Ենոլներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ենոլ
Ենոլյատ
Ենդիոլ

Ենոլներ (ալկենոլներ, α-հիդրօքսիալկեններ), R1R²C=CR³OH ընդհանուր քիմիական բանաձևով, կրկնակի կապի ածխածնի ատոմներից մեկին միացած հիդրօքսիլ խումբ պարունակող ալկեններ։ Ենոլ և ալկենոլ բառերը ծագում են "ալկեն" (կամ պարզապես -են) և "ալկոհոլ" բառերից։

Կրկնակի կապի երկու ծայրային ածխածնի ատոմներին հիդրօքիսիլ խմբեր միացած միացությունները կոչվում են ենդիոլներ։ Ենոլների դեպրոտոնացված մոլեկուլները կոչվում են ենոլյատներ։ Ռեդուկտոններ են կոչվում այն միացությունները, որոնք ունեն ենդիոլային կառուցվածք և պարունակում են կրկնակի կապին միացած կարբոնիլային խումբ։

Կետո-ենոլային տաուտոմերիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կետո-ենոլային տաուտոմերներ
աջ մասում ենոլ ձևն է

Ենոլները փոխարկվում են α-ջրածնի ատոմ պարունակող կարբոնիլային միացությունների (կետոններ, ալդեհիդներ)։ Վերջանյութը մի կողմից ենթարկված է դեպրոտոնացման, իսկ մյուս կողմից՝ պրոտոնացման։ Տաուտոմերիայի այս տեսակը կոչվում է կետո-ենոլային տաուտոմերիա։

Ենոլային ձևը սովորաբար անկայուն է և շատ արագ վեր է ածվում կետոնի։ Պատճառը այն է, որ թթվածինը ավելի էլեկտրաբացասական է, քան ածխածինը։

Բազմակարբոնիլային միացություների տուտոմերիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1,3-դիկարբոնիլային և 1,3,5-տրիկարբոնիլային միացություններում (մոնո-) ենոլային ձևը գերակշռում է։ Սրա պատճառը առաջացող ներմոլեկուլային ջրածնային կապերն են[1]։

Ջրածնային կապ կարբոնիլների միջև

Հավասարակշռության պահին մալոնդիալդեհիդի (OHCCH2CHO) ավելի քան 99% գտնվում է մոնո-ենոլի ձևով։ Այդ տոկոսը ավելի փոքր է 1,3-ալդեհիդ կետոնների և դիկետոնների համար (ացետիլացետոն։

Մալոնդիալդեհիդ, 1,3-դիկարբոնիլ

Ենոլյատներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կետո-ենոլային տաուտոմերիայի ժամանակ տեղի է ունենում կետոնի կամ ենոլի դեպրոտոնացում, որի ժամանակ առաջանում է ենոլյատ[2]։

Կետո-ենոլային տաուտոմերիա
Keto-Enol-Tautomerie1.svg Keto-Enol-Tautomerie2.svg Keto-Enol-Tautomerie4.svg
Կետո և ենոլ ձևի միջև փոխակերպում, α-C-ատոմի դեպրոտոնացում Ենոլյատ անիոն Ենոլյատի և ենոլի միջև փոխակերպում, ենոլյատի պրոտոնացում
Էլեկտրոնային զույգի փոխանցումը ասկորբինաթթվի դեպրոտոնացման ժամանակ

Ապատեղայնացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ռեզոնանս (քիմիա)

Վալենտային կապերի տեսությունում այս երևույթը բացատրված է ռեզոնանսի երևույթով։

Keto-Enol-Tautomerie3.svg

Մոլեկուլային օրբիտալների տեսությունում այս հանգամանքը բացատրված է երեք ապատեղայնացված մոլեկուլային օրբիտալներով, որոնցից երկուսը զբաղված են։

Enolate-pi-MOs.png

Սելեկտիվ դեպրոտոնացում ենոլյատի առաջացման ժամանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

α-ջրածնի ատոմ պարունակող կետոններում հնարավոր է դեպրոտոնացման երկու տարբեր եղանակ։ Ցածր ջերմաստիճաններում (-78 °C), ապրոտոնային լուծիչներում և խոշոր չհավասարակշռող հեղուկ հիմքերում (ԼԴԱ) "կինետիկական" պրոտոնը կարող է հեռացվել։ "Կինետիկական" պրոտոնը այն պրոտոնն է, որը տարածական տեսանկյունից ամենահասանելին է։

Enolate2.svg

Ենդիոլներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրկնակի կապի երկու ածխածնի ատոմներին հիդրօքիսիլ խմբեր միացած միացությունները կոչվում են ենդիոլներ։ Ենդիոլները հանդիսանում են ալդոզներից կետոզների ստացման միջանկյալ նյութ (ինտերմեդիատ)։

Կետոլ-ենդիոլային տաուտոմերիա
կենտրոնում ենդիոլն է, իսկ ձախ և աջ մասերում ացիլոինների իզոմերները

Ռեդուկտոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեդուկտոններ են կոչվում այն միացությունները, որոնք ունեն ենդիոլային կառուցվածք և պարունակում են կրկնակի կապին միացած կարբոնիլային խումբ։ Ենդիոլային կառուցվածքը ստաբիլանում է ի հաշիվ ռեզոնանսի, որն առաջանում է կարբոնիլային խմբի հետ տաուտոմերիայից։ Այդ պատճառով հավասարակշռության պահին գերակշռում է ենդիոլային կառուցվածքը, այլ ոչ թե կետոնայինը։ Ռեդուկտոնները ուժեղ վերականգնիչ միացություններ են (հակաօքսիդանտներ) և ուժեղ թթուներ։ Նման ռեդուկտոնների օրինակներ են տարտրոնալդեհիդը, ռեդուկտաթթուն և ասկորբինաթթուն։

Ռեդուկտոնների օրինակներ
Tartronaldehyde.svg Reductic acid.svg L-Ascorbic acid.svg
տարտրոնալդեհիդ ռեդուկտաթթու ասկորբինաթթու
(Վիտամին C)

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. W. Caminati, J.-U. Grabow (2006)։ «The C2v Structure of Enolic Acetylacetone»։ Journal of the American Chemical Society 128 (3): 854–857։ PMID 16417375։ doi:10.1021/ja055333g 
  2. Chemistry of Enolates and Enols - Acidity of alpha-hydrogens(անգլ.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]