օրիգինալ թղթի վրա Վարենը և Մարշալը նշել են որ ստամոքսի քաղցկեղի պատճառը բակտերիաների գաղութացումն է, ոչ թե սթրեսը կամ սուր համերով ուտելիքը ինչպես ընդունված էր համարել առաջ [35]։

Հ․ պիլորիի տեսությունը գրեթե չընդունվեց, այդ պատճառով Մարշալը կատարեց ինքնափորձարկում խմելով պետրի թասում գտնվող բակտերիային կուլտուրան, որը ստացվել էր խոց ունեցող մարդուց և 5 օր հետո գրանցեց գաստրիտ։ Նրա ախտանիշները անհետացան 2 շաբաթից․ նա խմել էր հակաբիոտիկներ որոնք սպանել էին բակտերիային։ Փորձարկումը հրապարակվեց 1984 թվականին Ավտրալիական բժշկական ամսագրում ( Australian Medical Journal) և և համարվում է ամենաշատ մեջբերված հոդվածը ամսագրից։

1997 թվականին Հիվանդությունների հսկման և կանխարգելման կենտրոնները, այլ կառավարական կառույցներ, ակադեմիական ինստիտուտներ և արդյունաբերությունը մեկնակրկեցին ազգային ուսուցողական արշավ տեղեկացնելու համար Հ․ պիլորիի և խոցի կապի մասին։ Այս արշավը ամրապնդեց այն միտքը, որ բուժելի հիվանդություն է և առողջությունը մեծամասամբ վերականգնվում է, ինչպես նաև կարելի է գումար խնայել տարածելով ինֆորմացիան Հ․ պիլորիի մասին[36]։

2005 թվականին Ստոլկհոլմի Կարոլինսկ Ինստիտուտում ֆիզիոլոգիա կամ բժշկություն բնագավառում տրվել է նոբելյան մրցանակ բժիշկ Մարշալին և բժիշկ Վարենին Հելիկոբակտեր պիլորիի հայտանբերման և դրա դերը գաստրիտի, պեպտիկ խոցի առաջացման ապացուցման համար։ Պրոֆեսոր Մարշալը շարունակում է հետազոտությունները կապված Հ․ պիլորիի հետ Արևմտյան Ավստրալիայի համալսարանում։

Ոմանք հավատում են որ ծառի խեժը ակտիվորեն հեռացնում է Հ․ պիլորին[37]։ Այնուամենայնիվ տարբեր հետազոտական աշխատանքեր դեռևս ցույց չեն տվել ծառի խեժի այդպիսի արդյունավետ էֆեկտ[38][39]։

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Սոնենբերգը իր հետազոտության մեջ ամփոփել է, որ այլ պոտենցիալ գործոնների մեջ, որոնք համարվում են արդյունավետ խոցի բուժման համար, չափավոր ալկոհոլի օգտագործումը նույնպես կարող է ներառվել այդ գոծոնների մեջ։ (p. 1066)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,0 2,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 «Peptic ulcer disease»։ Primary Care 38 (3): 383–94, vii։ September 2011։ PMID 21872087։ doi:10.1016/j.pop.2011.05.001 
  5. «Definition and Facts for Peptic Ulcer Disease»։ National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2015-ին։ Վերցված է 28 February 2015 
  6. Rao S. Devaji (2014)։ Clinical Manual of Surgery (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 526։ ISBN 9788131238714 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 «Complications of peptic ulcer disease»։ Digestive Diseases 29 (5): 491–3։ 2011։ PMID 22095016։ doi:10.1159/000331517 
  8. 8,0 8,1 «Stress-related mucosal disease in the critically ill patient: risk factors and strategies to prevent stress-related bleeding in the intensive care unit»։ Critical Care Medicine 30 (6 Suppl): S362–4։ June 2002։ PMID 12072662։ doi:10.1097/00003246-200206001-00005 
  9. «Eating, Diet, and Nutrition for Peptic Ulcer Disease»։ National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases։ Արխիվացված օրիգինալից 20 March 2015-ին։ Վերցված է 28 February 2015 
  10. 10,0 10,1 «The prevalence and incidence of Helicobacter pylori-associated peptic ulcer disease and upper gastrointestinal bleeding throughout the world»։ Gastrointestinal Endoscopy Clinics of North America 21 (4): 613–35։ October 2011։ PMID 21944414։ doi:10.1016/j.giec.2011.07.011 
  11. «Peptic ulcer disease»։ Primary Care 38 (3): 383–94, vii։ September 2011։ PMID 21872087։ doi:10.1016/j.pop.2011.05.001 
  12. 12,0 12,1 «Emerging and reemerging diseases: a historical perspective»։ Immunological Reviews 225 (1): 9–26։ October 2008։ PMID 18837773։ doi:10.1111/j.1600-065X.2008.00677.x 
  13. «The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2005»։ nobelprize.org։ Nobel Media AB։ Արխիվացված օրիգինալից 12 May 2015-ին։ Վերցված է 3 June 2015 
  14. 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 14,11 14,12 14,13 14,14 14,15 14,16 14,17 14,18 14,19 14,20 14,21 14,22 14,23 14,24 14,25 14,26 14,27 14,28 «Peptic ulcer disease»։ Lancet 390 (10094): 613–624։ August 2017։ PMID 28242110։ doi:10.1016/S0140-6736(16)32404-7 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 «Peptic Ulcer»։ Home Health Handbook for Patients & Caregivers։ Merck Manuals։ October 2006։ Արխիվացված օրիգինալից 28 December 2011-ին 
  16. «Peptic ulcer»։ Արխիվացված օրիգինալից 14 February 2012-ին։ Վերցված է 18 June 2010 
  17. «Ulcer Disease Facts and Myths»։ Արխիվացված օրիգինալից 5 June 2010-ին։ Վերցված է 18 June 2010 
  18. «Peptic ulcer bleeding in the elderly: relative roles of Helicobacter pylori and non-steroidal anti-inflammatory drugs»։ Gut 41 (4): 459–62։ October 1997։ PMC 1891536։ PMID 9391242։ doi:10.1136/gut.41.4.459 
  19. «Stress controversies: post-traumatic stress disorder, hippocampal volume, gastroduodenal ulceration*»։ Journal of Neuroendocrinology 23 (2): 107–17։ February 2011։ PMID 20973838։ doi:10.1111/j.1365-2826.2010.02089.x 
  20. «The ulcer sleuths: The search for the cause of peptic ulcers»։ Journal of Gastroenterology and Hepatology։ 26 Suppl 1: 35–41։ January 2011։ PMID 21199512։ doi:10.1111/j.1440-1746.2010.06537.x 
  21. «How diet and lifestyle affect duodenal ulcers. Review of the evidence»։ Canadian Family Physician Medecin De Famille Canadien 50: 727–32։ May 2004։ PMC 2214597։ PMID 15171675 
  22. Rubin R, Strayer DS, Rubin E։ Rubin's pathology : clinicopathologic foundations of medicine (Sixth ed.)։ Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 623։ ISBN 978-1-60547-968-2 
  23. «H pylori infection and other risk factors associated with peptic ulcers in Turkish patients: a retrospective study»։ World Journal of Gastroenterology 13 (23): 3245–8։ June 2007։ PMID 17589905։ doi:10.3748/wjg.v13.i23.3245 
  24. «Predictors of duodenal ulcer healing and relapse»։ Gastroenterology 81 (6): 1061–7։ December 1981։ PMID 7026344 
  25. «Gastrinoma Zollinger-Ellison-Syndrome»։ Endotext։ November 28, 2013։ PMID 25905301 
  26. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 13 January 2016-ին։ Վերցված է 2016-01-17 
  27. «Peptic ulcer»։ Արխիվացված օրիգինալից 9 February 2010-ին։ Վերցված է 18 June 2010 
  28. «Tests and diagnosis»։ Արխիվացված օրիգինալից 9 February 2010-ին։ Վերցված է 18 June 2010 
  29. «ATLAS OF PATHOLOGY»։ Արխիվացված օրիգինալից 9 February 2009-ին։ Վերցված է 26 August 2007 
  30. «WHO Disease and injury country estimates»։ World Health Organization։ 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 11 November 2009-ին։ Վերցված է 11 November 2009 
  31. «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013»։ Lancet 385 (9963): 117–71։ January 2015։ PMC 4340604։ PMID 25530442։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 
  32. «Helicobacter pylori: epidemiology and routes of transmission»։ Epidemiologic Reviews 22 (2): 283–97։ 2000։ PMID 11218379։ doi:10.1093/oxfordjournals.epirev.a018040։ Արխիվացված օրիգինալից 17 June 2011-ին 
  33. Rigas B, Papavasassiliou ED (22 May 2002)։ «Ch. 7 John Lykoudis. The general practitioner in Greece who in 1958 discovered the etiology of, and a treatment for, peptic ulcer disease.»։ in Marshall BJ։ Helicobacter pioneers: firsthand accounts from the scientists who discovered helicobacters, 1892–1982։ John Wiley & Sons։ էջեր 74–88։ ISBN 978-0-86793-035-1։ Արխիվացված օրիգինալից 21 May 2016-ին 
  34. «Unidentified curved bacilli on gastric epithelium in active chronic gastritis»։ Lancet 1 (8336): 1273–5։ June 1983։ PMID 6134060։ doi:10.1016/S0140-6736(83)92719-8 
  35. «Unidentified curved bacilli in the stomach of patients with gastritis and peptic ulceration»։ Lancet 1 (8390): 1311–5։ June 1984։ PMID 6145023։ doi:10.1016/S0140-6736(84)91816-6 
  36. «Ulcer, Diagnosis and Treatment - CDC Bacterial, Mycotic Diseases»։ Cdc.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 3 December 2013-ին։ Վերցված է 27 February 2014 
  37. «Mastic gum kills Helicobacter pylori»։ The New England Journal of Medicine 339 (26): 1946։ December 1998։ PMID 9874617։ doi:10.1056/NEJM199812243392618։ Արխիվացված օրիգինալից 15 September 2008-ին  See also their corrections in the next volume Archived 5 October 2008 at the Wayback Machine..
  38. «Monotherapy with mastic does not eradicate Helicobacter pylori infection from mice»։ The Journal of Antimicrobial Chemotherapy 51 (2): 367–71։ February 2003։ PMID 12562704։ doi:10.1093/jac/dkg057 
  39. «Mastic gum has no effect on Helicobacter pylori load in vivo»։ The Journal of Antimicrobial Chemotherapy 52 (3): 522–3։ September 2003։ PMID 12888582։ doi:10.1093/jac/dkg366 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]