Կրոնի հիվանդություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կրոնի հիվանդություն
Patterns of Crohn's Disease.svg
Ախտահարման օջախների երեք ամենատարածված տեղակայումները Կրոնի հիվանդության դեպքում
Տեսակ հիվանդություն[1] և անբուժելի/հազվագյուտ հիվանդություն[2][2]
Ենթադաս inflammatory bowel disease[1]
Բուն պատճառ C35211[1] և C37262[1]
Հիվանդության ախտանշաններ abdominal pain[3], տենդ[3], հոգնածություն[3], անորեքսիա[3], rectal tenesmus[3], Լուծ[3], մարմնի քաշի կորուստ[3], փորկապություն[3], Խուղակ[3], Հոդացավ[3], Աֆթաներ[3], Խոց[3] և Լնդաբորբ[3]
Բուժաքննություն Բիոպսիա և medical imaging
Բժշկական մասնագիտություն աղեստամոքսաբանություն
OMIM 266600
Հիվանդությունների բազա 3178
MedlinePlus 000249
eMedicine 172940, 928288 և 367666
MeSHID D003424
Disease Ontology DOID:8778
NCI Thesaurus C35211[1] և C37262[1]
Անվանվել է Burrill Bernard Crohn
Crohn's disease Վիքիպահեստում

Կրոնի հիվանդություն (անգլ.՝ Crohn's disease, կոչվում է նաև գրանուլեմատոզ էնտերիտ (աղեբորբ), տրանսմուրալ էնտերիտ, տեղային (ռեգիոնար) էնտերիտ, ծանր քրոնիկ գրանուլեմատոզ բորբոքում), աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդություն, որը կարող է ախտահարել աղեստամոքսային տրակտի ցանկացած հատված՝ բերանի խոոռոչից մինչև հետանցք[4]։ Ախտանիշները ներառում են որովայնի ցավ, փորլուծություն (որը կարող է լինել արյունային, եթե բորբոքումը ծանր է ընթանում), տենդ և քաշի կորուստ[5][4]։ Արտաաղիքային բարդությունները ներառում են սակավարյունություն, մաշկի ցան, հոդաբորբ, աչքի բորբոքում և թուլություն[5]։ Մաշկի ցանը կարող է պայմանավորված լինել այնպիսի վարակային գործընթացով ինչպիսիք են գանգրենոզ պիոդերմիան կամ հանգուցավոր էրիթեման[5]։ Աղիքային անանցանելիությունը կարող է լինել քրոնիկ բորբոքման բարդություն և հանդիսանալ ռիսկի գործոն աղիների քաղցկեղի համար[5]։ Չնայած Կրոնի հիվանդության էթիոլոգիան հայտնի չէ, սակայն համարվում է, որ գենետիկորեն նախատրամադրված անձանց մոտ այն պայմանավորված է շրջակա միջավայրի, իմուն և մանրէային գործոնների ազդեցությամբ [6][7][8]։ Որպես արդյունք առաջանում է քրոնիկ բորբոքային գործընթաց, երբ օրգանիզմի իմուն համակարգը՝ հավանաբար ուղղվելով մանրէային հակածնի դեմ, գրոհում է աղեստամոքսային տրակտը[7][9]։

Չնայած Կրոնի հիվանդությունը իմուն միջնորդված հիվանդություն է, սակայն չի հանդիսանում աուտոիմուն հիվանդություն, քանի որ իմուն համակարգը չի դրդվում անմիջապես օրգանիզմի կողմից[10]։ Հստակ պատճառը հայտնի չէ, սակայն հնարավոր է պատճառը լինի իմունային անբավարարությունը[9][11][12]։ Ռիսկի գործոնների կեսից ավելին կապված է ավելի քանի 70 գեների հետ[5][13]։ Ծխողները երկու անգամ ավելի հակված են ունենալու Կրոնի հիվանդություն չծխողների համեմատ[14]։ Հաճախ հիվանդությունը սկսում է գաստրոէնտերիտից հետո[5]։ Ախտորոշումը հիմնված է բիոպսիայի, աղիքի պատի վիճակի, բժշկական պատկերի և հիվանդության նկարագրության վրա[5]։ Նմանատիպ ախտանիշներով այլ վիճակների շարքին են պատկանում գրգռված աղու համախտանիշը և Բեխչետի հիվանդությունը[5]։

Դեռևս չկան դեղորայքային կամ վիրահատական միջոցներ, որոնք կարող են բուժել Կրոնի հիվանդությունը[5]։ Բուժական միջոցառումները ուղղված են ախտանիշների բարելավմանը, ախտադադարի պահպանմանն ու սրացման կանխարգելմանը[5]։ Նոր ախտորոշված անհատների մոտ սրացումը կանխարգելելու համարկորտիկոստերոիդները կարող են օգտագործվել կարճատև կուրսով զուգորդելով այն մետոտրեքսատի կամ թիոպուրինի հետ [5]։ Կրոնի հիվանդությամբ անհատներին խորհուրդ է տրվում դադարեցնել ծխելը[5]։ Այս հիվանդությունն ունեցող յուրաքանչյուր հինգերորդ անհատ ամեն տարի ընդունվում է հիվանդանոց և տասը տարվա կտրվածքով նրանցից կեսին անհրաժեշտ է լինում վիրահատական միջամտություն [5]։ Չնայած վիրահատական միջամտությունները պետք է կատարել հնարավորինս հազվադեպ, սակայն թարախակույտի, աղիքային անանցանելիության և քաղցկեղի դեպքում դրանք անհրաժեշտություն են[5]։ Հիվանդության սկզբից ութ տարի անց խորհուրդ է տրվում մի քանի տարի պարբերությամբ կատարել կոլոնոսկոպիա աղիների քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման համար[5]։

Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում Կրոնի հիվանդությունը ախտահարում է մոտ 3.2 հոգու 1000 մարդու հաշվարկով[15]։Ասիայում և Աֆրիկայում այն ավելի քիչ է տարածված[16][17]։ Պատմականորեն այս հիվադությունն ավելի տարածված էր զարգացած երկրներում[18], սակայն հիվանդության տեմպերը աճում են հատկապես զարգացող երկրներում սկսած 1970-ականներից[17][18]։ 2015 թվականին աղիների բորբոքային հիվանդություններից մահացել է 47,400 մարդ[19], ընդ որում Կրոնի հիվանդությամբ տառապողների կյանքի սպասվող միջին տևողությունը որոշակիորեն նվազել է[5]։ Հիվանդությունը կարող է ի հայտ գալ ցանկացած տարիքում, սակայն ավելի հակված է սկսել կյանքի երկրորդ և երրորդ տասնամյակում[5][4]։ Հիվանդությունը հավասարապես է ախտահարում տղամարդկանց և կանանց[4]։ Հիվանդությունը անվանվել է գաստրոէնտերոլոգ Բյուրիլ Բերնարդ Կրոնի պատվին, ով 1932 թվականին Նյու-Յորքի Մաունթ Սայնա հոսպիտալում իր երկու կոլեգաների հետ համատեղ նկարագրեց բարակ աղու և զստաղու վերջնահատվածի բորբոքմամբ մի շարք հիվանդների[20]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղեստամոքսային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշաններ և ախտանիշներ
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Դեֆեկացիա Հաճախ շիլայանման,[21]
երբեմն ստեատորեա
Հաճախ լորձանման
և արյան առկայությամբ[21]
Տենեզմներ ավելի հազվադեպ[21] ավելի հաճախ[21]
Տենդ Հաճախ [21] Ծանր դեպքերում[21]
Խուղակ Հաճախ[22] հազվադեպ
քաշի կորուստ հաճախ հազվադեպ

Բազմաթիվ հիվանդներ ունենում են ախտանիշներ հիվանդության ախտորոշումից տարիներ առաջ[23]։ Սովորաբար սկիզբը 15-30 տարեկանում է, սակայն կարող է լինել ցանկացած տարիքում[24]։ Հիվանդության սկզբնական ախտանիշները ավելի մեղմ են արտահայտված քան խոցային կոլիտի դեպքում, որը պայմանավորված է նրա կտրտված տեղակայմամբ և հյուսվածքների ախտահարման խորությամբ ։ Կրոնի հիվանդություն ունեցողների մոտ ի հայտ են գալիս հիվանդության ախտադադարի և սրացման քրոնիկ կրկնվող շրջաններ[25]։

Աֆտոզ խոցերի առկայություն բերանի խոռոչում Կրոնի հիվանդության դեպքում։

Սովորաբար որովայնի աջ ստորին հատվածում տեղակայված ցավը լինում է հիվանդության առաջին նշանը[26]։ Այն սովորաբար զուգակցվում է արյունային կամ ոչ արյունային փորլուծության հետ, հատկապես այն անձանց մոտ ովքեր վիրահատվել են այս հիվանդության կապակցությամբ։ Փորլուծության բնույթը պայմանավորված է ախտահարված օջախի տեղակայումից՝ հաստ կամ բարակ աղի։ Զստաղիքի (բարակ աղիքի վերջնահատված) բորբոքմանը բնորոշ է մեծ ծավալի ջրային կղանքի առաջացում։ Հաստ աղու բորբոքմանը ավելի բնորոշ է փոքր քանակության հաճախակի կղազատում։

Կղանքային զանգվածները կարող են լինել ջրայինից մինչև պինդ կոնսիստենցիայի։ Ծանր դեպքերում կարող են լինել օրական 20-ից ավելի անգամ կղազատման ակտեր այդ թվում նաև գիշերային ժամերին[5][27][28][29]։ Կղանքում արյան առկայությունն ավելի բնորոշ է խոցային կոլիտին, սակայն կարող է դիտվել նաև Կրոնի հիվանդության հաստաղիքային ձևի դեպքում։[5] Այս պարագայում եթե կա արյուն կղանքում, ապա այն կարող է լինել ալ կարմիրից մինչև մուգ կարմիր։ Ծանր դեպքերում կարող է դիտվել առատ արյունահոսություն։ [27] Լրացուցիչ անհանգստության պատճառ կարող են դառնալ մետեորիզմն ու վքնածությունը[27]։ Որովայնային ցավն ավելի արտահայտված է աղիքային ստենոզի հատվածներում։ Մշտական փսխումն ու սրտխառնոցը խոսում են բարակ աղիքի խցանման կամ ստամոքսի, պիլորուսի, դուոդենումի հետ կապված խնդրի մասին[27]։ Կրոնի հիվանդությունը երբեմն կարող է զուգակցվել առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի հետ, որը լեղուղիների բորբոքային հիվանդություն է, չնայած խոցային կոլիտին այն ավելի բնորոշ է[30]։

Հարհետանցքային դիսկոմֆորտը կարող է արտահայտված լինել Կրոնի հիվանդության դեպքում։ Քորի ու ցավի առկայությունը հետանցքի շրջանում կարող է վկայել բորբոքման, խուղակի, թարախակույտի[5] կամ էլ հետանցքի ճաքի առկայության մասին։ Հարհետանցքային մաշկային բարորակ գոյացությունների առկայությունը ևս բնորոշ է Կրոնի հիվանդությանը և կարող է վկայել կոլոռեկտալ պոլիպների մասին[31]։ Կրոնի հիվանդության հարհետանցքային արտահայտությունները կարող են ուղեկցվել նաև անկղապահությամբ։ Բերանի խոռոչում կարող են դիտվել կրկնվող խոցեր (աֆտոզ բերանաբորբ)։ Կերակափողն ու ստամոքսն ավելի հազվադեպ են ախտահարվում և ուղեկցվում են դժվարացած կլման ակտով՝ դիսֆագիայով, փսխումով, որովայնի վերին հատվածների ցավով[32]։

Համակարգային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդությունը լինելով քրոնիկ բորբոքային հիվանդություն առաջացնում է բազմաթիվ համակարգային ախտանիշներ[5]։ Երեխաների շրջանում տարածված է աճի կանգը։ Բազմաթիվ երեխաների մոտ առաջին անգամ ախտորոշվում է Կրոնի հիվանդությունը հիմնվելով աճի կանգի վրա։[33] Քանի որ այս հիվանդությունը հաճախ արտահայտվում է սեռական հասունացման ընթացքում հետևաբար երեխաների ավելի քանի 30%-ի մոտ կարող է դիտվել աճի հապաղում[34]։ Տենդը ևս կարող է լինել համակարգային ախտանիշ, չնայած 38.5 °C-ից բարձր ջերմաստիճան հազվադեպ է հանդիպում, բացառությամբ թարախակույտի առկայության դեպքում[5]։ Ավելի մեծ տարիքային խմբում, Կրոնի հիվանդությունն արտահայտվում է քաշի անկումով, որը սովորաբար պայմանավորված է սննդից հրաժարվելով, ախորժակի բացակայությամբ, քանի որ աղիքային ախտանիշների առկայության դեպքում սննդի ընդունման հետ կապված հիվանդների ինքնազգացողությունը վատթարանում է [33]։ Հիվանդների քաշի անկումը կարող է նաև լինել բարակ աղիքի լայնածավալ ախտահարման պատճառով առաջացած ածխաջրերի և ճարպերի մալաբսորբցիայով (ներծծման խանգարում)[35]։

Արտաաղիքային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոտքի գանգրենոզ պիոդերմիա Կրոնի հիվանդության դեպքում

Բացի տեղային և համակարգային ախտանիշներից Կրոնի հիվանդությունը կարող է ախտահարել նաև այլ օրգան-համակարգեր[36]։ Դրանցից աչքի առաջային մասի բորբոքման՝ ուվեիտի դեպքում առաջանում է մշուշոտ տեսողություն, աչքի ցավ, հատկապես լույսի ազդեցության դեպքում (ֆոտոֆոբիա)[37]։ Բորբոքումը կարող է ընդգրկել նաև աչքի սպիտակ հատվածը (սկլերա, սպիտապատյան), որը կոչվում է էպիսկլերիտ[37]։ Ինչպես էպիսկլերիտը, այնպես էլ ուվեիտը բուժման բացակայության դեպքում բերում են կուրության։

Զստաղու ախտահարման դեպքում լեղաթթուների հետներծծումը բարակ աղիքից տուժում է և լեղին արտազատվում է կղանքի հետ, արդյունքում խոլեստերոլ/լեղի հարաբերությունը լեղապարկում աճում է բարձրացնելով լեղաքարերի առաջացման ռիսկը[37]։

Կրոնի հիվանդությունը ասոցացված է ռևմատոլոգիական հիվանդություններից շճաբացասական սպոնդիլոարթրոպաթիայի հետ[37] ։ Հիվանդությունների այս խումբը բնորոշվում է մեկ կամ մեկից ավելի հոդերի բորբոքմամբ(հոդաբորբ), էնթեզիտով՝ մկանի ոսկրին ամրացման հատվածի բորբոքմամբ[37]։ Կրոնի հիվանդության դեպքում հոդաբորբը բաժանվում է երկու տեսակի։ Առաջինի դեպքում ախտահարվում են խոշոր հոդերը՝ ծնկան (առավել հաճախ), կոնքազդրային, ուսային, արմնկային[37]։ Երկրորդ դեպքում ախտահարվում են ձեռքի և ոտնաթաթի սիմետրիկ տեղակայված հինգ և ավել մանր հոդեր[37]։ Եթե հոդաբորոբի դեպքում ախտահարվի ամբողջ ողնաշարը կառաջանա անկիլոզացնող (անշարժացնող) սպոնդիլիտ, իսկ սրբոսկրազստային հոդի ախտահարման դեպքում՝ սակրոիլեիտ[37]։ Հոդաբորբի ախտանիշները ներառում են ցավոտ, այտուցված, տաք, սահմանափակված շարժունակությամբ և ֆունկցիայով հոդեր[38]։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է ընդգրկել նաև մաշկը, արյան և էնդոկրին համակարգերը։ Մաշկային առավել տարածված ախտահարումներից է հանգուցավոր էրիթեման, այն ենթամաշկային բջջանքի բորբոքային գործընթաց է, դրսևորվում է խտրոցային պանիկուլիտով (ենթամաշկային ճարպաբջջանքի բորբոքում) և արտահայտվում է սրունքների վրա մաշկից բարձր, ցավոտ կարմիր հանգույցիկների առկայությամբ [37][39][39]։ Մեկ այլ մաշկային ախտահարում է գանգրենոզ պիոդերմիան, որն իրենից ներկայացնում է ցավոտ խոցոտվող հանգույցիկ է։ Կրոնի հիվանդությունը բարձրացնում է թրոմբների առաջացման ռիսկը[37], ստորին վերջույթի ցավոտ այտուցվածությունը կարող է լինել խորանիստ երակների թրոմբոզի նշան, իսկ դժվարացած շնչառությունը թոքային էմբոլիզմի նշան։ Կրոնի հիվանդության հաճախակի արտահայտություններից է նաև աուտոիմուն հեմոլիտիկ անեմիան, որի դեպքում իմուն համակարգը գրոհում է էրիթրոցիտների վրա։ Այն արտահայտվում է հոգնածության զգացումով, գունատությամբ և սակավարյունությանը բնորոշ այլ նշաններով։ Կրոնի հիվանդության դեպքում կարող են նաև լինել թմբկափայտի մատներ՝ մատների ծայրերի դեֆորմացիա։ Կրոնի հիվանդությունը հանդիսանում է ռիսկի գործոն օստեոպորոզի՝ ոսկրերի փխրունության զարգացման համար, որը բարձրացնում է ոսկրերի կոտրվածքների զարգացման հավանականությունը[37][40]։

Կրոնի հիվանդության դեպքում կարող է զարգանալ վիտամին B12 պակասորդային, ֆոլաթթու պակասորդային, երկաթ պակասորդային սակավարյունություններ կամ քրոնիկ հիվանդության սակավարյունություն[41][42]։ Ամենահաճախը հանդիպում է երկաթ պակասորդային սակավարյունությունը[41], որի պատճառներն են քրոնիկ արյան կորուստը, սննդի նվազ ընդունումը, կայուն բորբոքումը (բարձրացնում է հեփսիդինի մակարդակը) և տասներկու մատնյա աղում երկաթի ներծծման ընկճումը[42]։ Քանի որ Կրոնի հիվանդությունը առավելապես ախտահարում է զստաղիքի վերջնահատվածը, որտեղ կատարվում է վիտամին B12/ կաստլի ներքին գործոն կոմպլեքսի ներծծումը, ապա կարող ենք տեսնել B12 պակասորդային սակավարյունություն[42]։ Սա ավելի շատ հանդիպում է զստաղիքի մասնահատումից (ռեզեկցիա) հետո[41]։ Աղիճ աղիքի և տասներկու մատնյա աղիքի ընդգրկման պարագայում խանգարվում են մի շարք այլ սննդանյութերի ներծծումը, այդ թվում ֆոլաթթվի։ Ստամոքսի ախտահարման դեպքում ընկճվում է Կաստլի ներքին գործոնի սինթեզը։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է առաջացնել նյարդաբանական բարդություններ (ըստ տեղեկությունների 15%-ից ավելի)[43]։ Առավել հաճախ դիտվում է էպիլեպտիկ նոպա, կաթված, միոպաթիա, ծայրամասային նեյրոպաթիա, գլխացավ, և դեպրեսիա[43]։

Կրոնով հիվանդները ունենում են նաև բարակ աղիքի մանրէներեի հավելյալ աճի համախտանիշ, որն ունի նմանատիպ ախտանիշներ[44]։

Բերանի խոռոչում գրանուլեմատոզ շրթնաբորբը և այլ տեսակների դիմածնոտային գրանուլեմատոզները, թարախային բերանաբորբը, կրկնվող աֆտոզ բերանաբորբը, աշխարհագրական լեզուն և միգրացվող բերանաբորբը ավելի շատ տարածված են Կրոնի հիվանդություն ունեցողների մոտ քան ընդհանուր պոպուլյացիայում[45]։

Պատճառագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիսկի Գործոններ
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Ծխել Բարձր ռիսկ ծխողների համար Ցածր ռիսկ ծխողների համար[46]
Տարիք Uկիզբը սովորաբար
15-ից 30 տարեկանում[47]
հիվանդացության գագաթնակետը
15-ից 25 տարեկանում

Չնայած հստակ պատճառն անհայտ է, բայց համարվում է որ այն պայմանավորված է շրջակա միջավայրի գործոններով և գենետիկ նախատրամադրվածությամբ[48]։ Կրոնի հիվանդությունը առաջիններից է, որի համար գենետիկ ռիսկի գործոնների և իմուն համակարգի կապը մանրամասնորեն ուսումնասիրվել է[49]։ Յուրաքանչյուր ռիսկային մուտացիա ունի իր ներդրումը Կրոնի զարգացման հարցում (մոտավորապես 1:200)։ Գենետիկ տվյալները և իմուն համակարգի վիճակը ցույց են տալիս բնածին իմուն համակարգի անբավարարությունը[50]։ Այս տեսանկյունից քրոնիկ բորոբոքումը առաջանում է երբ ադապտիվ իմուն համակարգը փորձում է կոմպենսացնել բնածին իմուն համակարգի թերգործունեությունը[51]։

Գենետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

NOD2 գենի մոդելը սխեմատիկ դիագրամում։ Երկու N-ծայրային CARD դոմենները (կարմիր) կապված են կենտրոնական NBD դոմենի հետ(կանաչ) պարուրաձև կապող հատվածով (կապույտ)։ C-ծայրային մասում LRR դոմենն է գտնվում (երկնագույն)։ Բացի այդ որոշ մուտացիաներ, որոնք ասոցացված են կոնկրետ հիվանդությունների հետ նշված են կարմիր գույնով[52]։

Կրոնի հիվանդությունն ունի գենետիկ բաղադրիչ[53]։ Այս պատճառով հիվանդների հարազատ քույրերի և եղբայրների մոտ 30 անգամ ավելի հաճախ է դեիտվում այս հիվանդությունը քան ընդհանուր պոպուլացիայում։

Առաջին հայտնաբերված մուտացիան, որը կապված է Կրոնի հիվանդության հետ NOD2 գենի հաշվառման շրջանակի շեղման տիպի մուտացիան է (նաև հայտնի է որպես CARD15 գեն)[54], որից հետո հայտնաբերվեցին կետային մուտացիաները[55]։ Ավելի քանի 30 գեներ ասոցացված են Կրոնի հիվանդության հետ , որոնցից մեծ մասի գործառույթը հայտնի է։ Օրինակ XBP1 գենի մուտացիան, որը ներառված է էնդոպլազմային ցանցի չֆոլդավորված սպիտակուցային պատասխանի ուղու մեջ[56][57]։ NOD2/CARD15 գենի տարբերակների դեպքում ընդգրկվում է բարակ աղին[58]։ Կրոնի հիվանդության հետ կապված այլ լավ ուսումնասիրված գեներից են ATG16L1[59], IL23R[60], IRGM[61], SLC11A1[62]։ Միկոբակտերիալ հիվանդությունների ու աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդությունների համար պատասխանատու լոկուսների միջև կա նշանակալի կապ[63]: Գենոմի հետ կապված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Կրոնի հիվանդությունը գենետիկորեն կապված է ցելիակայի հետ[64]։

LRRK2 գենի մի տարբերակի հետ կապված լինելու դեպքում բարձրացնում է Կրոնի առաջացման ռիսկը 70%-ով, մինչդեռ մեկ այլ տարբերակ նվազեցնում է այն 25%-ով։ Այս գենը ապահովում է բջջի նյութափոխանակության վատ արգասիքների հավաքագրման ու ոչնչացման համար պատասխանատու սպիտակուցի սինթեզը, ինչպես նաև ասոցացված է Պարկինսոնի հիվանդության հետ[65]։

Իմունային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կար հիպոթեզ, որ Կրոնի հիվանդությունը առաջնային T բջջային աուտոոիմուն հիվանդություն է, չնայած ներկայիս վարկածի համաձայն այն առաջանում է բնածին իմունիտետի անբավարարության պատճառով[66]։ Ավելի ուշ նկարագրվեցին մակրոֆագերի կողմից ցիտոկինների արտադրման խանգարումները, որոնք նպաստում են բնածին իմուն անբավարարությանը և հանգեցնում աղիներում մանրէ-ասոցացված բորբոքային պատասխանին, որտեղ բակտերիային ծանրաբեռնվածությունը բարձր է[7][50]։ Մեկ այլ թեորիա վկայում է, որ բորբոքումը պայմանավորված է գերակտիվ Th1 և Th17 ցիտոկինային պատասխանով[67][68]։

2007 թվականին հայտնաբերվեց, որ Կրոնի հիվանդության հետ կապված ATG16L1 գենը կարող է խթանել աուտոֆագիան և խանգարել օրգանիզմի ունակությունը գրոհելու ինվազիվ բակտերիայի վրա[59]։ Մեկ այլ հետազոտության համաձայն մարդու իմուն համակարգը զարգանում է օրգանիզմում մակաբույծների առկայության դեպքում, իսկ ներկայիս հիգիենիկ բարձր ստանդարտների պատճառով թուլացրել է իմուն համակարգը։ Հետազոտվողներին նորից վարակել են անվնաս մակաբույծներով և ստացել են դրական արդյունք[69]։

Մանրէներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կա վարկած, որ կոմենսալ միկրոօրգանիզմների աճի կարգավորումը աղեստամոքսային համակարգում խանգարվում է ինչպես իմուն կարգավորման խանգարման պատճառով այնպես էլ դրա արդյունքում[70][71]:

Բազմաթիվ հետազոտություններ որպես պատճառային գործոն առաջարկում են միկոբակտերիում ավիումի ենթատեսակ պարատուբերկուլոզիսը (Mycobacterium avium subspecies paratuberculosis, MAP), որը առաջացնում է նմանատիպ հիվանդություն՝ Ջոնսի հիվանդություն խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ[72][73]։

NOD2 գենը Կրոնի հիվանդությանը նախատրամադրող գեներից է։ Այն ասոցացված է մակրոֆագերի՝ MAP ֆագոցիտելու նվազած ակտիվության հետ։ Այս նույն գենը աղեստամոքսային համակարգում կարող է ընկճել բնածին և ձեռքբերովի իմունային համակարգերը և ընկճել MAP բակտերիայի հարուցած ինֆեկցիային դիմակայելու ունակությունը[74]։ MAP-ին ֆագոցիտող մակրոֆագերը արտազատում են TNF-α-ի մեծ քանակություն[75][76]։

Այլ հետազոտություններ կապված են էնտերոադհեզիվ Е.coli-ի կոնկրետ շտամերի հետ[77]։ Ադհեզիվ-ինվազիվ աղիքային ցուպիկը (Adherent-invasive Escherichia coli, AIEC), ավելի հաճախ է հանդիպում Կրոնի հիվանդության դեպքում[78][79][77] և ունի կենսաթաղանթ սինթեզելու ուժեղ հատկություն ի համեմատ ոչ-AIEC շտամերի, որոնք կորելացվում են նեյտրոֆիլների բարձր ադհեզիայի ու ինվազիայի [80][81] և աուտոֆագիան (բջջի ինքնամարսում) աուտոլիզոսոմալ փուլում ճնշելու ունակության հետ, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս բակտերիային գոյատևել բջջի ներսում և հարուցել բորբոքային գործընթաց[82]։ Բորբոքումը խթանում է AIEC-ի բազմացմանը և զստաղու դիսբիոզին անկախ գենոտիպից[83]։ AIEC-ի շտամերը ռեպլիկացվում են առավելապես մակրոֆագերի ներսում խթանելով մեծ քանակության TNF-α-ի արտադրություն[84]։

Մկների վրա կատարված հետազատությունները ցույց են տալիս, որ Կրոնի հիվանդության, խոցային կոլիտի և գրգռված աղու համախտանիշի հիմքում ընկած է միևնույն պատճառը։ Հետազոտության տվյալներով բոլոր երեք խմբերի պացիենտների հաստ աղու բիոպսիոն նմուշներն արտադրում էին մեծ քանակությամբ սերինային պրոտեազ[85]։ Սերինային պրոտեազի փորձարարական ներարկումը մկների մոտ առաջացրեց տարածուն ցավեր կապված գրգռված աղու համախտանիշի և կոլիտի (հաստ աղու բորբոքում) զարգացման հետ, որը դիտվում է բոլոր երեք հիվանդությունների ժամանակ[86]։ Այս հիվանդությունների տեղային և ժամանակային տարբերությունները կապված են նախակենդանի Բլաստոցիստի հետ[87]։

"Սառը շղթայի" վարկածի համաձայն փսիխոֆիլ բակտերիաները (փսիխոֆիլ են այն բակտերիաներն են, որոնք աճում և բազմանում են ցածր ջերմաստիճանում) ինչպիսիք են Յերսինիան և Լիստերիան նպաստում են հիվանդության առաջացմանը։ Ստատիստիկ կորելացիա է հայտնաբերվել ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում սառնարանային տեխնիկայի օգտագործման և հիվանդության աճի միջև[88][89][90]։

Միկոբակտերիայի, այլ պաթոգեն բակտերիաների, Կրոնի հիվանդության և գենետիկ մարկերների միջև կա ակնհայտ կապ[91][92]։ Բազմաթիվ մարդկանց մոտ գենետիկ գործոնները նախատրամադրում են MAP-ով հարուցված վարակի առաջացմանը։ Այս բակտերիան սինթեզում է մանին, որը պաշտպանում է ֆագոցիտոզից և՛ իրեն, և՛ այլ բակտերիաներին, արդյունքում առաջնում են շատ երկրորդային վարակներ[93]։

Դեռևս հստակ պարզ չէ յուրահատուկ բակտերիաների և Կրոնի հիվանդության միջև կապը[94][95]։

Կա նախնական ասոցիացիաներ Կանդիդայով կոլոնիզացիայի և Կրոնի հիվանդության միջև[96]։

Շրջակա միջավայրի գործոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդության տեմպերի աճը ինդրուստրացվող աշխարհում ցույց է տալիս շրջակա միջավայրի դերը հիվանդության զարգացման գործում։ Կրոնի հիվանդությունը կապված է կենդանական ու կաթի սպիտակուցների բարձր օգտագործման և օմեգա-6 / օմեգա 3 պոլիչհագեցած ճարպաթթուների հարաբերության բարձրացման հետ[97]։Բանջարեղենի օգտագործումը սննդում կապված է հիվանդության զարգացման ավելի ցածր ռիսկի հետ։ Ձկնեղենի օգտագործման և հիվանդության միջև կապ չկա[97]։ Ծխելը բարձրացնում է հիվանդության սրացման հավանականությունը[14]։ ԱՄՆ-ում 1960-ականներին հորմանալ հակաբեղմնավորիչների ներմուծումը բերեց հիվանդություն դրամատիկ աճի և առաջ քաշվեց այն վարկածը, որ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչները ազդում են մարսողական համակարգի վրա այնպես ինչպես ծխելը[98]։ Իզոտրետինոնինը ասոցացված է Կրոնի հիվանդության հետ[99][100][101]։ Չնայած համարվում է, որ սթրեսը խորացնում է հիվանդության ընթացքը, սակայն այն հաստատող փաստեր չկան[102]։ Ուսումնասիրվել են նաև սննդային միկրոմասնիկները, ինչպիսիք օրինակ կան ատամի մածուկում, քանի որ դրանք ազդում են իմուն համակարգի վրա, սակայն հետազոտությունը բավարար քանակի պացիենտների մոտ չի կատարվել[103][104]։

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախտաֆիզիոլոգիա
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Ցիտոկինային
պատասխան
ասոցացված է
Th17-ի հետ[105]
աղոտ կերպով
ասոցացված է Th2-ի հետ

Կոլոնոսկոպիայի ընթացքում ստացված բիոպսիոն նմուշները անհրաժեշտ են հիվանդության հաստատման նպատակով։ Որոշ բնորոշ նշաններ վկայում են Կրոնի հիվանդության մասին և ցույց են տալիս բորբոքման տրանսմուրալ՝ աղիքի պատի ամբողջ հաստությունն ընդգրկող տիպը[5]։ Խոցոտումը հատկապես լավ է երևում հիվանդության ակտիվ փուլի ընթացքում, ընդ որում խոցոտված և առողջ հյուսվածքի միջև կտրուկ անցումը բնորոշ է հիվանդությանը և հայտնի է որպես ցատկող,թռիչքաձև, ընդհատվող ախտահարում։ Հաստ աղիքի ախտահարված հյուսվածքը մանրադիտակով դիտելիս երևում է լորձաթաղանթի բորբոքում, նեյտրոֆիլների կուտակում էպիթելի մեջ ։ Սա սովորաբար լինում է ավշային կուտակումներն ընդգրկող հատվածներում։ Նեյտրոֆիլները, մոնոնուկլեար բջիջները կարող են ինֆիլտրացնել կրիպտաները առաջացնելով կրիպտիտ կամ աբսցես՝ կրիպտաբսցես։

Գրանուլոմաները՝ մակրոֆագերի ածանցյալների ագրեգատները, որ հայտնի են որպես հսկա բջիջներ, հայտնաբերվում են 50% դեպքերում և շատ բնորոշ են Կրոնի հիվանդությանը։ Կրոնի հիվանդության դեպքում գրանուլոմաներին բնորոշ չի կազեոզ նեկրոզը (պանրանման տեսքով ախտահարում, որը բնորոշ է տուբերկուլոզին)։ Բիոպսիոն նմուշները կարող են ցույց տալ լորձաթաղանթի քրոնիկ վնասում, որն արտահայտվում է կրիպտաների հարթեցմամբ, ոչ բնորոշ ճյուղավորումներով և հյուսվածքի տիպի փոփոխմամբ (մետապլազիա)։ Նմանատիպ մետապլազիայի տեսակ է Պանետի բջիջների (տեղակայված են բարակ աղիքում և աղիքային բակտերիալ ֆլորայի կարգավորիչ են) մետապլազիան աղեստամոքսային համակարգի այլ հատվածներում[106][107]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդության ախտորոշումը երբեմն բավականին բարդ է[23] և բազմաթիվ հետազոտություններ են անհրաժեշտ լինում ախտորոշման հաստատման համար[27]։ Նույնիսկ հետազոտությունների ամբողջ փաթեթի կատարման դեպքում հնարավոր է հստակ ախտորոշումը դնելն անհնար լինի։ Կոլոնոսկոպիան մոտ 70% դեպքերում արդյունավետ է, մնացած հետազոտությունները պակաս արդյունավետ են։ Բարակ աղիքի ախտահարումն ավելի դժվար է հայտնաբերելը, քանի որ դասական կոլոնոսկոպիայի համար հասանելի է հաստ աղին ու բարակ աղիքի ծայրային հատվածները։ Այս դեպքում պատիճային էնդոսոկոպիան օգնում է ախտորոշման հարցում։ [108] Հսկա բազմակորիզ բջիջները Կրոնի հիվանդության դեպքում հաճախ հանդիպող նշան են, իսկ գունափոփոխ որքինի դեպքում ավելի քիչ է դիտվում։[109]

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Distribution of gastrointestinal Crohn's disease.

Կրոնի հիվանդությունը աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդությունների տեսակ է և որպես կանոն ախտահարում է աղեստամոքսային համակարգը և դասակարգվում է ախտահարված հատվածների հիման վրա։ Տարբերում են իլեիտ, կոլիտ, իլեոկոլիտ, գաստրոդուոդենալ տարբերակ, յեյունոիլեիտ։ 50% դեպքերում դիտվում է իլեոկոլիտ, երբ ընդգրկվում են հաստ աղին և զստաղին (բարակ աղիքի ծայրային հատվածը, որը միացնում է բարակ և հաստ աղիները) միաժամանակ։ 30% դեպքերում դիտվում է իլեիտ՝ ախտահարվում է միայն զստաղին։ 20% դեպքերում լինում է կոլիտ, որն ախտահարում է հաստ աղին և դժվար է այն տարբերակել խոցային կոլիտից։

Ստամոքս-կերակրափողային տարբերակի դեպքում բորոբոքային գործընթացը տեղակայվում է ստամոքսում և բարակ աղու սկզբնական հատվածում՝ 12-մատնյա աղում: Յեյունոիլեիտի դեպքում առաջանում են բորբոքային բծեր բարակ աղիքի միջնահատվածում՝ աղիճ աղիքում[110]։ Հիվանդությունը կարող է ընդգրկել աղեստամոքսային համակարգի ցանկացած հատված՝ բերանից մինչև հետանցք։ Այնուամենայնիվ ախտահարված օջախները կարող են լինել այս դասակարգումից դուրս, տեղակայվելով այլ հատվածներում[5]։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է նաև դասակարգվել ըստ հիվանդության առաջընթացի։ Այս դասակարգումը հաստատվել է Վիենական հիվանդությունների դասկարգման խորհդրում[111]։ Կրոնի հիվանդության արտահայտման երեք տեսակներ կան՝ նեղացնող, թափանցող(պենետրացվող) և բորբոքային։ Նեղացնող տարբերակի դեպքում առաջանում է աղիների նեղացում, որը կարող է հանգեցնել կղանքային զանգվածների հաստության փոփոխության, աղիների խցանման։ Պենետրացվող տարբերակի դեպքում առաջանում են խուղակներ աղիների և այլ կառուցվածքների միջև, օրինակ՝ մաշկի։ Բորբոքային տարբերակի դեպքում (չպենետրացվող, չնեղացնող) առաջանում է բորոբոքում առանց նեղացման և խուղակների[111][112]:

Էնդոսկոպիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոլոնոսկոպիան հանդիսանում է Կրոնի հիվանդության ախտորոշման լավագույն մեթոդ, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուղղակիորեն տեսանելի դարձնել հաստ աղին և զստաղիքի վերջնահատվածը ու ստանալ հիվանդության ընդգրկումը փաստող նմուշ։ Որոշ դեպքերում հիվանդությունը կարող է շրջանցել զստաղիքի վերջնահատվածը, բայց այն փոփոխական է տարբեր մարդկանց մոտ։ Էնդոսկոպիկ միջամտության ընթացքում գաստրոէնտերոլոգը կարող է կատարել բիոպսիա, վերցնել աղիքային հյուսվածքի փոքր նմուշներ և ուղարկել լաբարատոր ախտորոշման հիվանդության ախտորոշումը հաստատելու համար։ Քանի որ Կրոնի հիվանդության 30% դեպքերում ընդգրկվում է միայն զստաղին[5] հետևաբար զստաղիքի վերջնահատվածի կաթետերիզացիան անհրաժեշտ է հիվանդության հաստատման համար։ Էնդոսկոպիայի ժամանակ Կրոնի հիվանդությանը բնորոշ նշան է հաստ աղիքում կամ զստաղիքում բծավոր գծերի առկայությունը առանց ուղիղ աղիքի ընդգրկման[113]։ Պատիճային էնդոսկոպիայի օգտագործման արդյունավետությունը այս պարագայում դեռևս հստակ չէ[114]։ 40% դեպքերում կոլոնոսկոպիայի ժամանակ հայտնաբերվում է «սալաքարային ճանապարհի» պատկեր պայմանավորված առողջ և խոցոտված հատվածների կողք կողքի գտնվելով։

Ռադիոլոգիական հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարակ աղիքի ռենտգեն-կոնտրաստային հետազոտությունը կարող է լինել օգտակար եթե հիվանդությունն ընդգրկում է միայն բարակ աղին։ Քանի որ կոլոնոսկոպիան և գաստրոսկոպիան թույլ են տալիս ուղղակիորեն տեսանելի դարձնել զստաղու վերջնահատվածը և տասներկու մատնյա աղու սկզբնական հատվածը, դրանք չեն կարող օգտակար լինել բարակ աղու հետազոտման համար։ Ռենտգեն-կոնտրաստային հետազոտության դեպքում բարիումի սուլֆատի սուսպենզիան խմելուց հետո որոշ ժամանակ անց կատարվում է ռենտգենոգրաֆիա բարակ աղիքի բորոբոքման և նեղացումների հայտնաբերման նպատակով[115]։ Բարիումային հոգնաների դեպքում բարիումը ներմուծվում է ուղիղ աղի հետագա ռադիոլոգիական հետազոտությունների համար, սակայն ներկայումս կոլոնոսկոպիայի առկայության հետ կապված ավելի հազվադեպ են կատարում։ Այն օգտագործվում է, երբ հաստ աղիքի նեղացման աստիճանը թույլ չի տալիս մուտք ապահովել կոլոնոսկոպի համար, կամ առկա են հաստ աղիքային խուղակներ (այս դեպքում օգտագործվում է յոդային կոնտրաստ)[116]։

ՀՇ և ՄՌՏ-ն օգտակար են բարակ աղիքի հետազոտման համար եթե ըստ ուղեցույցի կատարվում է էնտերոկլիզ (բարիումով կոնտրաստային հետազոտության տեսակ)[117]: Այս հետազոտությունները նաև կատարվում են ներորովայնային բարդությունների՝ թարախակույտերի, բարակ աղիքի խցանումների, խուղակների կասկածի դեպքում[118]։ ՄՌՏ-ն ավելի թանկարժեք և ոչ միշտ հասանելի տարբերակ է[119], սակայն նրա որոշ տեսակներ ավելի զգայուն են խոցոտումների ու բորբոքման հանդեպ քանի ՀՇ-ն[120][121]։

Արյան հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արյան ընդհանուր անալիզով կարող ենք տեսնել սակավարյունություն, որը սովորաբար պայմանավորված է երկաթի պակասորդ առաջացնող արյան քրոնիկ կորստով կամ զստաղու ախտահարման պատճառով վիտամին B12-ի ներծծման ընկճումով։ Հազվադեպ կարող է դիտվել աուտոիմուն հեմոլիզ[122]։ Երկաթ պակասորդային սակավարյունության ախտորոշմանն օգնում է ֆերիտինի քանակի որոշումը։ Բորբոքման աստիճանի որոշման համար ստուգվում են էրիթրոցիտների նստեցման արագության (ԷՆԱ) և C-ռեակտիվ սպիտակուցի մակարդակները։ Սա կարևոր է, քանի որ ֆերիտինի մակարդակը կարող է բարձրանալ նաև բորբոքման դեպքում[123]։ Շիճուկային երկաթի, ընդհանուր երկաթ կապելու տարողության և տրանսֆերինի հագեցվածության որոշումը կարող է ավելի կարևոր լինել բորբոքման որոշման համար։ Նորմոցիտեմիկ սակավարյունությունը քրոնիկ հիվանդության սակավարյունության արդյունք է։

Սակավարյունության այլ պատճառները ներառում են աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվնադությունների դեպքում այնպիսի դեղորայքի օգտագործումը, որոնք առաջացնում են ցիտոպենիա (օրինակ՝ ազաթիոպրինը), ֆոլաթթվի պակասորդը, (օրինակ՝ սուլֆասալազինը)։ Saccharomyces cerevisiae-ի (խմորասնկի տեսակ) հանդեպ հակամարմինների (ASCA) և հականեյտրոֆիլային հակամարմինների (antineutrophil cytoplasmic antibodies (ANCA)) հայտնաբերումը որոշվում է աղիների բորբոքային հիվանդություներն ախտորոշելու համար [124] և Կրոնի հիվանդությունը խոցային կոլիտից տարբերակելու համար[125]։ Բացի այդ շճաբանական հակամարմինների քանակի բարձրացումը ինչպիսիք են ASCA, անտիլամինարիոբիոզիդ [Glc(β1,3)Glb(β); ALCA], անտիխիտոբիոզիդ [GlcNAc(β1,4)GlcNAc(β); ACCA], անտիմաննոբիոզիդ [Man(α1,3)Man(α)AMCA], անտիլամինարին [(Glc(β1,3))3n(Glc(β1,6))n; anti-L] անտիխիտին [GlcNAc(β1,4)n; anti-C] ասոցացված են հիվանդության տիպի և վիրահատության հետ և կարող են օգնել Կրոնի հիվանդության կանխատեսմանը[126][127][128][129]։

Վիտամին D-ի ցածր մակարդակները կապված են Կրոնի հիվանդության հետ[130]։ Ներկայումս կատարվում են հետազոտություններ ավելի մանրամասն հետազոտելու այդ կապը[130]։

Խոցային կոլիտի հետ համեմատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվ՛ Կրոնի հիվանդությունը, և՛ խոցային կոլիտը աղիների քրոնիկ բորբոքային հիվանդություններ են և կլինիկական նշանները հաճախ շատ նման են միմյանց։ Շատ կարևոր է այս հիվանդությունները միմյանցից տարբերակել, քանի որ հիվանդության ընթացքն ու բուժումը տարբերվում են։ Այնուամենայնիվ որոշ դեպքերում անհնար է լինում դրանք տարբերակել և ախտորոշումը դրվում է որպես միջանկյալ կոլիտ[5][27][28]։

Ախտորոշիչ տվյալներ
Կրոնի հիվանդություն Խոցային կոլիտ
Զստաղիքի վերջնահատվածի ընդգրկում Բնորոշ է Հազվադեպ
Հաստ աղիքի ընդգրկում Սովորաբար Միշտ
Ուղիղ աղիքի ընդգրկում Հազվադեպ Սովորաբար [46]
Հետանցքի շրջանի ընդգրկում Բնորոշ է [22] Հազվադեպ
Լեղուղիների ընդգրկում Առաջնային սկլերոզացնող խոլանգիտի զարգացման ռիսկը չի բարձրանում Ռիսկը բարձրանում է [131]
Բորբոքման տարածումը Ընդհատումներով բծավոր հատվածներ (թռիչքաձև ախտահարում) Առանց ընդհատումների [46]
էնդոսկոպիա Խորը գծային,աշխարհագրական և օձաձև խոցեր Ձուլվող խոցեր
Բորբոքման խորությունը Խորը, ամբողջ պատի ընդգրկումով [22][132] Մակերեսային, լորձային, ենթալորձային շերտի ընդգրկում
Ստենոզ բնորոշ է հազվադեպ
Գրանուլոմաներ բիոպիսայով Չնեկրոզվող կրիպտային գրանուլոմաներ [22][133][134] կրիպտային գրանուլոմաներ չկան[46]


Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նմանատիպ ախտանիշներով այլ հիվանդություններ են տուբերկուլոզը, Բեխչետի հիվանդությունը, խոցային կոլիտը, ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղորայք ասոցացված էնտերոպաթիան, գրգռված աղու համախտանիշը և ցելիական[135]։ Գրգռված աղու համախտանիշը բացառվում է, եթե առկա են բորբոքման նշաններ[135]։ Ցելիական չենք կարող բացառել, ոչ յուրահատուկ հակամարմինների բացասական լինելու (հակատրանսգլուտամինազային հակամարմիններ)[136][137] ոչ էլ աղիքային թավիկների ատրոֆիայի բացակայության դեպքում[138][139]։

Հիվանդության վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդության վարում
Կրոնի հիվանդության
բուժում
Խոցային կոլիտի
բուժում
Մեսալազին Քիչ արդյունավետ[140] Արդյունավետ[140]
Հակաբիոտիկներ Երկարաժամկետ
արդյունավետություն [141]
Արդյունավետ չէ [142]
Վիրահատություն Հաճախ կրկնվում է
ախտահարված հատվածի
մասնահատումից հետո
Սովորաբար բուժվում է
հաստ աղիքի
մասնահատումից հետո

Կրոնի հիվանդության բուժում գոյություն չունի և սրացման դեպքում այն կարող է երկարաձգվել, իսկ ախտադադարի հասնելը կարող է անհնար լինել։ Այն դեպքերում երբ ախտադադարը հնարավոր է, ռեցիդիվը կարող ենք կանխարգելել ախտանիշները վերահսկելով դեղորայքային միջոցներով, սննդակարգի և ապրելակերպի, ուտելու սովորությունների փոփոխմամբ (ուտել հաճախակի և փոքր չափաբաժիններով), սթրեսի կանխարգելմամբ և միջին ծանրաբեռնվածության ֆիզիկական աշխատանքով։ Ընդհանուր առմամբ վիրահատությունները հակացուցված են և չեն նպաստում ախտադադարի պահպանմանը։ Հիվանդության պատշաճ վերահսկման դեպքում Կրոնի հիվանդությունը էականորեն չի սահմանափակում առօրյա կյանքը[143]։ Կրոնի հիվանդության ակտիվ բուժում կատարվում է միայն ախտանիշների սրացման և հիվանդության ակտիվ դրսևորման ժամանակ։ Առաջին հերթին բարելավում են սուր վիճակը, այնուհետև պահպանում են ախտադադարը։

Ապրելակերպի փոփոխություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապրելակերպի որոշակի փոփոխություններ կարող են նվազեցնել ախտանիշները, ներառյալ սննդակարգի կարգավորումը, տարրական դիետան, պատշաճ հիդրացիան (օրական ջրի ադեկվատ չափաբաժինների ընդունում) և ծխելուց հրաժարվելը։ Սննդաթելերով և մրգերով հարուստ սննդակարգը նվազեցնում է ռիսկը, իսկ ընդհանուր ճարպերը, պոլիչհագեցած ճարպաթթուները, միսը և օմեգա-6 ճարպաթթուները բարձրացնում են հիվանդության ռիսկը։ [144] Ծխախոտը կարող է բարձրացնել Կրոնի հիվանդության ռիսկը։ Փոքր քանակությամբ սննդի հաճախակի ընդունումը նպաստում է ախորժակի ընկճմանը։ Հիվանդության վերահսկման համար անհրաժեշտ է բալանսավորված սննդակարգ սննդի չափաբաժնի հստակ վերահսկմամբ։ Թուլությունն ու հոգնածությունը կարելի է կարգավորել կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվության, առողջարար սննդի և բավարար քնի միջոցով։ Սննդային օրագիրը (գրառվում է ընդունված սնունդը) կարող է օգտակար լինել ախտանիշների սրացմանը նպաստող սննդի հայտնաբերման համար։ Որոշ մարդիկ պետք է բջջանյութի ցածր քանակությամբ սննդակարգի հետևեն, որպեսզի հսկեն սուր ախտանիշները հատկապես եթե տվյալ մարդու մոտ բջջանյութը նպաստում է ախտանիշների սրացմանը[143]։ Որոշ հետազոտություններ առաջարկում են սննդակարգից լիովին հանել կաթի կազեին սպիտակուցը և գլուտենը։ Նրանք կարող են ունենալ յուրահատուկ սննդային անտանելիություն, որը ալերգիա չէ[145]։

Դեղամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր բուժման համար օգտագործում են վարակների դեմ ուղղված դեղորայք (հակաբիոտիկներ), և բորբոքումը նվազեցնող դեղամիջոցներ (ամինոսալիցիլատներ, հակաբորբոքային դեղամիջոցներ և կորտիկոստերոիդներ)։ Ախտադադարի փուլում պետք է պահպանել կայուն վիճակը և խուսափել սրացումից։ Կորտիկոստերոիդները օգտագործվում են կարճատև ժամկետով, քանի որ երկարատև օգտագործումն առաջացնում է կողմնակի ազդեցություններ։ Այլընտրանքային տարբերակ է միայն ամինոսալիցիլատների օգտագործումը, սակայն շատ դեպքերում այն արդյունավետ չէ և անհրաժեշտ է լինում կիրառել իմունոսուպրեսիվ դեղորայք[22]։ Հակաբիոտիկները փոփոխում են աղիների միկրոֆլորան և դրանց շարունակական կիրառումը կարող է նախապայմաններ առաջացնել որոշ պաթոգենների , օրինակ՝ Clostridium difficile տեսակի բակտերիայի բազմացման համար[146]։

Կրոնի հիվանդության դեպքում կիրառելի դեղամիջոցներից են 5-ամինոսալիցիլաթթու (5-aminosalicylic acid, 5-ASA), պրեդնիզոն, իմունոմոսուպրեսիվ դեղորայք՝ ազաթիոպրին, մետոտրեքսատ, ինֆլիքսիմաբ, ադալիմումաբ[147], ցերտոլիզումաբ[148], վերդոլիզումաբ, նատալիզումաբ[149][150]։ Հիդրոկորտիզոնը օգտագործում են սուր գրոհների ժամանակ[151]։ Կենսաբանական թերապիան օգտագործվում է ստերոիդների երկարատև օգտագործումից խուսափելու, բորբոքման նվազեցման, և թարախակույտեր ու խուղակներ ունեցող անձանց բուժման համար[26]։ Մոնոկլոնալ հակամարմին ուստեկինումաբը հանդիսանում է բուժման անվտանգ տարբերակ և օգնում է հիվանդության թեթև ու միջին աստիճանի ծանրության դեպքերում[152]։ Հակամարմինների երկարատև ազդեցության անվտանգությունն ու արդյունավետությունը հայտնի չեն։ Մոնոկլոնալ հակամարմին բրիակինումաբը արդյունավետ չէ հիվանդության ծանր դեպքերում[152]։

Արյան աստիճանական կորուստը աղեստամոքսային համակարգից և քրոնիկ բորբոքումը հաճախ հանգեցնում են սակավարյունության, այդ իսկ պատճառով մասնագիտական ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս ռուտին կերպով հետազոտվել։[153][154][155] Հիվանդության ադեկվատ հսկումը սովորաբար կարգավորում է քրոնիկ հիվանդության սակավարյունությունը, բայց երկաթի պակասորդը պետք է լրացնել երկաթի հավելումների ընդունմամբ։ Երկաթի ներմուծման եղանակը տարբերվում է ուղեցույցներում։ Բացի դրանցից, հնարավոր խնդիրներ են նաև ներծծման սահմանափակումը և աղիքային բակտերիաների աճը։ Ոմանք[155] խորհուրդ են տալիս երկաթի պարէնտերալ (ներարկման ճանապարհով) ներմուծումը, քանի որ այս դեպքում շրջանցվում են աղեստամոքսային համակարգում առաջացող կողմնակի ազդեցությունները և աղիներում քրոնիկ բորբոքային գործընթացը չի ազդում ներծծման վրա։

Այլ ուղեցույցներ[154] խորհուրդ են տալիս երկաթի ներքին ընդունման տարբերակը որպես առաջին գծի միջոց, քանի որ սա ավելի մատչելի տարբերակ է, իսկ պարէնտերալ ներմուծումը խորհուրդ են տալիս կիրառել եթե ներքին ընդունման դեպում պատշաճ պատասխան չի լինում։ Արյան փոխներարկման եղանակի ցածր անվտանգության, բուժման երկարաժամկետ ազդեցության բացակության և բարձր գնի պատճառով այն ցուցված է սրտանոթային անկայունություն ունեցող անձանց։ Ծանր սակավարյունության դեպքում (հեմոգլոբինը ցածր է 10գ/դլ) ցուցված է երկաթի պարէնտերալ ներմուծումը[154]։

Վիրահատական միջամտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած աղիների մասնակի կամ լրիվ խցանման դեպքում (աղիքային անանցանելիություն) կիրառվում է վիրահատական եղանակը, սակայն Կրոնի հիվանդությունը վիրահատական ճանապարհով չի բուժվում, քանի որ վերջնական արդյունքում միևնույնն է հիվանդությունը ռեցիդիվում է[156]։ Վիրահատական միջամտությունները անհաժշտ է կատարել բարդությունների՝ թարախակույտերի, խուղակների, խցանումների դեպքում կամ երբ հիվանդությունը չի պատասխանում դեղորայքին։ Առաջին վիրահատությունից հետո, ախտահարումները սովորաբար կրկնվում են այն հատվածներում, որտեղ հեռացվել է աղիքի ախտահարված հատվածը և աղիների առողջ ծայրերը միացվել են միմյանց, սակայն հնարավոր է նաև այլ հատվածներում տեղակայվեն։ Աղիների մասնահատումից հետո ձևավորվում է սպիական հյուսվածք և ստրիկտուրաներ (աղիքի լուսանցքի նեղացում և կղանքային զանգվածների հեռացման դժվարացում), որոնք կարող են հանգեցնել անանցանելիության։ Առաջին մասնահատումից հետո հաջորդը կարող է անհաժեշտ լինել հինգ տարվա ընթացքում[157]։ Ստրիկտուրայի պատճառով խցանում առաջանալու դեպքում վիրահատական եղանակներն են ստրիկտուրոպլաստիկան և տվյալ հատվածի մասնահատումը։ Տասներկու մատնյա աղու ախտահարման դեպքում միայն ստրիկտուրոպլաստիկայի և մասնահտման հետ զուգակցված ստրիկտուրոպլաստիկայի արդյունավետության միջև չկա հստակ տարբերություն։ Կրկնակի վիրահատություն պահանջվել է դեպքերի 31% և 27% դեպքերում համապատասխանաբար, այդ իսկ պատճառով ստիկտուրոպլաստիկան համարվում է արդյունավետ և անվտանգ բուժման եղանակ տասներկու մատնյա աղու ախտարման դեպքերում[158]։

Կրոնի հիվանդության դեպքում հետվիրահատական կրկնությունները հարաբերականորեն հաճախ են։ Ախտահարված գոտիները գրեթե միշտ հայտնաբերվում են մասնահատված հատվածի շրջանում։ Վիրահատությունից հետո մասնահատված աղիքի ծայրերի միացման հատվածի (անաստոմոզ) վիճակը կարելի է ստուգել կոլոնոսկոպիայի ժամանակ երբ հիվանդության ակտիվությունը նվազած է։ «Ռութջերսի սանդղակ»-ը Կրոնի հիվանդության էնդոսկոպիկ գնահատման մեթոդ է։ Հետվիրահատական թեթև ախտադարձերը գնահատվում են որպես i1 և i2, միջինից ծանր վիճակները գնահատվում են որպես i3 և i4[159]։ Հիմնվելով գնահատման արդյունքների վրա բուժման պլանը այնպես է ընտրվում, որ պացիենտի մոտ հնարավորինս նվազեցվի հիվանդության ախտադարձը[160]։

Կարճ աղիքի համախտանիշը առաջանում է բարակ աղիքի մասնահատման հետևանքով։ Սովորաբար այն զարգանում է բարակ աղիքի կեսից ավելի մասնահատման դեպքում[161]։ Գլխավոր ախտանիշը փորլուծությունն է, այլ նշաններից են քաշի կորուստը, աղեկծկանքը (սպազմ), վքնածությունը և այրոցը։ Կարճ աղիքի համախտանիշը բուժվում է սննդակարգի փոփոխման, ներերակային սնուցման, վիտամինային և հանքային նյութերի հավելումների և դեղորայքի միջոցով։ Կարճ աղիքի համախտանիշի որոշ դեպքերում կարող է անհրաժեշտ լինել աղիքային տրանսպլանտացիոն վիրահատություն, չնայած այս վիրահատությունն առաջարկող կենտրոնները բավականին քիչ են և այս վիրահատությունը կապված է նաև վարակի և տրանսպլանտատի մերժման բարձր ռիսկի հետ[162]։

Լեղաթթվային փորլուծությունը մեկ այլ բարդություն է, որը կապված է զստաղու վերջնահատվածի հեռացման հետ։ Սա հանգեցնում է մեծ քանակությամբ ջրային փորլուծության։ Համարվում է որ զստաղիքի վերջնահատվածի մասնահատումից հետո լեղաթթուների ներծծումը ընկճվում է։ Սա լեղաթթուների ներծծման խանգարման (մալաբսորբցիայի) առաջին տիպն է[163]։

Հոգեկան առողջություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդության պատճառով կարող են առաջանալ տագնապային վիճակներ, տրամադրության խանգարումներ, հատկապես այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն աճի հապաղում կամ տառապում են անկղապահության պատճառով[164]։ Հակադեպրեսանտների կամ տագնապմարիչների օգտագործումը կարող է որոշակիորեն բարելավել վիճակը[164]։

2017 թվականից սկսած կան հետազոտություններ որոնք հիմնված են գիտակցվածության բարձրացման թերապիայի, հիպնոթերապիայի և կոգնիտիվ վարքային թերապիայի վրա[165]։

Այլընտրանքային բժշկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդությամբ տառապող մարդկանց մոտ շատ տարածված է այլընտրանքային բժշկությունը[166]։ Սրանք ընդգրկում են դիետան, պրոբիոտիկները, ձկան յուղը և այլ բուսական ու սնուցողական հավելումները։

  • Ակուպունկտուրան օգտագործվում է Չինաստանում աղիների բորբոքային հիվանդությունների բուժման համար և ավելի հաճախ օգտագործվում է արևմտյան հասարակությունում[167]։ Դեռևս ակուպունկտուրայի արդյունավետությունը ապացուցված չէ, այդ իսկ պատճառով այն դեռևս խորհուրդ չի տրվում որպես բուժական մեթոդ[166]։
  • Գերմանիայում կատարված 2006 հարցումների արդյունքում պարզել են, որ աղիների բորբոքային հիվանդություն ունեցող անձանց կեսը օգտվում է ալտերնատիվ բժշկության որոշ մեթոդներից, առավելապես հոմեոպաթիայից։ Ֆրանսիայում նմանատիպ հետազոտության արդյունքների համաձայն մոտ 30%-ն օգտվում են ալտերնատիվ բժշկությունից[168]։ Հոմեոպաթիկ դեղամիջոցների արդյունավետությունը հաստատված չէ, կատարված լայնամասշտաբ հետազոտությունները վկայում են, որ այն ավելի արդյունավետ չէ քան պլացեբոն[169][170][171][170][171] [172][173][174]։
  • Աղիների բորբոքային հիվանդությունների վրա բժշկական կաննաբիսի ազդեցության վերաբերյալ հետազոտությունները հակասական են[175]։

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդությունը քրոնիկ հիվանդություն է, որի բուժումը դեռևս անհայտ է։ Այն բնութագրվում է բարելավման շրջաններով որին հաջորդում են ախտանիշների սրացման շրջանները։ Բուժման դեպքում քաշը նորմալանում է և մահացության մակարդակը հարաբերականորեն ցածր է լինում։ Այն կարող է տատանվել հիվանդություն թեթև ընթացքից մինչև ծանր և ախտանիշները համապատասխանաբար կարող են դրսևորվել մեկ էպիզոդով կամ լինել շարունակական։ Սովորաբար հիվանդությունը ռեցիդիվում է, չնայած շատ մարդկանց մոտ կարող է տարիներով ախտադադարը պահպանվել։ Մեծ մասամբ Կրոնի հիվանդության դեպքում կյանքի տևողությունը նորմալ է[176]։ Այնուամենայնիվ Կրոնի հիվանդությունը մի փոքր բարձրացնում է բարակ աղիների և կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացման ռիսկը[177]։

Բարդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդությունը կարող է հանգեցնել աղեստամոքսային համակարգի ծանր մեխանիկական բարդությունների առաջացմանը՝ խցանում (օբստրուկցիա)[178], խուղակ[179], թարախակույտ[180]։ Օբստրուկցիան սովորաբար առաջանում է աղիքի լուսանցքը նեղացնող ստրիկտուրաներից կամ կպումներից, որոնք խանգարում են սննդային զանգվածի առաջ տեղաշարժը։ Խուղակը կարող է զարգանալ աղիների երկու գալարների միջև, աղիքի և այլ օրգանների միջև՝ միզապարկի, հեշտոցի, մաշկի։ Թարախակույտերը կարող են տեղակայվել որովայնում, հարհետանցքային շրջանում։ Կրոնի հիվանդությունը 10% դեպքերում միզապարկ-աղիքային խուղակների առաջացման պատճառ է և միզապարկ-զստաղիքային խուղակների հիմնական պատճառն է[181]։

Հաստ աղու քաղցկեղի կոլոնոսկոպիկ պատկեր տեղակայված սիգմայաձև աղում։

Կրոնի հիվանդությունը նաև բարձրացնում է բորբոքային օջախում քաղցկեղի զարգացման ռիսկը։ Օրինակ բարակ աղիքի ախտահարման դեպքում բարձր է բարակ աղիքի քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը։ Համապատասխանաբար հաստ աղիքի ախտահարման դեպքում, հաստ աղիքի քաղցկեղի զարգացման հարաբերական ռիսկը 5.6 է[182]։ Կոլոնոսպոիան խորհուրդ է տրվում նրանց, ուվքեր ութ տրվա կտրվածքով ունեն Կրոնի հիվանդություն[183] Որոշ հետազոտություններ ենթադրում են, որ քեմոպրոտեկցիան ունի մեծ դեր կոլոռեկտալ քաղցկեղի կանխարգելման համար։ Այդ նպատակով առաջարկված են ֆոլաթթուն և մեզալամինը[184]։ Իմունոսուպրեսանտները և կենսաբանական ագենտները,որոնք օգտագործվում են հիվանդության բուժման համար կարող են նպաստել արտաաղիքային քաղցկեղի զարգացմանը[185]։

Կրոնի հիվանդությամբ անհատները թերսնուցման բարձր ռիսկ ունեն պայմանավորված ներծծման խանգարմամբ և սննդի ընդունման նվազմամբ։

Ռիսկը բարձրանում է բարակ աղու մասնահատումից հետո։ Նմանատիպ մարդիկ սննդային հավելումների կարիք ունեն, որպեսզի ապահովեն ընդունած սննդի կալորիականությունը, կամ ծանր դեպքերում՝ ընդհանուր պարէնտերալ սնուցում պետք է տալ։ Կրոնի հիվանդությանն միջին կամ ծանր դեպքերում մեծամասնությունը դիմում է դիետոլոգի սննդակարգի կարգավորման համար[186]։ Կրոնի հիվանդության կարևորագույն բարդություններն են աղիքային անանցանելիությունը, թարախակույտերը, աղիքի թափածակումը դեպի ազատ որովայնի խոռոչ և արյունահոսությունը, որը ծանր դեպքերում կարող է մահացու լինել[187][188]։

Կրոնի հիվանդությունը կարող է առաջացնել խնդիրներ հղիության ընթացքում և որոշ դեղամիջոցներ կարող են պտղի կամ մոր համար ունենալ անբարենպաստ ազդեցություն։ Անհարժեշտ է խորհրդակցել գաստրոէնտերոլոգի և գինեկոլոգի հետ։ Որոշ դեպքերում հիվանդության ընթացքում կարող է ախտադադար լինել։ Որոշ դեղամիջոցներ կարող են նվազեցնել սերմնահեղուկի քանակությունը կամ այլ կերպ ազդեն տղամարդկանց պտղաբերության վրա[189]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնի հիվանդություն ունեցող մարդկանց քանակը ԱՄՆ-ում և Նորվեգիայում կազմում է 6-ից 7.1:100,000։ Ամերիկյան Կրոնի հիվանդության և Կոլիտի հիմնադրամը մեջբերում է այս թիվը մոտավորապես 149:100,000, Առողջության ազգային ինստիտուտը(National Institute of Health) ցիտում է որպես 28-ից 199 100,000 հոգու հաշվով[190][191]։ Կրոնի հիվանդությունը ավելի տարածված է հյուսիսային երկրներում և ավելի բարձր է այդ երկրների հյուսիսային հատվածներում[192]։ Նմանատիպ պատկեր է Եվրոպայում, իսկ Ասիայում և Աֆրիկայում այն ավելի քիչ է տարածված[190]։ Բացի այդ այն տարածված է Աշքենազի հրեաների[193][5] և ծխողների[194] մոտ։

Կրոնի հիվանդությունը հիմնականում սկսվում է կյանքի երկրորդ և երրորդ տասնամյակում ինչպես նաև 50-ից 70 տարեկաններում[5][27]։ Այն հազվադեպ է ախտորոշվում վաղ մանկական հասակում։ Սովորաբար աղջիկների մոտ ավելի ծանր է ընդանում քան տղաների մոտ[195] իսկ կանանց մոտ այն թեթևակիորեն ավելի բարձր է քան տղամարդկանց մոտ[196]։ Կրոնի հիվանդություն ունեցող անձանց ծնողների, քույր եղբայրների կամ երեխաների մոտ 3-20 անգամ ավելի հավանական է հիվանդության զարգացումը[197]։ Երկվորյակների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ երկվորյակներից մեկի հիվանդացության դեպքում 55% հավանականությամբ հիվանդ կլինի նաև մյուսը[198]։

Կրոնի հիվանդության տարածվածությունը աճում է Եվրոպայում[199], նոր ինդուստրացված երկրներում[200]։ Օրինակ Բրազիլիայում ակսած 1990 թվականից հիվանդացության տարեկան 11% աճ է գրանցվել[200]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղիների բորբոքային հիվանդությունները նկարագրվել են Ջովաննի Բատտիստա Մորգանիի(1682–1771) և շոտլանդացի բժիշկ Քեննեդի Դալզիլի կողմից 1913 թվականին[201]։

Զստաղիքի վերջնահատվածի բորբոքումը առաջին անգամ նկարագրվել է լեհ վիրաբույժ Անտոնի Լեսնիովսկիի կողմից 1904 թվականին, չնայած այն վերջնականորեն չէր տարբերակվել աղիքային տուբերկուլոզից[202]: Լեհաստանում այն կոչվում է Լեսնիովսկի-Կրոնի հիվանդություն։ Ամերիկացի գաստրոէնտերոլոգ Բյուրիլ Բերնարդ Կրոնը 1932 թվականի Նյու-Յորքի Մաութ Սինա հոսպիտալում նկարագրել է հիվանդության 14 դեպք և ներկայացրել է այն Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայում "Տերմինալ իլեիտ, նոր կլինիկական օբյեկտ"։ Ավելի ուշ այդ տարում, նա իր կոլեգաներ Լեոն Գինզբուրգի և Գորդոն Օպենհեմերի հետ նա տպագրեց "Ռեգիոնալ իլեիտ, պաթոլոգիական և կլինիկան օբյեկտ" հոդվածը[20]։

Հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ տվյալներ փաստում են, որ Միկոբակտերիում ավիումը Կրոնի հիվանդության պատճառն է։ Որպես բուժման հիմք հետազոտողները դիտարկում են Միկոբակտերիում ավիումի էռադիկացիան[203]։ Հակաբիոտիկների միջոցով Միկոբակտերիում ավիումի բուժման արդյունքներն անհստակ են, սակայն օգտակար են[204][205]։ Միկոբակտերիում ավիումի դեմ վակցինացիան ևս հետազոտվել է, այն արդյունավետ է և չունի կողմնակի ազդեցություններ մկների և խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ[203][206]։ Մարդկանց վրա հետազոտությունները ապասվում են առաջիկայում [207]։

Կրոնի հիվանդությունը տարածված է մակաբուծային ցածր կոլոնիզացիայով տեղանքներում և գրեթե չկա այն տեղանքներում որտեղ մարդկանց մեծամասնությունը ունի մակաբուծային հիվանդություն։ Հելմինթային վարակները փոփոխում են աուտոիմուն պատասխանը, ինչը հիվանդության զարգացման պատճառ է։ Trichuris suis որդից ստացված էքստրակտի արդյունքները հուսադրող են աղիների բորբոքային հիվանդություն ունեցող անձանց համար։ [208][209][210] Այնուամենայնիվ այս հետազոտությունները ձախողվել են կլինիկական փորձարկումների երկրորդ փուլում և չեն շարունակվել Հյուսիսային Ամերիկայում ու Եվրոպայում[211][212]։

Բազմաթիվ նախակլինիկական հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ CB1 և CB2 կաննաբիոիդային ընկալիչներն ունեն կենսաբանական ազդեցություն աղեստամոքսային համաարգի վրա[213]։CB1 և CB2 ընկալիչների ակտիվացումը կենդանիների մոտ առաջացրել է ուժեղ հակաբորբոքային ազդեցություն[214]։ Կաննաբիոիդային համակարգի ակտիվացումը նոր թերապևտիկ միջոց է բազմաթիվ աղեստամոքսային հիվանդությունների համար ներառյալ աղիների բորբոքային հիվանդությունները[215]։ Որոշ հետազոտություններում դիտարկվել է բժշկական կաննաբիսի հնարավոր օգտագործում, սական անհրաժեշտ են ավելի շատ հետազոտություններ դրա արդյունավետության հաստատման համար[175]։

Չկան հավաստի տվյալներ թալիդոմիդի կամ լենալոմիդը օգտակար են ռեմիսիայի հասնեու համար[216][217]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Disease Ontology release 2019-04-18 — 2019-04-18 — 2019.
  2. 2,0 2,1 http://www.nanbyou.or.jp/entry/81
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 PubMed
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 «Crohn's Disease»։ National Digestive Diseases Information Clearinghouse (NDDIC)։ July 10, 2013։ Արխիվացված օրիգինալից June 9, 2014-ին։ Վերցված է June 12, 2014 
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 5,23 5,24 5,25 5,26 5,27 «Crohn's disease»։ Lancet 380 (9853): 1590–605։ November 2012։ PMID 22914295։ doi:10.1016/S0140-6736(12)60026-9  հրապարակում բաց հնարավորություն
  6. «Recent insights into the genetics of inflammatory bowel disease»։ Gastroenterology 140 (6): 1704–12։ May 2011։ PMC 4947143։ PMID 21530736։ doi:10.1053/j.gastro.2011.02.046 
  7. 7,0 7,1 7,2 «Innate immunity in Crohn's disease: the reverse side of the medal»։ Journal of Clinical Gastroenterology։ 42 Suppl 3 Pt 1: S144–7։ September 2008։ PMID 18806708։ doi:10.1097/MCG.0b013e3181662c90 
  8. «New insights into inflammatory bowel disease pathophysiology: paving the way for novel therapeutic targets»։ Current Drug Targets 9 (5): 413–8։ May 2008։ PMID 18473770։ doi:10.2174/138945008784221170 
  9. 9,0 9,1 «Crohn's disease: an immune deficiency state»։ Clinical Reviews in Allergy & Immunology 38 (1): 20–31։ February 2010։ PMC 4568313։ PMID 19437144։ doi:10.1007/s12016-009-8133-2 
  10. «Revisiting Crohn's disease as a primary immunodeficiency of macrophages»։ The Journal of Experimental Medicine 206 (9): 1839–43։ August 2009։ PMC 2737171։ PMID 19687225։ doi:10.1084/jem.20091683 
  11. «Mycobacteria in Crohn's disease: how innate immune deficiency may result in chronic inflammation»։ Expert Review of Clinical Immunology 6 (4): 633–41։ July 2010։ PMID 20594136։ doi:10.1586/eci.10.29 
  12. «Crohn's disease: innate immunodeficiency?»։ World Journal of Gastroenterology 12 (42): 6751–5։ November 2006։ PMC 4087427։ PMID 17106921։ Արխիվացված օրիգինալից June 6, 2013-ին 
  13. 14,0 14,1 «Tobacco and IBD: relevance in the understanding of disease mechanisms and clinical practice»։ Best Practice & Research. Clinical Gastroenterology 18 (3): 481–96։ June 2004։ PMID 15157822։ doi:10.1016/j.bpg.2003.12.003 
  14. «Increasing incidence and prevalence of the inflammatory bowel diseases with time, based on systematic review»։ Gastroenterology 142 (1): 46–54.e42; quiz e30։ January 2012։ PMID 22001864։ doi:10.1053/j.gastro.2011.10.001 
  15. «Inflammatory bowel disease in Asia: a systematic review»։ Journal of Gastroenterology and Hepatology 27 (8): 1266–80։ August 2012։ PMID 22497584։ doi:10.1111/j.1440-1746.2012.07150.x 
  16. 17,0 17,1 «Epidemiology and clinical course of Crohn's disease: results from observational studies»։ World Journal of Gastroenterology 18 (15): 1723–31։ April 2012։ PMC 3332285։ PMID 22553396։ doi:10.3748/wjg.v18.i15.1723 
  17. 18,0 18,1 «Inflammatory bowel disease epidemiology»։ Current Opinion in Gastroenterology 29 (4): 357–62։ July 2013։ PMID 23695429։ doi:10.1097/MOG.0b013e32836229fb 
  18. GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators (October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015»։ The Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1 
  19. 20,0 20,1 «Regional ileitis: a pathologic and clinical entity. 1932»։ The Mount Sinai Journal of Medicine, New York 67 (3): 263–8։ May 2000։ PMID 10828911 
  20. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 internetmedicin.se > Inflammatorisk tarmsjukdom, kronisk, IBD By Robert Löfberg. Retrieved Oct 2010 Translate.
  21. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 «Management of Crohn's disease in adults» (PDF)։ American Journal of Gastroenterology 96 (3): 635–43։ 2001-03-01։ PMID 11280528։ doi:10.1111/j.1572-0241.2001.03671.x։ Վերցված է 2009-11-07 
  22. 23,0 23,1 «Identification of a prodromal period in Crohn's disease but not ulcerative colitis»։ The American Journal of Gastroenterology 95 (12): 3458–62։ December 2000։ PMID 11151877։ doi:10.1111/j.1572-0241.2000.03361.x 
  23. «Crohn's Disease: Get Facts on Symptoms and Diet»։ eMedicineHealth։ Արխիվացված օրիգինալից October 20, 2007-ին 
  24. National Research Council (US) Committee on Diagnosis and Control of Johne's Disease (2003)։ Diagnosis and Control of Johne's Disease։ National Academies Press (US)։ Արխիվացված օրիգինալից September 6, 2017-ին 
  25. 26,0 26,1 «What I need to know about Crohn's Disease»։ www.niddk.nih.gov։ Արխիվացված օրիգինալից November 21, 2015-ին։ Վերցված է December 11, 2015 
  26. 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 27,6 Disease 172940, բաժին Crohn Disease(անգլ.) EMedicine կայքում
  27. 28,0 28,1 «Inflammatory bowel disease»։ The New England Journal of Medicine (Submitted manuscript) 347 (6): 417–29։ August 2002։ PMID 12167685։ doi:10.1056/NEJMra020831 
  28. «Anorectal functional disorders in the absence of anorectal inflammation in patients with Crohn's disease»։ The British Journal of Surgery 89 (8): 1027–31։ August 2002։ PMID 12153630։ doi:10.1046/j.1365-2168.2002.02173.x 
  29. Kumar V, Abbas AK, Fausto N (July 30, 2004)։ «The Gastrointestinal Tract»։ Robbins and Cotran: Pathologic Basis of Disease (7th ed.)։ Philadelphia, Pennsylvania: Elsevier Saunders։ էջ 847։ ISBN 978-0-7216-0187-8 
  30. «The histology of anal skin tags in Crohn's disease: an aid to confirmation of the diagnosis»։ International Journal of Colorectal Disease 4 (3): 197–9։ August 1989։ PMID 2769004։ doi:10.1007/BF01649703 
  31. «Gastroduodenal Crohn's disease»։ Gastrointestinal Endoscopy 60 (6): 985։ December 2004։ PMID 15605018։ doi:10.1016/S0016-5107(04)02200-X 
  32. 33,0 33,1 «Inflammatory bowel disease»։ Archives of Disease in Childhood 91 (5): 426–32։ May 2006։ PMC 2082730։ PMID 16632672։ doi:10.1136/adc.2005.080481 
  33. «Problems in diagnosis of IBD in children»։ The Netherlands Journal of Medicine (Submitted manuscript) 50 (2): S8–11։ February 1997։ PMID 9050326։ doi:10.1016/S0300-2977(96)00064-2 
  34. «Nutrition and gastrointestinal disease»։ Scandinavian Journal of Gastroenterology. Supplement 220: 52–9։ 1996։ PMID 8898436։ doi:10.3109/00365529609094750 
  35. «Extraintestinal manifestations in inflammatory bowel disease»։ World Journal of Gastroenterology 11 (46): 7227–36։ December 2005։ PMC 4725142։ PMID 16437620։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 7, 2007-ին 
  36. 37,00 37,01 37,02 37,03 37,04 37,05 37,06 37,07 37,08 37,09 37,10 «Diagnosis and therapeutic management of extra-intestinal manifestations of inflammatory bowel disease»։ Drugs 72 (18): 2333–49։ December 2012։ PMID 23181971։ doi:10.2165/11638120-000000000-00000 
  37. «Arthritis»։ Healthline Networks, Inc.։ October 10, 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 21, 2010-ին։ Վերցված է August 16, 2010 
  38. 39,0 39,1 «Cutaneous manifestations of gastrointestinal disease: part II»։ Journal of the American Academy of Dermatology 68 (2): 211.e1–33; quiz 244–6։ February 2013։ PMID 23317981։ doi:10.1016/j.jaad.2012.10.036 
  39. «Maintenance infliximab treatment is associated with improved bone mineral density in Crohn's disease»։ The American Journal of Gastroenterology 100 (9): 2031–5։ September 2005։ PMID 16128948։ doi:10.1111/j.1572-0241.2005.50219.x 
  40. 41,0 41,1 41,2 «Dietary and nutritional considerations for inflammatory bowel disease»։ The Proceedings of the Nutrition Society 70 (3): 329–35։ August 2011։ PMID 21450124։ doi:10.1017/S0029665111000097 
  41. 42,0 42,1 42,2 «The aetiology and impact of malnutrition in paediatric inflammatory bowel disease»։ Journal of Human Nutrition and Dietetics (Review) 24 (4): 313–26։ August 2011։ PMID 21564345։ doi:10.1111/j.1365-277X.2011.01171.x  հրապարակում բաց հնարավորություն
  42. 43,0 43,1 Crohn's disease Archived August 5, 2007, at the Wayback Machine.. professionals.epilepsy.com. Retrieved July 13, 2007.
  43. Կաղապար:MedlinePlusEncyclopedia
  44. «Migratory stomatitis (ectopic geographic tongue) on the floor of the mouth»։ Journal of the American Academy of Dermatology 65 (2): 459–460։ August 2011։ PMID 21763590։ doi:10.1016/j.jaad.2010.04.016 
  45. 46,0 46,1 46,2 46,3 «Ulcerative colitis practice guidelines in adults (update): American College of Gastroenterology, Practice Parameters Committee»։ American Journal of Gastroenterology 99 (7): 1371–85։ July 2004։ PMID 15233681։ doi:10.1111/j.1572-0241.2004.40036.x։ Արխիվացված օրիգինալից April 6, 2008-ին։ Վերցված է 2009-11-07 
  46. Crohn's Disease Overview
  47. «Immunology of Crohn's disease»։ Annals of the New York Academy of Sciences 1072 (1): 135–54։ August 2006։ PMID 17057196։ doi:10.1196/annals.1326.039 
  48. «The role of genetics in inflammatory bowel disease»։ Current Drug Targets 9 (5): 361–8։ May 2008։ PMID 18473763։ doi:10.2174/138945008784221161 
  49. 50,0 50,1 «Defective acute inflammation in Crohn's disease: a clinical investigation»։ Lancet 367 (9511): 668–78։ February 2006։ PMID 16503465։ doi:10.1016/S0140-6736(06)68265-2 
  50. «Impaired innate immunity in Crohn's disease»։ Trends in Molecular Medicine 12 (9): 397–9։ September 2006։ PMID 16890491։ doi:10.1016/j.molmed.2006.07.005 
  51. «Crohn's disease risk alleles on the NOD2 locus have been maintained by natural selection on standing variation»։ Molecular Biology and Evolution 29 (6): 1569–85։ June 2012։ PMC 3697811։ PMID 22319155։ doi:10.1093/molbev/mss006 
  52. «Crohn's disease has strong genetic link: study»։ Crohn's and Colitis Foundation of America։ April 16, 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 2, 2007-ին։ Վերցված է November 7, 2009 
  53. «A frameshift mutation in NOD2 associated with susceptibility to Crohn's disease»։ Nature 411 (6837): 603–6։ May 2001։ PMID 11385577։ doi:10.1038/35079114 
  54. «The contribution of NOD2 gene mutations to the risk and site of disease in inflammatory bowel disease»։ Gastroenterology 122 (4): 867–74։ April 2002։ PMID 11910337։ doi:10.1053/gast.2002.32415 
  55. «XBP1 links ER stress to intestinal inflammation and confers genetic risk for human inflammatory bowel disease»։ Cell 134 (5): 743–56։ September 2008։ PMC 2586148։ PMID 18775308։ doi:10.1016/j.cell.2008.07.021 
  56. «Inflammatory bowel disease, stress, and the endoplasmic reticulum»։ The New England Journal of Medicine 360 (7): 726–7։ February 2009։ PMID 19213688։ doi:10.1056/NEJMcibr0809591 
  57. «NOD2/CARD15: relevance in clinical practice»։ Best Practice & Research. Clinical Gastroenterology (Review) 18 (3): 569–75։ June 2004։ PMID 15157828։ doi:10.1016/j.bpg.2003.12.008 
  58. 59,0 59,1 «A nonsynonymous SNP in ATG16L1 predisposes to ileal Crohn's disease and is independent of CARD15 and IBD5»։ Gastroenterology 132 (5): 1665–71։ May 2007։ PMID 17484864։ doi:10.1053/j.gastro.2007.03.034 
  59. «Intestinal DMBT1 expression is modulated by Crohn's disease-associated IL23R variants and by a DMBT1 variant which influences binding of the transcription factors CREB1 and ATF-2»։ PLOS One 8 (11): e77773։ 2013։ PMC 3818382։ PMID 24223725։ doi:10.1371/journal.pone.0077773 
  60. «Independent and population-specific association of risk variants at the IRGM locus with Crohn's disease»։ Human Molecular Genetics 19 (9): 1828–39։ May 2010։ PMC 2850616։ PMID 20106866։ doi:10.1093/hmg/ddq041 
  61. «Crohn's disease and SLC11A1 promoter polymorphism»։ Digestive Diseases and Sciences 52 (7): 1632–5։ July 2007։ PMID 17385031։ doi:10.1007/s10620-006-9682-3 
  62. «Host-microbe interactions have shaped the genetic architecture of inflammatory bowel disease»։ Nature 491 (7422): 119–24։ November 2012։ PMC 3491803։ PMID 23128233։ doi:10.1038/nature11582 
  63. «An update in the diagnosis of coeliac disease»։ Histopathology (Review) 59 (2): 166–79։ August 2011։ PMID 21054494։ doi:10.1111/j.1365-2559.2010.03680.x։ «Recent genome-wide association studies have shown that chronic inflammatory and autoimmune diseases are linked genetically to coeliac disease; for example, type 1 diabetes mellitus, Grave's disease and Crohn's disease.» 
  64. «A single gene can raise or lower Crohn's disease risk»։ New Scientist։ 20 January 2018 
  65. «Innate immunity in inflammatory bowel disease: a disease hypothesis»։ The Journal of Pathology 214 (2): 260–6։ January 2008։ PMC 2635948։ PMID 18161747։ doi:10.1002/path.2291 
  66. «Defects in mucosal immunity leading to Crohn's disease»։ Immunological Reviews 206 (1): 277–95։ August 2005։ PMID 16048555։ doi:10.1111/j.0105-2896.2005.00293.x 
  67. «Monoclonal anti-interleukin 23 reverses active colitis in a T cell-mediated model in mice»։ Gastroenterology 132 (7): 2359–70։ June 2007։ PMID 17570211։ doi:10.1053/j.gastro.2007.03.104 
  68. Velasquez-Manoff M (June 29, 2008)։ «The Worm Turns»։ The New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից January 7, 2017-ին 
  69. «Mechanisms of disease: pathogenesis of Crohn's disease and ulcerative colitis»։ Nature Clinical Practice. Gastroenterology & Hepatology 3 (7): 390–407։ July 2006։ PMID 16819502։ doi:10.1038/ncpgasthep0528 
  70. «Multidrug resistance is common in Escherichia coli associated with ileal Crohn's disease»։ Inflammatory Bowel Diseases 19 (1): 141–50։ January 2013։ PMID 22508665։ doi:10.1002/ibd.22971 
  71. «Debate on the lack of evidence of Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis in Crohn's disease»։ Inflammatory Bowel Diseases 11 (12): 1123։ December 2005։ PMID 16306778։ doi:10.1097/01.MIB.0000191609.20713.ea 
  72. «Mycobacterium avium subspecies paratuberculosis causes Crohn's disease in some inflammatory bowel disease patients»։ World Journal of Gastroenterology 20 (23): 7403–15։ June 2014։ PMC 4064085։ PMID 24966610։ doi:10.3748/wjg.v20.i23.7403 
  73. «NOD2 and ATG16L1 polymorphisms affect monocyte responses in Crohn's disease»։ World Journal of Gastroenterology 17 (23): 2829–37։ June 2011։ PMC 3120942։ PMID 21734790։ doi:10.3748/wjg.v17.i23.2829 (inactive 2018-11-07) 
  74. «Molecular evidence for Mycobacterium avium subspecies paratuberculosis (MAP) in Crohn's disease correlates with enhanced TNF-alpha secretion»։ Digestive and Liver Disease 39 (5): 445–51։ May 2007։ PMID 17317344։ doi:10.1016/j.dld.2006.12.006 
  75. «Involvement of mycobacterium avium subspecies paratuberculosis in TNF-α production from macrophage: possible link between MAP and immune response in Crohn's disease»։ Inflammatory Bowel Diseases 17 (11): E140–2։ November 2011։ PMID 21990211։ doi:10.1002/ibd.21750 
  76. 77,0 77,1 «Culture independent analysis of ileal mucosa reveals a selective increase in invasive Escherichia coli of novel phylogeny relative to depletion of Clostridiales in Crohn's disease involving the ileum»։ The ISME Journal (հրապարակում բաց հնարավորություն) 1 (5): 403–18։ September 2007։ PMID 18043660։ doi:10.1038/ismej.2007.52 
  77. «Invasive Escherichia coli are a feature of Crohn's disease»։ Laboratory Investigation; A Journal of Technical Methods and Pathology 87 (10): 1042–54։ October 2007։ PMID 17660846։ doi:10.1038/labinvest.3700661 
  78. «High prevalence of adherent-invasive Escherichia coli associated with ileal mucosa in Crohn's disease»։ Gastroenterology 127 (2): 412–21։ August 2004։ PMID 15300573։ doi:10.1053/j.gastro.2004.04.061 
  79. Mizoguchi E, ed. (2012)։ «Crohn's disease-associated adherent-invasive Escherichia coli adhesion is enhanced by exposure to the ubiquitous dietary polysaccharide maltodextrin»։ PLOS One (հրապարակում բաց հնարավորություն) 7 (12): e52132։ PMC 3520894։ PMID 23251695։ doi:10.1371/journal.pone.0052132 
  80. «Biofilm formation as a novel phenotypic feature of adherent-invasive Escherichia coli (AIEC)»։ BMC Microbiology 9 (1): 202։ September 2009։ PMC 2759958։ PMID 19772580։ doi:10.1186/1471-2180-9-202 
  81. «Subversion of autophagy in adherent invasive Escherichia coli-infected neutrophils induces inflammation and cell death»։ PLOS One 7 (12): e51727։ 2012։ PMC 3522719։ PMID 23272151։ doi:10.1371/journal.pone.0051727 
  82. «Inflammation drives dysbiosis and bacterial invasion in murine models of ileal Crohn's disease»։ PLOS One 7 (7): e41594։ 2012։ PMC 3404971։ PMID 22848538։ doi:10.1371/journal.pone.0041594 
  83. «Adherent-invasive Escherichia coli and Crohn's disease»։ Current Opinion in Gastroenterology 23 (1): 16–20։ January 2007։ PMID 17133079։ doi:10.1097/MOG.0b013e3280105a38 
  84. «Role for protease activity in visceral pain in irritable bowel syndrome»։ The Journal of Clinical Investigation 117 (3): 636–47։ March 2007։ PMC 1794118։ PMID 17304351։ doi:10.1172/JCI29255 
  85. «Induction of intestinal inflammation in mouse by activation of proteinase-activated receptor-2»։ The American Journal of Pathology 161 (5): 1903–15։ November 2002։ PMC 1850779։ PMID 12414536։ doi:10.1016/S0002-9440(10)64466-5  (չաշխատող հղում)
  86. «Oh my aching gut: irritable bowel syndrome, Blastocystis, and asymptomatic infection»։ Parasites & Vectors 1 (1): 40։ October 2008։ PMC 2627840։ PMID 18937874։ doi:10.1186/1756-3305-1-40 
  87. «Crohn's disease: the cold chain hypothesis»։ Lancet 362 (9400): 2012–5։ December 2003։ PMID 14683664։ doi:10.1016/S0140-6736(03)15024-6 
  88. «Fridges blamed for Crohn's disease rise»։ Medical News Today։ December 12, 2003։ Արխիվացված օրիգինալից January 3, 2009-ին 
  89. «Crohn's disease: the cold chain hypothesis»։ International Journal of Colorectal Disease 21 (5): 399–401։ July 2006։ PMID 16059694։ doi:10.1007/s00384-005-0003-7 
  90. «Replication of Colonic Crohn's Disease Mucosal Escherichia coli Isolates within Macrophages and Their Susceptibility to Antibiotics»։ Antimicrobial Agents and Chemotherapy 52 (2): 427–34։ February 2008։ PMC 2224732։ PMID 18070962։ doi:10.1128/AAC.00375-07 
  91. «Microbial mannan inhibits bacterial killing by macrophages: a possible pathogenic mechanism for Crohn's disease»։ Gastroenterology 133 (5): 1487–98։ November 2007։ PMID 17919633։ doi:10.1053/j.gastro.2007.08.004 
  92. «New insights into Crohn's Disease»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 23, 2013-ին 
  93. «Possible links between Crohn's disease and Paratuberculosis»։ European Commission Directorate-General Health & Consumer Protection։ Արխիվացված օրիգինալից-ից December 17, 2008-ին։ Վերցված է November 7, 2009 
  94. «Two-year-outcomes analysis of Crohn's disease treated with rifabutin and macrolide antibiotics»։ The Journal of Antimicrobial Chemotherapy 39 (3): 393–400։ March 1997։ PMID 9096189։ doi:10.1093/jac/39.3.393 
  95. «Inflammation and gastrointestinal Candida colonization»։ Current Opinion in Microbiology 14 (4): 386–91։ August 2011։ PMC 3163673։ PMID 21802979։ doi:10.1016/j.mib.2011.07.015 
  96. 97,0 97,1 «Epidemiologic analysis of Crohn disease in Japan: increased dietary intake of n-6 polyunsaturated fatty acids and animal protein relates to the increased incidence of Crohn disease in Japan»։ The American Journal of Clinical Nutrition 63 (5): 741–5։ May 1996։ PMID 8615358։ doi:10.1093/ajcn/63.5.741 
  97. «Evidence for an increased risk of Crohn's disease in oral contraceptive users»։ Gastroenterology 89 (5): 1046–9։ November 1985։ PMID 4043662 
  98. «Possible association between isotretinoin and inflammatory bowel disease»։ The American Journal of Gastroenterology 101 (7): 1569–73։ July 2006։ PMID 16863562։ doi:10.1111/j.1572-0241.2006.00632.x 
  99. «[Isotretinoin and ulcerous colitis]»։ Anales del Sistema Sanitario de Navarra (Spanish) 27 (2): 241–3։ 2004։ PMID 15381956։ doi:10.4321/S1137-66272004000300009 
  100. «Isotretinoin-induced inflammatory bowel disease in an adolescent»։ The Annals of Pharmacotherapy 35 (10): 1214–6։ October 2001։ PMID 11675849։ doi:10.1345/aph.10368։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-06-29-ին 
  101. «Crohn's Disease»։ National Digestive Diseases Information Clearinghouse։ Արխիվացված օրիգինալից November 8, 2012-ին։ Վերցված է November 13, 2012 
  102. «Dietary sources of inorganic microparticles and their intake in healthy subjects and patients with Crohn's disease»։ The British Journal of Nutrition 92 (6): 947–55։ December 2004։ PMID 15613257։ doi:10.1079/bjn20041276 
  103. «Dietary microparticles and their impact on tolerance and immune responsiveness of the gastrointestinal tract»։ The British Journal of Nutrition։ 98 Suppl 1: S59–63։ October 2007։ PMC 2737314։ PMID 17922962։ doi:10.1017/S0007114507832922 
  104. «Monoclonal anti-interleukin 23 reverses active colitis in a T cell-mediated model in mice»։ Gastroenterology 132 (7): 2359–70։ 2007։ PMID 17570211։ doi:10.1053/j.gastro.2007.03.104 
  105. Crawford JM. "The Gastrointestinal tract, Chapter 17". In Cotran RS, Kumar V, Robbins SL. Robbins Pathologic Basis of Disease: 5th Edition. W.B. Saunders and Company, Philadelphia, 1994.
  106. [1]
  107. HCP: Pill Cam, Capsule Endoscopy, Esophageal Endoscopy Archived June 16, 2008, at the Wayback Machine.
  108. «Crohn's disease and lichen nitidus: a case report and comparison of common histopathologic features»։ Inflammatory Bowel Diseases 7 (4): 314–8։ November 2001։ PMID 11720321։ doi:10.1097/00054725-200111000-00006 
  109. «Diffuse jejunoileitis of Crohn's disease»։ Gut 34 (10): 1374–8։ October 1993։ PMC 1374544։ PMID 8244104։ doi:10.1136/gut.34.10.1374 
  110. 111,0 111,1 «A simple classification of Crohn's disease: report of the Working Party for the World Congresses of Gastroenterology, Vienna 1998»։ Inflammatory Bowel Diseases 6 (1): 8–15։ February 2000։ PMID 10701144։ doi:10.1002/ibd.3780060103 
  111. «Treatment of Crohn's Disease of Inflammatory, Stenotic, and Fistulizing Phenotypes»։ Current Treatment Options in Gastroenterology 6 (3): 183–200։ June 2003։ PMID 12744819։ doi:10.1007/s11938-003-0001-1 
  112. «Crohn disease of the small bowel: preliminary comparison among CT enterography, capsule endoscopy, small-bowel follow-through, and ileoscopy»։ Radiology 238 (1): 128–34։ January 2006։ PMID 16373764։ doi:10.1148/radiol.2381050296 
  113. «A meta-analysis of the yield of capsule endoscopy compared to other diagnostic modalities in patients with non-stricturing small bowel Crohn's disease»։ The American Journal of Gastroenterology 101 (5): 954–64։ May 2006։ PMID 16696781։ doi:10.1111/j.1572-0241.2006.00506.x 
  114. «The small bowel enema: a ten year review»։ Clinical Radiology 47 (1): 46–8։ January 1993։ PMID 8428417։ doi:10.1016/S0009-9260(05)81213-9 
  115. «Radiographic imaging of inflammatory bowel disease»։ Gastroenterology Clinics of North America 31 (1): 93–117, ix։ March 2002։ PMID 12122746։ doi:10.1016/S0889-8553(01)00007-3 
  116. «Multislice CT enteroclysis: technique and clinical applications»։ Clinical Radiology 61 (1): 31–9։ January 2006։ PMID 16356814։ doi:10.1016/j.crad.2005.08.006 
  117. «Computed tomographic findings of abdominal complications of Crohn's disease--pictorial essay» (PDF)։ Canadian Association of Radiologists Journal = Journal l'Association Canadienne des Radiologistes 56 (1): 25–35։ February 2005։ PMID 15835588։ Արխիվացված օրիգինալից-ից April 6, 2008-ին 
  118. «New diagnostic imaging tools for inflammatory bowel disease»։ Gut 55 (5): 733–41։ May 2006։ PMC 1856109։ PMID 16609136։ doi:10.1136/gut.2005.076612 
  119. «Utility of high-resolution MR imaging in demonstrating transmural pathologic changes in Crohn disease»։ Radiographics 29 (6): 1847–67։ October 2009։ PMID 19959525։ doi:10.1148/rg.296095503 
  120. «Diffusion-weighted MR imaging of the gastrointestinal tract: technique, indications, and imaging findings»։ Radiographics 33 (3): 655–76; discussion 676–80։ May 2013։ PMID 23674768։ doi:10.1148/rg.333125042 
  121. «Review article: nutrition and adult inflammatory bowel disease»։ Alimentary Pharmacology & Therapeutics 17 (3): 307–20։ February 2003։ PMID 12562443։ doi:10.1046/j.1365-2036.2003.01482.x 
  122. «Diagnostic value of C-reactive protein for predicting activity level of Crohn's disease»։ Clinical Gastroenterology and Hepatology 4 (7): 882–7։ July 2006։ PMID 16630759։ doi:10.1016/j.cgh.2006.02.003 
  123. «The anti-Saccharomyces cerevisiae antibody assay in a province-wide practice: accurate in identifying cases of Crohn's disease and predicting inflammatory disease»։ Canadian Journal of Gastroenterology = Journal Canadien de Gastroenterologie 19 (12): 717–21։ December 2005։ PMID 16341311։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 6, 2011-ին։ Վերցված է July 12, 2010 
  124. «Anti-Saccharomyces cerevisiae and antineutrophil cytoplasmic antibodies as predictors of inflammatory bowel disease»։ Gut 54 (9): 1232–6։ September 2005։ PMC 1774672։ PMID 16099791։ doi:10.1136/gut.2004.060228 
  125. «New serological markers in inflammatory bowel disease are associated with complicated disease behaviour»։ Gut 56 (10): 1394–403։ October 2007։ PMC 2000264։ PMID 17456509։ doi:10.1136/gut.2006.108043 
  126. «New serological markers for inflammatory bowel disease are associated with earlier age at onset, complicated disease behavior, risk for surgery, and NOD2/CARD15 genotype in a Hungarian IBD cohort»։ The American Journal of Gastroenterology 103 (3): 665–81։ March 2008։ PMID 18047543։ doi:10.1111/j.1572-0241.2007.01652.x 
  127. «Novel anti-glycan antibodies related to inflammatory bowel disease diagnosis and phenotype»։ The American Journal of Gastroenterology 104 (6): 1426–34։ June 2009։ PMID 19491856։ doi:10.1038/ajg.2009.79 
  128. «Serologic markers in inflammatory bowel disease: tools for better diagnosis and disease stratification»։ Expert Review of Gastroenterology & Hepatology 1 (2): 265–74։ December 2007։ PMID 19072419։ doi:10.1586/17474124.1.2.265 
  129. 130,0 130,1 «Association Between Inflammatory Bowel Disease and Vitamin D Deficiency: A Systematic Review and Meta-analysis»։ Inflammatory Bowel Diseases 21 (11): 2708–17։ November 2015։ PMC 4615394։ PMID 26348447։ doi:10.1097/MIB.0000000000000546 
  130. «Primary sclerosing cholangitis, inflammatory bowel disease, and colon cancer»։ Seminars in Liver Disease 26 (1): 31–41։ February 2006։ PMID 16496231։ doi:10.1055/s-2006-933561 
  131. «Inflammatory bowel disease: clinical aspects and established and evolving therapies.»։ The Lancet 369 (9573): 1641–57։ May 2007։ PMID 17499606։ doi:10.1016/S0140-6736(07)60751-X։ Վերցված է 2009-11-04 
  132. Shepherd NA (August 2002)։ «Granulomas in the diagnosis of intestinal Crohn's disease: a myth exploded?»։ Histopathology 41 (2): 166–8։ PMID 12147095։ doi:10.1046/j.1365-2559.2002.01441.x 
  133. «Granulomatous ulcerative colitis: a re-appraisal of the mucosal granuloma in the distinction of Crohn's disease from ulcerative colitis»։ Histopathology 41 (1): 50–5։ July 2002։ PMID 12121237։ doi:10.1046/j.1365-2559.2002.01416.x 
  134. 135,0 135,1 «Inflammatory Bowel Disease»։ World Gastroenterology Organization։ August 2015։ Արխիվացված օրիգինալից March 14, 2016-ին։ Վերցված է March 13, 2016 
  135. «Systematic review: the use of serology to exclude or diagnose coeliac disease (a comparison of the endomysial and tissue transglutaminase antibody tests)»։ Alimentary Pharmacology & Therapeutics (Review) 24 (1): 47–54։ July 2006։ PMID 16803602։ doi:10.1111/j.1365-2036.2006.02967.x։ «Both the endomysial antibody and tissue transglutaminase antibody have very high sensitivities (93% for both) and specificities (>99% and >98% respectively) for the diagnosis of typical coeliac disease with villous atrophy. (...) As the detection of at least partial villous atrophy was used to make a diagnosis of coeliac disease in the vast majority of studies, we can't assume that the same LRs apply to coeliac patients with lesser abnormality such as an increase in intraepithelial lymphocytes or electron-microscopic changes only. In fact, if such lesser abnormalities were used as criteria for diagnosing (and excluding) coeliac disease, the sensitivity of the tests could be lower (i.e. more false negatives), especially since a number of studies suggest that the EMA and tTG antibody tests are less sensitive with lesser degrees of mucosal abnormality» 
  136. «[Celiac disease]»։ Medicina Clinica (Review) (spanish) 131 (7): 264–70։ September 2008։ PMID 18775218։ doi:10.1016/S0025-7753(08)72247-4։ Արխիվացված օրիգինալից March 19, 2016-ին։ «Estos marcadores presentan en general una elevada sensibilidad y especificidad (cercanas al 90%) en presencia de atrofia marcada de las vellosidades intestinales. Sin embargo, muestran una notable disminución de la sensibilidad (del orden del 40-50%) en casos con atrofia vellositaria leve o cambios mínimos. These markers generally have high sensitivity and specificity (around 90%) in the presence of marked atrophy of the villi. However, they show a marked decrease in sensitivity (of the order of 40-50%) in cases with mild villous atrophy or minimal changes 
  137. «Subclinical celiac disease and gluten sensitivity»։ Gastroenterology and Hepatology from Bed to Bench (Review) 4 (3): 102–8։ 2011։ PMC 4017418։ PMID 24834166 
  138. «Gluten tolerance; potential challenges in treatment strategies»։ Gastroenterology and Hepatology from Bed to Bench (Review) 4 (2): 53–7։ 2011։ PMC 4017406։ PMID 24834157 
  139. 140,0 140,1 Agabegi ED, Agabegi SS (2008)։ «Inflammatory bowel disease (IBD)»։ Step-Up to Medicine (Step-Up Series)։ Hagerstwon, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 152–156։ ISBN 0-7817-7153-6 
  140. «Long-term antibiotic treatment for Crohn's disease: systematic review and meta-analysis of placebo-controlled trials»։ Clinical Infectious Diseases 50 (4): 473–80։ February 2010։ PMID 20067425։ doi:10.1086/649923 
  141. «Antibiotics and probiotics in inflammatory bowel disease: why, when, and how»։ Current Opinion in Gastroenterology 25 (4): 329–33։ July 2009։ PMID 19444096։ doi:10.1097/MOG.0b013e32832b20bf 
  142. 143,0 143,1 «Crohn's Disease: 54 Tips to Help You Manage»։ WebMD։ May 16, 2007։ Արխիվացված օրիգինալից February 8, 2008-ին։ Վերցված է February 14, 2008 
  143. «Dietary intake and risk of developing inflammatory bowel disease: a systematic review of the literature»։ The American Journal of Gastroenterology 106 (4): 563–73։ April 2011։ PMID 21468064։ doi:10.1038/ajg.2011.44։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 12, 2015-ին 
  144. Escott-Stump Sylvia (2008)։ Nutrition and Diagnosis-Related Care, 7th edition։ Baltimore, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ էջեր 1020 (pp 431)։ ISBN 978-1-60831-017-3 
  145. «Crohn's disease»։ Lancet 359 (9300): 62–9։ January 2002։ PMID 11809204։ doi:10.1016/S0140-6736(02)07284-7 
  146. «Inflammatory bowel disease»։ The New England Journal of Medicine (Submitted manuscript) 347 (6): 417–29։ August 2002։ PMID 12167685։ doi:10.1056/NEJMra020831 
  147. «FDA Approves Cimzia to Treat Crohn's Disease» (Press release)։ Food and Drug Administration (FDA)։ April 22, 2008։ Արխիվացված օրիգինալից October 20, 2009-ին։ Վերցված է November 5, 2009 
  148. «Natalizumab induction and maintenance therapy for Crohn's disease»։ The New England Journal of Medicine 353 (18): 1912–25։ November 2005։ PMID 16267322։ doi:10.1056/NEJMoa043335 
  149. MacDonald JK, ed. (January 2007)։ «Natalizumab for induction of remission in Crohn's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (1): CD006097։ PMID 17253580։ doi:10.1002/14651858.CD006097.pub2։ CD006097 
  150. Longmore M, Wilkinson I, Turmezei T, Cheung CK (2007)։ Oxford Handbook of Clinical Medicine (7th ed.)։ Oxford University Press։ էջեր 266–7։ ISBN 978-0-19-856837-7 
  151. 152,0 152,1 «Anti-IL-12/23p40 antibodies for induction of remission in Crohn's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (5): CD007572։ May 2015։ PMID 25942580։ doi:10.1002/14651858.CD007572.pub2 
  152. «Guidelines for the management of inflammatory bowel disease in adults»։ Gut 60 (5): 571–607։ May 2011։ PMC 1867788։ PMID 21464096։ doi:10.1136/gut.2010.224154 
  153. 154,0 154,1 154,2 «Guidelines for the management of iron deficiency anaemia»։ Gut 60 (10): 1309–16։ October 2011։ PMC 1728199։ PMID 21561874։ doi:10.1136/gut.2010.228874 
  154. 155,0 155,1 Inflamm Bowel Dis Volume 13, Number 12, December 2007
  155. «Surgical recurrence in Crohn's disease: Are we getting better?»։ World Journal of Gastroenterology 21 (20): 6097–100։ May 2015։ PMC 4445088։ PMID 26034346։ doi:10.3748/wjg.v21.i20.6097 
  156. Tresca AJ (January 12, 2007)։ «Resection Surgery for Crohn's Disease»։ About.com։ Արխիվացված օրիգինալից November 13, 2007-ին։ Վերցված է February 14, 2008 
  157. «Reoperative rates for Crohn's disease following strictureplasty. Long-term analysis»։ Diseases of the Colon and Rectum 39 (11): 1199–203։ November 1996։ PMID 8918424։ doi:10.1007/BF02055108 
  158. «Predictability of the postoperative course of Crohn's disease»։ Gastroenterology 99 (4): 956–63։ October 1990։ PMID 2394349 
  159. «The impact of early endoscopic lesions on the clinical course of patients following ileocolonic resection for Crohn's disease: A 5-year prospective cohort study»։ United European Gastroenterology Journal 1 (4): 294–8։ August 2013։ PMC 4040796։ PMID 24917974։ doi:10.1177/2050640613495197 
  160. «Short Bowel Syndrome»։ nih.gov։ Արխիվացված օրիգինալից March 21, 2014-ին 
  161. Rhodes M (October 24, 2006)։ «Intestinal transplant for Crohn's disease»։ Everyday Health։ Արխիվացված օրիգինալից October 8, 2008-ին։ Վերցված է March 22, 2009 
  162. «The syndrome of ileal disease and the broken enterohepatic circulation: cholerheic enteropathy»։ Gastroenterology 52 (4): 752–7։ April 1967։ PMID 5337211 
  163. 164,0 164,1 «Inflammatory bowel disease»։ Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America (Submitted manuscript) 19 (2): 301–18, ix։ April 2010։ PMID 20478501։ doi:10.1016/j.chc.2010.01.007 
  164. «Psychological Interventions for Irritable Bowel Syndrome and Inflammatory Bowel Diseases»։ Clinical and Translational Gastroenterology 8 (1): e214։ January 2017։ PMC 5288603 ։ PMID 28102860։ doi:10.1038/ctg.2016.69 
  165. 166,0 166,1 «European evidence based consensus on the diagnosis and management of Crohn's disease: special situations»։ Gut։ 55 Suppl 1 (Suppl 1): i36–58։ March 2006։ PMC 1859996։ PMID 16481630։ doi:10.1136/gut.2005.081950c։ «the colitis activity index fell significantly in the treatment group compared to the sham acupuncture group. However, recruitment did not reach its target and the number of patients was small.» 
  166. «Acupuncture and moxibustion in the treatment of active Crohn's disease: a randomized controlled study»։ Digestion 69 (3): 131–9։ 2004։ PMID 15114043։ doi:10.1159/000078151 
  167. «Review on efficacy and health services research studies of complementary and alternative medicine in inflammatory bowel disease»։ Chinese Journal of Integrative Medicine 17 (6): 403–9։ June 2011։ PMID 21660673։ doi:10.1007/s11655-011-0758-3 
  168. «Homeopathy is Unscientific and Unethical»։ Bioethics 26 (9): 508–512։ 2012։ doi:10.1111/j.1467-8519.2011.01956.x 
  169. 170,0 170,1 «Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ?»։ Chapter 2: Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ?։ Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century (Springer)։ 2014։ էջեր 19–57։ ISBN 978-1-4614-8540-7։ doi:10.1007/978-1-4614-8541-4_2։ «within the traditional medical community it is considered to be quackery» 
  170. 171,0 171,1 «Chapter 3: Towards a Demarcation of Science from Pseudoscience»։ Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem։ University of Chicago Press։ 2013։ էջեր 48–49։ ISBN 978-0-226-05196-3։ «Yet homeopathy is a paradigmatic example of pseudoscience. It is neither simply bad science nor science fraud, but rather profoundly departs from scientific method and theories while being described as scientific by some of its adherents (often sincerely).» 
  171. «A systematic review of systematic reviews of homeopathy»։ British Journal of Clinical Pharmacology 54 (6): 577–82։ December 2002։ PMC 1874503։ PMID 12492603։ doi:10.1046/j.1365-2125.2002.01699.x 
  172. «Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy»։ Lancet 366 (9487): 726–32։ 2005։ PMID 16125589։ doi:10.1016/S0140-6736(05)67177-2 
  173. «Evidence Check 2: Homeopathy - Science and Technology Committee»։ British House of Commons Science and Technology Committee։ February 22, 2010։ Վերցված է April 5, 2014 
  174. 175,0 175,1 «Cannabis for inflammatory bowel disease»։ Digestive Diseases 32 (4): 468–74։ 2014։ PMID 24969296։ doi:10.1159/000358155 
  175. «Crohn's disease - Prognosis»։ University of Maryland Medical Centre։ Արխիվացված օրիգինալից August 29, 2012-ին։ Վերցված է October 19, 2012 
  176. «Meta-analysis: colorectal and small bowel cancer risk in patients with Crohn's disease»։ Alimentary Pharmacology & Therapeutics 23 (8): 1097–104։ April 2006։ PMID 16611269։ doi:10.1111/j.1365-2036.2006.02854.x 
  177. «Intestinal Obstruction»։ MERCK MANUAL Consumer Version։ Արխիվացված օրիգինալից July 10, 2016-ին։ Վերցված է June 27, 2016 
  178. «Anorectal Fistula»։ MERCK MANUAL Consumer Version։ Արխիվացված օրիգինալից July 10, 2016-ին։ Վերցված է June 27, 2016 
  179. «Anorectal Abscess»։ MERCK MANUAL Consumer Version։ Արխիվացված օրիգինալից June 14, 2016-ին։ Վերցված է June 27, 2016 
  180. Fistula 442000, բաժին Enterovesical Fistula(անգլ.) EMedicine կայքում
  181. «Increased risk of large-bowel cancer in Crohn's disease with colonic involvement»։ Lancet 336 (8711): 357–9։ August 1990։ PMID 1975343։ doi:10.1016/0140-6736(90)91889-I 
  182. Watson AJ, ed. (April 2006)։ «Strategies for detecting colon cancer and/or dysplasia in patients with inflammatory bowel disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD000279։ PMID 16625534։ doi:10.1002/14651858.CD000279.pub3 
  183. «Colorectal cancer and dysplasia in inflammatory bowel disease»։ World Journal of Gastroenterology 14 (17): 2662–9։ May 2008։ PMC 2709054։ PMID 18461651։ doi:10.3748/wjg.14.2662 
  184. «Inflammatory bowel disease and cancer: The role of inflammation, immunosuppression, and cancer treatment»։ World Journal of Gastroenterology (Review) 22 (20): 4794–801։ May 2016։ PMC 4873872։ PMID 27239106։ doi:10.3748/wjg.v22.i20.4794 
  185. «Home total parenteral nutrition: an alternative to early surgery for complicated inflammatory bowel disease»։ Journal of Gastrointestinal Surgery 7 (4): 562–566։ 2003։ PMID 12763417։ doi:10.1016/S1091-255X(02)00132-4 
  186. Carrillo Maria (September 1, 1985)։ «Man of Many Problems Comes to City for Help»։ Richmond Times-Dispatch (Richmond, Virginia, USA)։ էջ B1 
  187. «Kay, Laura Lynn»։ Richmond Times-Dispatch (Richmond, Virginia, USA)։ April 3, 2014  Loebenberg Priscilla (March 2, 2014)։ «Doris L. Johnson, 82, of Westminster»։ Carroll County Times (Westminster, Maryland, USA)  Berrier Jr. Ralph (December 31, 2013)։ «In memoriam: Dan Hodges Jr.»։ The Roanoke Times (Roanoke, Virginia, USA)  «Cynthia Meredith Routt»։ Daily Press (Newport News, Virginia, USA)։ May 4, 2014։ էջ A11 
  188. «IBD and Pregnancy: What You Need to Know»։ Crohn's and Colitis Foundation of America։ October 21, 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 17, 2012-ին։ Վերցված է November 7, 2009 
  189. 190,0 190,1 «Epidemiology of inflammatory bowel disease in a defined northern California population»։ The Western Journal of Medicine 149 (5): 541–6։ November 1988։ PMC 1026530։ PMID 3250100 
  190. «Incidence of Crohn's disease in four counties in southeastern Norway, 1990-93. A prospective population-based study. The Inflammatory Bowel South-Eastern Norway (IBSEN) Study Group of Gastroenterologists»։ Scandinavian Journal of Gastroenterology 31 (4): 355–61։ April 1996։ PMID 8726303։ doi:10.3109/00365529609006410 
  191. «Incidence of inflammatory bowel disease across Europe: is there a difference between north and south? Results of the European Collaborative Study on Inflammatory Bowel Disease (EC-IBD)»։ Gut 39 (5): 690–7։ November 1996։ PMC 1383393։ PMID 9014768։ doi:10.1136/gut.39.5.690 
  192. «Familial empirical risks for inflammatory bowel disease: differences between Jews and non-Jews»։ Gut 34 (4): 517–24։ April 1993։ PMC 1374314։ PMID 8491401։ doi:10.1136/gut.34.4.517 
  193. «Effects of light smoking consumption on the clinical course of Crohn's disease»։ Inflammatory Bowel Diseases 15 (5): 734–41։ May 2009։ PMID 19067428։ doi:10.1002/ibd.20828 
  194. «Crohn's disease manifests differently in boys and girls»։ Crohn's and Colitis Foundation of America։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 16, 2008-ին 
  195. «Who is affected by Crohn's disease»։ Healthwise։ Արխիվացված օրիգինալից-ից January 23, 2009-ին 
  196. «The genetics of inflammatory bowel disease»։ Gut 40 (5): 572–4։ May 1997։ PMC 1027155։ PMID 9203931։ doi:10.1136/gut.40.5.572 
  197. «Ulcerative colitis and Crohn's disease in an unselected population of monozygotic and dizygotic twins. A study of heritability and the influence of smoking»։ Gut 29 (7): 990–6։ July 1988։ PMC 1433769։ PMID 3396969։ doi:10.1136/gut.29.7.990 
  198. «The burden of inflammatory bowel disease in Europe»։ Journal of Crohn's & Colitis 7 (4): 322–37։ May 2013։ PMID 23395397։ doi:10.1016/j.crohns.2013.01.010 
  199. 200,0 200,1 «Worldwide incidence and prevalence of inflammatory bowel disease in the 21st century: a systematic review of population-based studies»։ Lancet 390 (10114): 2769–2778։ December 2018։ PMID 29050646։ doi:10.1016/S0140-6736(17)32448-0 
  200. «Historical aspects of inflammatory bowel disease»։ Journal of Clinical Gastroenterology 10 (3): 286–97։ June 1988։ PMID 2980764։ doi:10.1097/00004836-198806000-00012 
  201. «Antoni Lésniowski and his contribution to regional enteritis (Crohn's disease)»։ Journal of the Royal Society of Medicine 81 (8): 468–70։ August 1988։ PMC 1291720։ PMID 3047387 
  202. 203,0 203,1 «'Global warming' to Mycobacterium avium subspecies paratuberculosis»։ Future Microbiology 9 (7): 829–32։ 2014։ PMID 25156371։ doi:10.2217/fmb.14.52 
  203. «Use of antibiotics in the treatment of Crohn's disease»։ World Journal of Gastroenterology 19 (5): 648–53։ February 2013։ PMC 3574590։ PMID 23429474։ doi:10.3748/wjg.v19.i5.648 
  204. «Primary treatment of Crohn's disease: combined antibiotics taking center stage»։ Expert Review of Clinical Immunology 7 (6): 751–60։ November 2011։ PMID 22014016։ doi:10.1586/eci.11.43 
  205. «A novel multi-antigen virally vectored vaccine against Mycobacterium avium subspecies paratuberculosis»։ PLOS One 2 (11): e1229։ November 2007։ PMC 2082073։ PMID 18043737։ doi:10.1371/journal.pone.0001229 
  206. «Antibacterial therapy for Crohn's disease: a review emphasizing therapy directed against mycobacteria»։ Digestive Diseases and Sciences 45 (3): 445–56։ March 2000։ PMID 10749316 
  207. Pommerville J (2014)։ Fundamentals of microbiology։ Burlington, MA: Jones & Bartlett Learning։ ISBN 9781449688615 
  208. «Where are we on worms?»։ Current Opinion in Gastroenterology 28 (6): 551–6։ November 2012։ PMC 3744105։ PMID 23079675։ doi:10.1097/MOG.0b013e3283572f73 
  209. «Translatability of helminth therapy in inflammatory bowel diseases»։ International Journal for Parasitology 43 (3–4): 245–51։ March 2013։ PMC 3683647։ PMID 23178819։ doi:10.1016/j.ijpara.2012.10.016։ «Early clinical trials suggested that exposure to helminths such as Trichuris suis or Necator americanus can improve IBD.» 
  210. Biosciences Coronado (2013-10-14)։ «Coronado Biosciences Announces Top-Line Results From Its TRUST-I Phase 2 Clinical Trial of TSO for the Treatment of Crohn's Disease» (en-US)։ Արխիվացված օրիգինալից August 16, 2016-ին։ Վերցված է August 16, 2016 
  211. Biosciences Coronado (2013-11-07)։ «Coronado Biosciences Announces Independent Data Monitoring Committee Recommendation to Discontinue Falk Phase 2 Trial of TSO in Crohn's Disease» (en-US)։ Արխիվացված օրիգինալից August 16, 2016-ին։ Վերցված է August 16, 2016 
  212. * «Endocannabinoids and the gastrointestinal tract»։ Journal of Endocrinological Investigation 29 (3 Suppl): 47–57։ 2007։ PMID 16751708 
  213. «The endocannabinoid system in the physiology and pathophysiology of the gastrointestinal tract»։ Journal of Molecular Medicine 83 (12): 944–54։ December 2005։ PMID 16133420։ doi:10.1007/s00109-005-0698-5 
  214. «Cannabinoids and the Digestive Tract»։ Cannabinoids։ Handbook of Experimental Pharmacology 168 (168)։ 2005։ էջեր 573–98։ ISBN 978-3-540-22565-2։ PMID 16596788։ doi:10.1007/3-540-26573-2_19 
  215. «Thalidomide and thalidomide analogues for induction of remission in Crohn's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD007350։ April 2009։ PMID 19370684։ doi:10.1002/14651858.CD007350.pub2 
  216. «Thalidomide and thalidomide analogues for maintenance of remission in Crohn's disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD007351։ April 2009։ PMID 19370685։ doi:10.1002/14651858.CD007351.pub2 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]