Սպիրտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հիդրոքսիլ () ֆունկցիոնալ խումբը սպիրտի մոլեկուլում




Սպիրտ (լատ.՝ spiritus, ոգի), օրգանական միացություն, որը պարունակում է մեկ կամ մի քանի, ածխածնի հագեցված (գտնվում է sp³ հիբրիդացման վիճակում) ատոմին անմիջականորեն կապված հիդրոքսիլ (-OH) ֆունկցիոնալ խումբ (հիդօքսիլ, OH)[1]։ Սպիրտը կարելի է դիտարկել որպես ջրի (H−O−H) ածանցյալ, որում ջրածնի մեկ ատոմը տեղակալված է R−O−H օրգանական ֆունկցիոնալ խմբով: ԿՏՔՄՄ անվանակարգում այն միացությունների համար, որում հիդրօքսիլ խումբը կապված է ածխախնի հագեցած ատոմի հետ (sp² հիբրիդով), խորհուրդ է տրվում «էնոլներ» անվանումը (հիդրօքսիլը կապված է վինիլային C=C կապով)[2] և «ֆենոլներ» (հիդրօքսիլը կապված է բենզոլային կամ այլ արոմատիկ ցիկլով)[3]: Սպիրտները իրենցից ներկայացնում են լայն և բազմատեսակ դասի միացություններ՝ նրանք շատ տարածված են բնության մեջ և հաճախ կենդանի օրգանիզմներում կատարում են կարևոր գործառույթներ: Սպիրտները հանդիսանում են կարևոր միացություններ օրգանական սինթեզի տեսանկյունից, ոչ միայն հետաքրքրություն ներկայացնելով ինչպես նպատակային հումք, այլ նաև որպես միջանկյալ նյութ, որն ունի մի շարք եզակի քիմիական միացություններ: Բացի այդ սպիրտները հանդիսանում են կարևոր արդյունաբերական հումք, և բազմաթիվ կիրառություններ ունեն ինչպես արդյունաբերությունում, այնպես էլ առօրյայում:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպիրտ եզրը հայերենին անցել է ռուսերենից, որն իր հերթին փոխառել է լատիներենից, թեև՝ լատիներենում և եվրոպական լեզուներում օգտագործվում է alcohol (ալկոհոլ) բառը։ Օրգանական քիմիայում ընդունված է օգտագործել -ոլ վերջածանցը այն մոլեկուլների անվանումներում, ուր առաջնային ֆունկցիոնալ նշանակություն ունի հիդրոքսիլ խումբը, այն է՝ սպիրտների անվանումներում։ Գոյություն ունեն ոչ առաջնային հիդրոքսիլ խումբ պարունակող մոլեկուլներ, որոնք վերցրել են -ոլ վերջածանցը (պարացետամոլ, քոլեստերոլ) և այնպիսիններ, որոնք չունեն -ոլ վերջածանց, օրինակ՝ շաքարները (գլյուկոզ, ֆրուկտոզ

Հատկապես հայտնի է սպիրտների պարզ ացիկլիկ խումբը, որոնք ներկայացվում են ընդհանուր բանաձևով։ Դրանցից ամենատարածվածը էթանոլն է (), որի ջրային լուծույթները առօրյա կյանքում հայտնի են որպես «օղի»։ Բոլոր մնացած ոգելից խմիչքների հիմքում նույնպես էթանոլն է։ Սպիրտի առավել պարզ մոլեկուլը մեթանոլն կամ մեթիլ սպիրտն է ()։ Ի տարբերություն էթիլ սպիրտի՝ էթանոլի, մեթանոլը թունավոր է մարդու օրգանիզմի համար։ Սպիրտների վրա հալոգենաջրածնական թթուներով ազդելիս տեղի է ունենում հիդրօքսիլ խմբի տեղակալում.

Սպիրտների դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպիրտները դասակարգվում են հետևյալ եղանակով՝

1.հիդրօքսիլ խմբի թվով՝

  • միատոմ սպիրտ (մեթանոլ),
  • երկատոմ սպիրտ (էթիլենգլիկոլ),
  • եռատոմ սպիրտ (գլիցերին),
  • քառատոմ սպիրտ (պենտաէրիտրիտ),
  • բազմատոմ սպիրտ (հնգատոմ սպիրտ՝ քսիլիտ)

2.կախված ածխաջրածնային ռադիկալի հագեցվածությունից՝

  • սահմանային (հագեցած) սպիրտներ (բութանոլ),
  • Ոոչ սահմանային (չհագեցած) սպիրտներ (ալիլ սպիրտ, պրոպարգիլ սպիրտ),
  • արոմատիկ սպիրտ (բենզիլ սպիրտ)

3.կախված ածխաջրածնային ռադիկալում ցիկլի առկայությունից կամ բացակայությունից՝

  • ացիկլիկ (ալիֆատիկ) սպիրտներ (էթանոլ),
  • ալիցիկլիկ սպիրտներ (ցիկլոհեքսանոլ),

4.կախված ածխաջրածնային ատոմում տեղակալիչների թվից՝

  • առաջնային սպիրտներ (էթանոլ),
  • երկրորդային սպիրտներ(պրոպանոլ-2),
  • երրորդային սպիրտներ (2-մեթիլպրոպանոլ-2):

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Alcohols» (անգլերեն)։ IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the "Gold Book")։ doi:10.1351/goldbook.A00204։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2010-09-02 
  2. «Enols» (անգլերեն)։ IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the «Gold Book»)։ doi:10.1351/goldbook.E02124։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2010-09-02 
  3. «Phenols» (անգլերեն)։ IUPAC. Compendium of Chemical Terminology, 2nd ed. (the «Gold Book»)։ doi:10.1351/goldbook.P04539։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-21-ին։ Վերցված է 2010-09-02