Նախակենդանիներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Paramecium aurelia

Նախակենդանիներ, օրգանիզմներն են, որոնք կազմված են մեկ բջջից և կարողանում են գոյատևել։ Նրանցից են ամեոբան, հողաթափիկ ինֆուզորիան, մտրակավորները, վոլվոքսը՝ մտրակավորների գաղութային ձևը։

Նախակենդանիները մանրադիտակային չափեր ունեցող միաբջիջ օրգանիզմներ են,որոնց մարմինը կազմված է մեկ բջջից,սակայն այն կատարում է ամբողջական օրգանիզմի ֆունկցիաներ (մարսողական,արտազատական,շարժողական և այլն):Բազմաբջիջ օրգանիզմների այս կամ այն բջիջների խումբը կատարում է որևէ մեկ ֆունկցիա,ուստի չի կարող մեկուսացված գոյություն ունենալ։Ի տարբերություն դրա,նախակենդանիների մեկ բջիջը համարվում է ամբողջական օրգանիզմ.այն կարող է ինքնուրույն տեղաշարժվել,սնունդ ընդունել,պաշտպանվել կենդանիներից և այլն։Բացի բոլոր բջիջներին բնորոշ օրգանոիդներից,ինչպիսիք են միտոքոնդրիումները,էնդոպլազմատիկ ցանցը և այլն,նախակենդանիներն ունեն իրենց բնորոշ սեփական օրգանոիդները,ինչպես՝ շարժողական,մարսողական,արտազատիչ և այլն։

Շարժողական օրգանոիդներն են՝

  • 1.կեղծ ոտքերը կամ պսևդոպոդները,որոնք ցիտոպլազմայի ժամանակավոր ելուստներն են,
  • 2.մտրակները՝ երկար,բարակ թելիկներ են և սկիզբ են առնում ցիտոպլազմայում գտնվող կինետոպլաստից,
  • 3.թարթիչներ,որոնք բազմաթիվ կարճ թելիկներ են (ֆիբրիլներ)՝ պատված բջջային մեմբրանով (թաղանթով):

Էկտոպլազման միատարր է,ավելի հոծ,նրա արտաքին շերտը խտանում է և առաջացնում նախակենդանու արտաքին թաղանթը՝ պելիկուլան։Երբեմն պելիկուլայի մակերեսին առաջանում է կուտիկուլա,որն արդեն կենդանի ցիտոպլազմայի հատկություններ չունի։Վերջինս ունի պաշտպանական նշանակություն։

Էնդոպլազման կիսահեղուկ է,հատիկավոր,նրանում են գտնվում նախակենդանու կորիզը և օրգանոիդները։

Նախակենդանիների բջիջն ակտիվ գործունեության ժամանակ կոչվում է տրոֆոզոիտ,որի սնուցումը կարող է տեղի ունենալ՝

  • ա)մարմնի մակերեսով սննդի ներծծման միջոցով,
  • բ)ֆագոցիտոզով և պինոցիտոզով,
  • գ)բջջաբերանով։

Արտազատիչ օրգանոիդը կծկողական կամ բաբախող վակուոլը (հեղուկով լցված ոչ մեծ բուշտ է),որը պարբերաբար կծկվում է և նրանում եղած նյութափոխանակության արգասիքներով հանդերձ բջջի մեջ եղած հավելյալ հեղուկը հեռացվում է։Ի դեպ,նախակենդանիների ցիտոպլազմայում անօրգանական և օրգանական նյութերի քանակը ավելի բարձր է,քան միջավայրում,որով և պայմանավորված է օսմոտիկ ճնշումը։Այսպիսով՝ կծկողական վակուոլը միաժամանակ կատարում է արտազատիչ և օսմոտիկ ճնշման կարգավորման ֆունկցիաներ։Պարազիտ ձևերի,ինչպես նաև ծովում ապրող տեսակների մոտ,որտեղ օսմոտիկ ճնշումը բարձր է,կծկողական վակուոլը կարող է չլինել։

Նախակենդանիները բազմանում են անսեռ (միտոզ,ամիտոզ,շիզոգոնիա,էնդոգոնիա) և սեռական ճանապարհով (կոպուլյացիա և կոնյուգացիա):Որոշ ներկայացուցիչների մոտ նկատվում է անսեռ և սեռական բազմացման եղանակների հերթափոխություն։

Նախակենդանիների մեծ մասն անբարենպաստ պայմաններում առաջացնում է կայուն (ռեզիստենտ) ձև՝ ցիստ։Նրանք ընդունում են կլոր ձև,դադարում են սնվելուց,նյութափոխանակությունը դադարում է,պատվում են ամուր թաղանթով,որը պաշտպանում է նրանց ջերմային և այլ վնասակար գործոններից։Բացի պաշտպանական նշանակությունից,ցիստավորումը նպաստում է նաև նախակենդանիներիտարածմանը։