Մանանեխ (համեմունք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մանանեխ
Senf-Variationen.jpg
Գիտական դասակարգում
Տիպ բույս
Ընտանիք պատկանում է սպիտակ մանանեխի

և սև մանանեխի



Հայտնի են համեմունքի վեց տեսակներ • սպիտակ մանանեխի սերմեր • աղացած սպիտակ մանանեխ • սովորական ճաշարան մանանեխ • բավարիայի քաղցր մանանեխ • դիժոնյան մանանեխ • ֆրանսիական մանանեխ՝ սև սերմերով

Մանանեխ, համեմունք, որը պատկանում է սպիտակ մանանեխի (Sinapis alba) և սև մանանեխի (Brassica nigra) ընտանիքներին[1]:

Համեմունքի պատրաստման համար ամբողջական և մանրացված մանանեխի հատիկը խառնում են ջրի, քացախի, կիտրոնի կամ խնձորի հյութի հետ, գինու կամ այլ հեղուկի հետ` ավելացնելով աղ և այլ համեմունքներ[2]: Համեմունքը կարող է ունենալ թույլ դեղինից մինչև դեղնաշագանակագույն գույն[3]: Համը տատանվում է քաղցրից կծուի սահմաններում[4]:

Մանանեխը հիանալի կերպով համադրվում է մսային կերակուրների և պանրի հետ, այն ավելացնում են աղցաններին, բուտերբրոտներին, համբուրգերներին և հոթդոգներին: Որպես համեմունք մանանեխը օգտագործվում է բազմաթիվ սոուսների, ապուրների, մարինադների պատրաստման ժամանակ: Մանանեխը լայնորեն օգտագործվում է բազմաթիվ ազգային խոհանոցներում: Համեմունքը կիրառվում է տապակայի պատրաստման ժամանակ[5][3]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանանեխը մարդկանց կողմից օգտագործվել է վաղուց և տարածված է եղել Հին աշխարհում` Եվրոպայից մինչև Չինաստան[6]: Ընդ որում մանանեխը Եվրոպայում եղել է միակ հասանելի կծու համեմունքը[3]: Մանանեխից համեմունքը, հավանաբար առաջին անգամ սկսել են պատրաստել Հռոմեական կայսրությունում: Հռոմեացիները խառնել են խաղողի հյութը սպիտակ մանանեխի հատիկին և ստացել են կծու համեմունք: Մանանեխի բաղադրատոմսը կա «De re coquinaria» խոհանոցային գրքում (4-5-րդ դարեր): Բաղադրատոմսի մեջ մտնում է մանանեխի հատիկ, պղպեղ, չաման, համեմ, սամիթ, նեխուր, ուրց, խնկածաղիկ, սոխ, մեղր, քացախ և բուսական յուղ: Համեմունքը կիրառվել է վարազի մսով տապակայի պատրաստման ժամանակ[7][8]:

Համարվում է, որ հենց հռոմեացիներն են բերել սև մանանեխի ընտանիքը Գալիա, որտեղ այն սկսել են աճեցնել խաղողի այգիներում[9]: 10-րդ դարում Սեն Ժերմեն ԴԵ Պրեյի աբբայության վանականները Փարիզում սկսեցին մանանեխի սեփական արտադրությունը: Օգտագործել են բոլոր հնարավոր ավելցուկները` պղպեղ, գինի, մեղր, շաքար և այլն[3]: Մանանեխային սոուսն օգտագործել են սառը ուտելիքների հետ` այն համարելով տաքացնող համեմունք: Ավելացրել են թարմ ձկանը, վարազի մսին մսին, աղը դրած մսին, զելցին[10]: Փարիզի արքունիքում մանանեխ պատրաստողներ առաջին անգամ նկատվել են 1292 թվականին[7][2]: 1390 թվականին ընդունվում է օրենք, որը արգելում է մանանեխի վրա ցանկացած բաղադրիչի ավելացում, բացի որակյալ մանանեխի հատիկներից և քացախից[10]:

13-րդ դարում մանանեխի արտադրության կենտրոն է համարվել Դիժոնը[3]: Այն մասին, թե որքան հայտնի է եղել մանանեխը Դիժոնում պահպանվել է 1336 թվականի նամակային հաշիվներում: 1777 թվականին Դիժոնում ստեղծվել է մանանեխի արտադրության գործընկերություն օրիգինալ բաղադրատոմսով` օգտագործելով սպիտակ գինի: Այստեղ է ի հայտ եկել նաև մանանեխի արտադրության առաջին մեքենան[7]: 1937 թվականին դիժոնյան մանանեխի համար ներկայացվել է ծագման իսկության սերտիֆիկացիա: Դիժոնի մանանեխի արտադրության հին պատմության շնորհիվ այն համարվում է «աշխարհի մանանեխային մայրաքաղաք»[3]:

Անգլիայում մանանեխը հայտնվել է 12-րդ դարում[11]: Մանանեխի առաջին հիշատակումը գտնվում է T«he Forme of Cury» գրքում, որը գրել է Ռիչարդ II-ի գլխավոր խոհարարը: Մանանեխային հացահատիկը խառնում էին ալյուրի և դարչինի հետ, ավելացնում էին ջուր, մանանեխից պատրաստում էին գնդիկներ և չորացնում էին: Նման ձևով մանանեխը հարմար էր պահպանել, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նրանից պատրաստում էին մանանեխային պաստա` գնդիկները դնելով քացախի կամ գինու մեջ: Լավագույնը համարվում էր ծովաբողկով մանանեխը, որը պատրաստում էին Տյուսբերգում: Մանանեխը այստեղից տանում էին Լոնդոն և Անգլիայի այլ մասեր: Այս մանանեխը նույնիսկ օգտագործվել է Շեքսպիրի «Հենրիխ IV» պիեսում[7][11]:

Ռուսաստանում մանանեխի մասին առաջին հիշատակումը եղել է 1781 թվականին: 1784 թվականին դուքս Բեկետովի և Պովոլժեի անուններից արտադրվել է առաջին մանանեխային ալյուրը, մանանեխի տեղական տեսակից: 1810 թվականին իրականացվում է գոլորշու տեխնիկա և սկսվում է դեղին մանանեխի և մանանեխային յուղի խառնումը[10]:

1904 թվականին ԱՄՆ-ում ներկայացվել է նոր, դեղնաշագանակագույն մանանեխը, որը պատմության մեջ առաջին անգամ օգտագործել են հոթդոգների պատրաստման համար[7]:

Համային որակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 10 24 Dijon, moutarde.jpg

Մանանեխի սեփական համը կծու է և այրող: Բույսի բոլոր մասերում մտնում են սինագրինը, միրոզինազը, սինալրինը: Բջիջների քայքայման դեպքում միրոզինազը բաժանվում է մոլեկուլների և բաց է թողնում կեղտոտ ծծմբային միացությունները[12]: Միրոզինազի ազդեցությունը կախված է ջերմաստիճանից: Այս նյութը օգտագործում են մանանեխային պաստայի պատրաստման ժամանակ, մանանեխի ամրությունը կարգավորվում է հեղուկի ջերմաստիճանով: Այն մանանեխը, որը պատրաստվում է սենյակային կամ ավելի բարձր ջերմաստիճանում (մինչև 38 °C) կլինի կծու: Եթե մանրացված հհատիկին ավելացնենք եռացրած ջուր, ապա մանանեխը ստացվում է ավելի փափուկ և քաղցր: Եթե մանանեխի ամբողջական հատիկը տաքացնենք, ապա կնկատվի կծվություն, այլ սուր հոտ և այդ ամենի հետ մեկտեղ կպահպանի իր դառը համը[6][13]:

Մանանեխի սուր կծու համը պահպանվում է ավելի երկար, եթե համեմունքը պահվի փակ կոնտեյներում` փակ տեղում[14]: Շնորհիվ մանանեխի հակաբիոտիկային կազմության` այն չի վնասվում բակտերիաներից և երբեք չի փչանում, սակայն կարող է կորցնել բույրը[15]:

Մանանեխի պատրաստման ժամանակ, համային որակները կախված են այլ բաղադրատարրերից` աղից, քացախից, շաքարից: Վառ դեղին գույն ստանալու համար մանանեխին երբեք չեն ավելացնում քրքում[16]:

Կիրառումը խոհարարության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավանդարար մանանեխը մատուցում են որպես համեմունք՝ տաք կամ սառը ուտեստների համար: Օգտագործում են արագ սննդի պատրաստման մեջ՝ նրբերշիկների կամ երշիկների հետ:

Մանանեխը կիրառվում է որպես սոուսների պատրաստման բաղադրիչ, այդ թվում հոլանդական սոուսի և մայոնեզի[17]: Մանանեխը ունի չմարվող նյութերը կայունացնող խառնուրդ, ինչպիսիք են յուղը և բույրը: Բացի այդ հոլանդական սոուսում մանանեխը կանխարգելում է սպիտակուցների խառնումը[15][11][6]:

Մանանեխի հացահատիկը և փոշին ավելացնում են մարինադի մեջ, որպես կոնսերվանտներ[18]:

Թռչնի կամ ձկան մսի վրա մանանեխը քսում են մսի վերին հատվածում: Մանանեխը կանխում է հյութի արտահոսքը, ձևավորում է կծու կեղևապատում և բույր է հաղորդում ուտեստին[17][18]:

Բելգիայում և Նիդերլանդներում մանանեխից եփում են մանանեխային ապուր[19]:

Շագանակագույն մանանեխի հատիկից պատրաստում են խոզապուխտ և տապակած տավարի միս, իսկ ճապոնացիները այն օգտագործում են ձկան մարինադի համար[13]: Սև մանանեխը աչքի է ընկնում սուր հոտով և տարածված է Հնդկաստանում, որպես աղցանների կամ տաք ուտեստների համեմունք: Յուղի մեջ տապակած մանանեխից Հնդկաստանում և Չինաստանում պատրաստում են համեմունք` մսից, բանջարեղենից և այլ բաղադրամիջոցներց պատրաստված ուտեստների համար[20]:

Հումքի տարատեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանանեխը սերում է խաչածաղկավորների ընտանիքի երեք տեսակներից` սպիտակ, սև և սարեփյան: Սև մանանեխը, անվանում են իսկական կամ ֆրանսիական[20][17]: Այն աճում է Հարավային Եվրոպայում, հիմնականում Իտալիայում և Ֆրանսիայում: Նրա սերմերը փոքր են, մուգ, ունեն այրող համ և հոտ: Այս տեսակը կիրառվում է բարձրորակ մանանեխի պատրաստման համար, այդ թվում նաև դիժոնյան մանանեխի համար: Սև մանանեխի պատրաստումը կապված է որոշակի բարդությունների հետ: Նրա պատիճը արագ բացվում է և բերքի մեծ մասը թափվում և կորչում է: Այդ իսկ պատճառով հաճախ դասական ֆրանսիական բաղադրատոմսերում սև մանանեխը փոխարինում էին շագանակագույնով կամ սարեփյանով[20]:

Սարեփյան մանանեխը տարածված է Ռուսաստանում: Այն հայտնի է նաև շագանակագույն, չինական, հնդկական անուններով: Այն իրենից ներկայացնում է բավականին մեծ հատիկ շագանակագույն գույնի: Խոհարարական տեսանկյունից մոտ է սև մանանեխին, բայց իր մեջ պարունակում է ավելի փոքր քանակությամբ սինգլին: Հաճախ մատուցվում է բաց դեղին փոշու տեսքով: Սրանից պատրաստում են սովորական սեղանի մանանեխ, այն բոլորից հաճախ կիրառվում է եվրոպական բաղադրատոմսերում: Ռուսաստանից բացի սարեփյան մանանեխը նաև աճեցնում են Միջին Ասիայում, Հեռավոր Արևելքում, Վոլգայի շրջանում, Ուկրաինայում[6][17][20]:

Սպիտակ մանանեխը դեղին, անգլիական մանանեխն է, ծագում է Եվրոպայից, ունի բաց գույնի խոշոր սերմեր: Ի տարբերություն սևի և շագանակագույնի, սպիտակ մանանեխը պակաս կծու է, որը ավելի շատ արտահայտվում է համի մեջ, քան հոտի: Այս մանանեխը օգտագործվում է մարինադներում: Սպիտակ մանանեխը ավելի հայտնի է ԱՄՆ-ում[6]: Սպիտակ մանանեխի համաշխարհային բերքի մեծ մասը աճեցվում է Կանադայում[1]:

Մանանեխի պատրաստման եղանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ ազգեր միջնադարից սկսած ունեն մանանեխի պատրաստման և օգտագործման սեփական ավանդույթները[6]: Մանանեխի տարատեսակների համը կարող է տարբերվել տարբեր երկրներում: Եվրոպական երկրների մեծ մասում և ԱՄՆ-ում նախընտրում են փափուկ մանանեխը, հնարավորինս համային ավելցուկների մեծ քանակությամբ[8]: Ռուսաստանում և Լեհաստանում հաճախ օգտագործում են շագանակագույն կծու մանանեխ, առանց կծուն թեթևացնող ավելցուկների:

Կծու մանանեխը հեշտ է պատրաստել տնային պայմաններում: Դրա համար մանանեխի փոշին խառնում են գինու, քացախի, գարեջրի կամ ջրի հետ անհրաժեշտ խտությամբ և թողնում են հանգստանա մոտ 10 րոպե` ավելացնելով շաքար: Նման մանանեխ սովորաբար պատրաստում են անմիջապես մատուցելուց առաջ, որովհետև այն կարող է սառել բավականին արագ[14]:

  • Ամերիկյան դեղին մանանեխը պատրաստվում է սպիտակ մանանեխից և քացախից, մեծ քանակությամբ շաքարից և համեմվում է քրքումով[10][13][18]:
  • Անգլիական մանանեխը Անգլիայում հայտնի է «մանանեխ ըստ հին բաղադրատոմսի» անունով[10]: Սրա բաղադրության մեջ մտնում է թույլ և կծու մանանեխային փոշու խառնուրդը և մանրացված հատիկի ոչ մեծ քանակությունը: Մանանեխը համեմում են խնձորի հյութով կամ քացախով[2]:
  • Բավարական մանանեխը արտադրվում է սպիտակ մանանեխից` ավելացնելով կարամելային սիրոպ, պղպեղ և գինի: Համեմունքը պատրաստվում է բարձր ջերմաստիճանում, ունենում է շատ փափուկ, քաղցր համ[18][20][13]:
  • Բորդոյի (Ֆրանսիական) մանանեխը համեմունք է սպիտակ և սարեփյան մանանեխից, թարխունով և շաքարով, որը խառնվում է խաղողի մաճառ կամ քացախի հետ[10][20]:
  • Դոնի մանանեխը պատրաստվում է թթու դրված վարունգի ավելացմամբ:
  • Դիժոնյան մանանեխը ավանդաբար ծագել է սև մանանեխից[21]: Ժամանակակից դիժոնյան մանանեխը ծագում է սև և շագանակագույն մանանեխներից: Դիժոնյան մանանեխը փափուկ է և էլեգանտ, աչքի է ընկնում հարուստ համով, առանց ծայրահեղ թթվայնության[22]: Այս բաղադրատոմսով մանանեխը արտադրում են ամբողջ աշխարհում[10]: Այն ապահովում է համաշխարհային պահանջարկի մոտ կեսը: Ֆրանսիայում արտադրում են դիժոնյան մանանեխի ավելի քան 20 տեսակ, այդ թվում տարբեր գույների[23]: Արտահանում են սավորաբար ավելի փափուկ տեսակը: Դիժոնյան մանանեխի ամենաայրող տարբերակը մի փոքր փափուկ է ռուսական այրող մանանեխից[2][1][18][10][24][8]:
  • Իտալական (իտալ.՝ mostarda di frutta), մրգային մանանեխը պատրաստվում է մանանեխի փողուց, սպիտակ գինուց, մեղրից և պարունակում է թարմ մրգերի մեծ կտորներ[2][18]:
  • Չինական մանանեխը համեմունք է[25]: Կծու է և աչքի չի ընկնում համային երանգներով[2]:
  • Կրեոլյան մանանեխը պատրաստվում է հնդկական մանանեխի հատիկից` քերած ծովաբողկի ավելացմամբ[26]:
  • Մյոյի մանանեխը աչքի է ընկնում յուրօրինակ համով, ծագում է սև մանանեխից, համեմվում է քացախով[10]:
  • Գերմանական մանանեխը քաղցրաթթվային մանանեխ է, որը կազմված է սև մանանեխից և քացախից: Այն ավելացվում է գերմանական երշիկներին[10]:
  • Օրլեանյան մանանեխը դիժոնյան մանանեխի տեսակ է, որը խաղողի հյութի կամ գինու փոխարեն պատրաստվում է սպիտակ քացախով[10]:
  • Պրովանսայան մանանեխը պատրաստվում է բորդոյի մանանեխի բաղադրատոմսով[10]` ավելացնելով սխտոր, կարմիր պղպեղ և մեղր[10][20]:
  • Ռուսական մանանեխը սուր հոտով համեմունք է սարեփյան մանանեխի փոշուց` քացախի և բուսական յուղի ավելացմամբ[18][10]:

Ցանկանալով բարձրացնել ռուսական մանանեխի համային որակները խոհարարները համեմունքին ավելացնում են տարբեր ավելցուկներ: Մանանեխը պատրաստվում է տարբեր բաղադրատոմսերով.

  • «Բուրմունքային» - ավելացվում է դառը պղպեղ, մեխակներ, դարչին և մշկընկույզ[8]:
  • «Վոլգոգրադյան»- ավելացվում է խնձորի հյութ և դարչին[8]:
  • «Քաղաքային»- ավելացվում է դառը (կծու) պղպեղ և մեխակներ[27]:
  • «Տնային» - ավելացվում է խնձորի հյութ և համեմունքներ:
  • «Մոսկովյան» - բուսական յուղով և քացախով` ավելացնելով պղպեղ, մեխակներ[8]:

Ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանանեխում պարունակվող ցնդող նյութերը բացում են ախորժակը, ակտիվացնում են նյութափոխանակությունը, հեշտացնում են սպիտակուցների մարսումը[24]:

Հին ժամանակներում մանանեխին վերագրում էին բուժիչ հատկություններ: Դրանով բուժել են ատամնացավը, մրսածությունը, շնչառական խնդիրները և այլն: Գինու հետ խառնած մանանեխը օգտագործել են որպես հակաբորբոքային միջոց: Մանանեխ օգտագործել են նաև խրոնիկական հիվանդությունների ժամանակ: Ասվել է նաև որ մանանեխը կարող է մաքրել թույնը օրգանիզմից և լուսավորել գիտակցությունը[10]:

Մեր օրերում մանանեխը նույնպես համարվում է դեղամիջոց, որի օգտագործումը խթանում է մարսողությանը, օգնում է փորկապության և վարակների ժամանակ և փոքրացնում է սրտանոթային համակարգի հիվանդություների հավանականությունը[28]: Ժողովրդական բժշկությունում մանանեխը կիրառվում է ստամոքսաաղիքային հիվանդությունների բուժման համար[29]:

Տուբերկուլոզի և երիկամների բորբոքային հիվանդությունների դեպքում մանանեխը հակացուցված է[30]:

Շատ կծու մանանեխի կիրառումը կարող է առաջացնել թքարտադրություն, լեզվի և քիմքի այրում[3]: Մանանեխի բոլոր բաղադրիչները, այդ թվում հատիկները և մանանեխային փոշին կարող են ալերգիա առաջացնել և անաֆիլակտիկ ցնցման պատճառ դառնալ[31]:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

rigt rigt rigt rigt rigt

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Man R., Weir R. The Mustard Book. — 2nd ed.. — Grub Street Cookery, 2010. — 288 с. — ISBN 978-1-906502-59-1
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Michele Jordan The Good Cook's Book of Mustard: One of the World's Most Beloved Condiments, with more than 100 recipes. — Skyhorse Publishing, 1994. — 320 с. — ISBN 978-1-63220-586-5
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Janet Hazen Mustard: Making Your Own Gourmet Mustards. — Chronicle Books, 1993. — 72 с. — ISBN 9780811801737
  4. Похлёбкин В. В. Международные приправы // Большая энциклопедия кулинарного искусства. — ЗАО «Центрполиграф", 2008. — 975 с. — ISBN 978-5-9524-3563-6
  5. Janet Hazen. Mustard: Making Your Own Gourmet Mustards. — Chronicle Books, 1993. — 72 с. —https://ru.wikipedia.org/wiki/Служебная:Источники_книг/9781906502591
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Harold McGee Food and Cooking. — revised and updated edition. — NY: Scribner, 2004. — С. 415-417. — 884 с. — ISBN 1-4165-5637-0
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Antol M. N. The Incredible Secrets of Mustard: The Quintessential Guide to the History, Lore, Varieties, and Benefits. — Avery Publishing, 1999. — 228 с. — ISBN 978-0-895299-20-8
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Аграновская М. Это сладкое слово «горчица» // Partner : журнал. — 2016. — № 1 (220). — С. 84-85. — ISSN 1612-9903.
  9. Peggy Trowbridge Filippone. (March 10, 2017)։ «The History of Mustard as Food»։ The Spruce։ Վերցված է 2017-10-22 
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 Кузнецов И. Горько, но вкусно. О самом распространенном и популярном соусе – горчице // Экология и жизнь : журнал. — 2010. — № 1. — С. 89-91.
  11. 11,0 11,1 11,2 O'Connell J. Mustard // The Book of Spice: From Anise to Zedoary. — Profile Books Ltd, 2015. — P. 156-161. — 278 p. — ISBN 978-1-78283-088-7
  12. Harold McGee Food and Cooking. — revised and updated edition. — NY: Scribner, 2004. — С. 321-322. — 884 с. — ISBN 1-4165-5637-0
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Peter K. V. Mustard // Handbook of Herbs and Spices. — Elsevier, 2004. — Т. 2. — 376 p. — ISBN 1-85573-721-3
  14. 14,0 14,1 Fearnley-Whittingstall Hugh (2014-01-31)։ «Sharp practices: Hugh Fearnley-Whittingstall's mustard recipes»։ The Guardian։ ISSN 0261-3077։ Վերցված է 2016-09-17 
  15. 15,0 15,1 Sawyer H. Gourmet Mustards: How to Make and Cook With Them. — revised edition. — Culinary Art, 1994. — 80 p. — ISBN 978-0914667155
  16. «Горчица английская, французская, русская»։ Едим Дома։ 2014-12-25։ Վերցված է 2017-08-21 
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Алькаев Э. Горчица // Пряности, специи и приправы. — Litres, 2013. — 281 с. — ISBN 9785457037885
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 18,6 Бестужев В. Приправы // Секреты домашнего копчения. — Белгород: Клуб семейного досуга, 2016. — ISBN 978-5-9910-3536-1
  19. «Голландский горчичный суп»։ "Школа гастронома" №02 (124) январь 2009։ Гастрономъ 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 Карпухина В. Энциклопедия целительных специй. Имбирь, куркума, кориандр, корица, шафран и еще 100 исцеляющих специй. — Litres, 2016. — 378 с. — ISBN 9785457599819
  21. Станиславская С. А. Горчица «Ахтубинская» и способ её приготовления : Патент № 2109464. — 1998.
  22. Посокина Н. Е., Тамкович С. К., Степанищева Н. М., Гореньков Э. С. Горчица «Городская» : Патент № 2143208. — 1999.
  23. Посокина Н. Е., Тамкович С. К., Степанищева Н. М., Гореньков Э. С. Горчица «Домашняя» : Патент № 2143207. — 1999.
  24. 24,0 24,1 Степанова Н. Ю. Горчица и её использование как приправы к мясным изделиям // Научное обеспечение развития АПК в условиях импортзамещения : Сборник трудов конференции. — 2017. — С. 320–323.
  25. Станиславская С. А. Горчица «Волгоградская» и способ её приготовления : Патент № 2108733. — 1998.
  26. «Горчица»։ Gastronom.ru։ Վերցված է 2017-08-21 
  27. The Business of Food: Encyclopedia of the Food and Drink Industries / Allen G. J., Albala K.. — ABC-CLIO, 2007. — С. 95. — 439 с. — ISBN 9780313337253
  28. Звонарёва А. Горчица // Зелень в кулинарии. Лучшие рецепты с душистыми травами. — Litres, 2015. — 128 с. — ISBN 9785457226647
  29. Кардаш А. 100 самых полезных продуктов. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2014. — С. 57. — 240 с. — ISBN 9785000571262
  30. Полевая М. А. Редька, хрен и горчица от болезней помогут лечиться. — СПб: ИГ "Весь", 2006. — С. 20. — 96 с. — (Кладовые природы). — ISBN 5-9573-0104-3
  31. «Buying Food»։ Food allergy (անգլերեն)։ NHS։ 2010-01-12։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-07-17-ին 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]